આંધ્રના સી.એમ.ની અપીલના વળતા દિવસે જ તમિલનાડુ (Tamilnadu) ના મુખ્યપ્રધાન એમ.કે. સ્ટાલિને  (M K Stalin) સમૂહ લગ્નના સમારંભમાં કહ્યું કે પહેલાં નવદંપતીને સોળ પ્રકારની સંપત્તિના આશીર્વાદ અપાતા હતા હવે સોળ સંતાનોના આશીર્વાદ આપવા જોઈએ. નવા પરણેલા જોડાં નાના કુટુંબોનો ખ્યાલ છોડે તેવી વિનંતી તેમણે કરી છે. 

રાષ્ટ્રીય સ્વંયસેવક સંઘ (RSS) ના સરસંઘચાલક મોહન ભાગવતે (Mohan Bhagwat) તો વળી આધુનિક વસ્તી વિજ્ઞાનનો હવાલો આપીને જણાવ્યું છે કે જ્યારે કોઈ સમાજનો પ્રજનન દર (fertility rates)  ૨.૧ થી નીચે જાય છે ત્યારે તે  આપોઆપ નષ્ટ થઈ જાય છે. આજે ભારત તે સ્થિતિએ છે.  એટલે તેમણે લોકોને સમાજને જીવતો રાખવા ઓછામાં ઓછા ત્રણ બચ્ચાં પેદા કરવા અપીલ કરી છે. યાદ રહે મોહન ભાગવત અપરિણીત છે અને તેમને કોઈ સંતાન નથી. આંધ્રપ્રદેશના સી.એમ.ને એક અને તમિલનાડુના સી.એમ.ને બે જ સંતાનો છે. પરંતુ તેઓ પોતાનાં વોટર્સ ઘટી ન જાય તે માટે પ્રજનન દર (fertility rates) ના ઘટાડાનો સરળ ઉકેલ વસ્તી વૃદ્ધિમાં જુએ છે અને લોકોને વધુ બાળકો પેદા કરવા જણાવે છે.

૨૦૨૪ના મધ્યમાં તો ભારત ચીનને આંબીને દુનિયાનો સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતો દેશ બન્યો હતો અને હવે ફરી પ્રજનન દર(fertility rates) ના ઘટાડાને અટકાવવા વસ્તી વધારાની અપીલો થઈ રહી છે. એક દંપતી દ્વારા જન્મેલા બાળકોની સરેરાશ સંખ્યા કે એક મહિલાએ તેના જીવનકાળમાં જન્મ આપેલ સંતાનોની સરેરાશ સંખ્યા એટલે ટોટલ ફર્ટિલિટી રેટ (TFR) કે પ્રજનન દર ગણાય છે. મહિલા તેની ઉમરના ૧૫ થી ૪૯ વર્ષના ગાળામાં ગર્ભધારણની ક્ષમતા ધરાવે છે. ૧૫ થી ૧૯ વર્ષમાં આ ક્ષમતા વિશેષ હોય છે. ભારતીય મહિલાઓની ગર્ભધારણ  ક્ષમતા પ્રજનન દર (fertility rates) કે જન્મ દર ઘટી રહ્યો છે અને તે ૨.૧ કે ૨ એ પહોંચ્યો  છે.

આ પણ વાંચો: Exclusive: શું શહેરીકરણથી જ્ઞાતિ વ્યવસ્થા નબળી પડી છે?

માનવ ઈતિહાસના સૌથી મૂળભૂત સામાજિક પરિવર્તન પૈકીનું એક પ્રજનન દર (fertility rates) માં ઘટાડો છે. નિયંત્રિત પ્રજનન દર માટે જાણીતા બાંગ્લાદેશને બેના પ્રજનન દરે પહોંચતા સત્તર વરસ લાગ્યા હતાં પરંતુ ભારતે  ચૌદ વરસમાં આ સિધ્ધિ મેળવી છે. તેના કારણો જાણીને આ પરિવર્તનને આવકારવાની જરૂર છે.

શિક્ષણ અને મહિલા શિક્ષણમાં થયેલા વધારાને કારણે વસ્તી વૃધ્ધિની વિપરિત અસરો વિશે જાગ્રતિ વધી છે. વસ્તી વધારા પર નિયંત્રણનું જ પરિણામ પ્રજનન દર(fertility rates) નો ઘટાડો છે. જોકે તે નસબંદી કે વધુ બાળકો ધરાવનારને દંડિત કરવાથી નહીં પણ ચોક્કસ આર્થિક-સામાજિક કારણોથી થયો છે. દેશના સૌથી શિક્ષિત રાજ્ય કેરળે (Kerala) શિક્ષણના ઉંચા દર દ્વારા આ પ્રજનન દર હાંસલ કર્યો છે. મહિલા જાગ્રતિકરણ કે સ્ત્રી સશક્તિકરણ, શ્રમ શક્તિમાં વધેલી મહિલા ભાગીદારી, કુટુંબના નિર્ણયોમાં મહિલાનો અવાજ, ગર્ભ નિરોધક્ના ઉપયોગને મળેલી સામાજિક સ્વીકૃતિ, લગ્ન વયમાં વધારો, એક્લ અપરિણિત મહિલાઓનું વધતું પ્રમાણ, સમાજનું આધુનિકીકરણ, સંકોચાતા પરિવારો, આરોગ્ય સેવાઓમાં સુધારો, બાળ મૃત્યુનું ઘટતું પ્રમાણ,મહિલા અધિકારોનો અમલ, બાળકોના ઉછેર અને શિક્ષણ આરોગ્યના ખર્ચમાં વધારો, નવા મૂલ્યોનો જન્મ  અને શહેરીકરણ જેવા કારણોથી પ્રજનન દરમાં ઘટાડો થયો છે. 

આ પણ વાંચો: સરકાર એક સાંસદના આરોગ્ય પાછળ વર્ષે રૂ. 51,000 ખર્ચે છે, જ્યારે નાગરિક પાછળ ફક્ત રૂ. 1815 ખર્ચે છે!

ટોટલ ફર્ટિલિટી રેટ (Total fertility rates) ના ઘટાડાની સકારાત્મક અને નકારાત્મક અસરો જોવા મળે છે. પ્રજનન દરમાં ઘટાડાથી વસ્તી વૃધ્ધિનો દર ઘટ્યો છે. ૧૯૬૩માં વૈશ્વિક વસ્તી વૃધ્ધિ દર ૨.૩ ટકા હતો જે આજે   લગભગ ૧ ટકા છે. ભારતનો પ્રજનન દર અને વસ્તી વૃધ્ધિ દર સમાન એટલે ૨ છે. અધિક મૃત્યુ દરથી નિયંત્રિત થતી વસ્તી વૃધ્ધિ હવે ઓછા પ્રજનન દરથી નિયંત્રિત થશે. હાલમાં ભારતમાં યુવા વસ્તીનું પ્રમાણ વધુ છે. પરંતું પ્રજનન દરમાં ઘટાડાને કારણે યુવા વસ્તીમાં ઘટાડો થશે અને વૃધ્ધ વસ્તીમાં વધારો થશે. વલ્ડ પ્રોસ્પેકટ રિપોર્ટ પ્રમાણે હાલમાં ભારતમાં પાંત્રીસ વરસથી નાની વયની યુવા આબાદી ૬૫ ટકા છે. ટીએફઆરમાં ઘટાડો થતાં ત્રીસ વરસ પછી પાંસઠ વરસની વૃધ્ધ વસ્તી ૬૫ ટકા હશે. પ્રજનન દરના ઘટાડાનું આ સૌથી મોટું નકારાત્મક પાસું ગણાય છે.

એક એવો હાઉ ઉભો કરવામાં આવી રહ્યો છે કે પ્રજનન દર(fertility rates)માં ઘટાડાથી વસ્તીમાં તુરત ઘટાડો થઈ જશે. પરંતુ આગામી કેટલાક દાયકા સુધી તો વસ્તી વધવાની જ છે. તે પછી તેમાં ઘટાડો થવો શરૂ થશે. હાલમાં યુવાઓની જનસંખ્યા વધારે હોવાથી કામ કરતા લોકોમાં વધારો થયો છે તેને કારણે આર્થિક વિકાસ ઝડપી બન્યો છે. ઘરડા લોકો અને બાળકોની વસ્તી વધવાની અસર થઈ શકે છે કેમકે આ વર્ગ અન્ય પર નિર્ભર છે. એટલે બુઝુર્ગ અને વૃધ્ધ વસ્તીની દેખભાળ મોટી ચેલેન્જ બની શકે છે.

નેશનલ ફેમિલી હેલ્થ સર્વે (National Family Health Survey) અનુસાર  ભારતમાં મહિલાઓની ગર્ભધારણ ક્ષમતા રાષ્ટ્રીય લેવલે ૨  છે પરંતુ ગુજરાતમાં તેનાથી થોડી ઓછી એટલે કે ૧.૯ છે. તેનું કારણ મોડા લગ્ન, શહેરીકરણ અને ગર્ભનિરોધકનો ઉપયોગ તો છે જ પરંતુ ગુજરાતમાં ૬૫ ટકા મહિલાઓ કુપોષિત છે. એટલે પ્રજનન દર(fertility rates) નો ઘટાડો કુપોષણનું પરિણામ હોય તો તે દૂર કરવાની દિશાના પ્રયત્નો વધારવા પડે.બાળમૃત્યુ દરમાં ઘટાડો, સરેરાશ આયુષ્યમાં વધારો અને ઓછા વજન અને ઉંચાઈ ધરાવતા બાળકોની  સર્વાધિક સંખ્યામાં ઘટાડાના સંદર્ભે યોગ્ય પગલાં પણ પ્રજનન દરના ઘટાડાની વિપરિત અસરો ઓછી કરી શકે છે.

રાજકારણીઓને પ્રજનન દર (fertility rates)ના ઘટાડાનો સરળ અને તુરત ઉકેલ વસ્તી વધારામાં લાગ્યો છે. પરંતુ આ બાબતને મહિલાઓની દ્રષ્ટિએ જોવાની જરૂર છે. ઓગણીસમી સદીમાં સરેરાશ છ બાળકોના પ્રજનન દરને અડધો કે ત્રણ કરતાં યુ.કે.ને ૯૫ વરસ અને અમેરિકાને ૮૨ વરસ થયા હતા. પરંતુ વીસમી સદીમાં બાંગ્લાદેશે ૨૦, સાઉથ કોરિયાએ ૧૮, ચીને ૧૧, ઈરાને ૧૦ વરસમાં આ સિધ્ધિ હાંસલ કરી હતી. ધીમા પણ મક્કમ સામાજિક પરિવર્તનને ફટાફટ વધુ બાળકો જણવા માંડો એમ કહીને વેડફી ના નાંખીએ.

જો અન્ય પર નિર્ભર વૃધ્ધોની વધુ વસ્તી સમસ્યા લાગતી હોય તો વૃધ્ધો લાંબો સમય કામ કરી શકે તેવા તંદુરસ્ત રહે તેવું કરવાની જરૂર છે. વૃધ્ધ વસ્તીને સમસ્યારૂપ માનવાને બદલે તેને સ્વસ્થ રાખી વધુ સમય કામ કરતા કરવાની જરૂર છે. વસ્તી વૃધ્ધિ કે વસ્તી નિયંત્રણને બદલે તંદુરસ્ત અને ખુશહાલ આબાદી દેશને આબાદ બનાવશે.

maheriyachandu@gmail.com

ચંદુ મહેરિયા (લેખક વરિષ્ઠ પત્રકાર, રાજકીય વિશ્લેષક અને બહુજન સમાજના પ્રશ્નોના તલસ્પર્શી અભ્યાસુ છે.)

આ પણ વાંચો: તાજમહેલને ઈતિહાસ ગણીએ તો તેના શિલ્પીઓનો ઈતિહાસ ક્યાં છે?

હમણાં જસ્ટિસ બી.આર.ગવઈની પીઠે રાષ્ટ્રપતિના સચિવને રાજોઆનાની દયા અરજી રાષ્ટ્રપતિ સમક્ષ રજૂ કરવાના આદેશ સાથે રાષ્ટ્રપતિને બે અઠવાડિયામાં આ દયા અરજી અંગે નિર્ણય લેવા આગ્રહ કર્યો છે. જો સમય મર્યાદામાં દયા અરજીનો નિવેડો નહીં આવે તો અદાલત અરજદારની પિટિશન પર વિચાર કરશે તેમ પણ જણાવવામાં આવ્યું છે. ભૂતકાળમાં દિલ્હી બોમ્બ બ્લાસ્ટના આરોપી દેવેંદર પાલ સિંઘ ભુલ્લરની મર્સી પિટિશન પર નિર્ણય લેવામાં આઠ વરસ અને બળાત્કારના આરોપી મહેન્દ્ર નાથ દાસની દયા અરજીના નિકાલમાં બાર વરસનો વિલંબ થયો હોઈ સુપ્રીમકોર્ટે તેમની ફાંસીની સજાને આજીવન કારાવાસમાં તબદિલ કરી હતી.

ભારતમાં દયા અરજીની જોગવાઈ અને હાલની સ્થિતિ સંદર્ભે અમેરિકાની આ જ પ્રકારની ક્ષમાદાનની જોગવાઈ અને સ્થિતિ અંગેનો તાજેતરનો ઘટના ક્રમ સરખાવવા જેવો છે. અમેરિકાના વિદાય લેતા પ્રમુખ જો બાઈડેને તેમના કાર્યકાળના છેલ્લા મહિનામાં તેમના પુત્ર સહિત 1500 લોકોની સજા માફ કરી છે. પ્રેસિડન્ટ બાઈડેનના પુત્ર હન્ટર બાઈડેન પર કરચોરીનો અને બંદૂક ખરીદી વખતે તેઓ નશીલા પીણાનાં આદિ હોવાનું છુપાવીને જૂઠ બોલવાનો આરોપ હતો. આ બંને ગુના સબબ રાષ્ટ્રપતિના સુપુત્ર દોષિત ઠર્યા હતા. પરંતુ બાઈડેને તેમને રાષ્ટ્રપતિને મળેલી વિશેષ સત્તા હેઠળ  ક્ષમાદાન આપ્યું છે. પુત્રને માફ કરવાના મુદ્દે થયેલા વિવાદ અંગે બાઈડેનનું કહેવું હતું કે તેમના પુત્ર પરના આરોપો રાજનીતિથી  પ્રેરિત હતા. વળી પુત્ર સામેના આરોપ અંગે તેમનું માનવું છે કે જ્યાં સુધી સ્થિતિ ગંભીર ના હોય ત્યાં સુધી લોકોને કેવળ એટલા આધારે જ ગુંડાગર્દીના આરોપીના બનાવી દેવાય કે તેમણે બંદૂક ખરીદીનું ફોર્મ કેવી રીતે ભર્યું છે. કરચોરી સંદર્ભે પણ તેમણે કહ્યું કે જો કોઈ કરદાતા ગંભીર વ્યસનોને લીધે વેરાની વિલંબે ચુકવણી કરે અને પછી વ્યાજ અને દંડ સાથે તે ભરી દે તો તેને ગુનેગાર માનવાને બદલે સમાધાન તરફ આગળ વધવું જોઈએ.

આ પણ વાંચો: 97.8 ટકા મહિલાઓને પરિવાર માટે સવેતન કામ છોડવું પડે છે

અમેરિકાના નવનિર્વાચિત રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે બાઈડેનના પુત્રને માફ કરવાના પગલાનો વિરોધ કર્યો છે. પરંતુ ટ્રમ્પ સહિતના અમેરિકાના લગભગ સઘળા રાષ્ટ્રપતિઓ ક્ષમાદાનનો અંગત સગાં કે વફાદારો માટે ઉપયોગ કરી ચૂક્યા છે. એટલે અમેરિકા માટે આવું કૃત્ય જરાય અસામાન્ય નથી. છેક ૧૭૯૫માં જ્યોર્જ વોશિંગ્ટને વ્હિસ્કી વિદ્રોહ તરીકે જાણીતા સંઘના વેરા વિરુધ્ધના હિંસક વિદ્રોહ કરનારાઓને માફ કર્યા હતા. અબ્રાહમ લિંકને વિભાજિત અમેરિકાને એક કરવાના પ્રયાસો તરીકે ગૃહયુધ્ધના દોષિતોને માફ કર્યા હતા. જિરાલ્ડ ફોર્ડે વોટરગેટ કૌભાંડના દોષી રિચર્ડ નિકસનને માફ કર્યા તે નિર્ણય ભારે વિવાદાસ્પદ બન્યો હતો.

પરંતુ તે પછી આવા નિર્ણયો અટકવાને બદલે વધ્યા છે. ૧૯૯૨માં જ્યોર્જ ડબલ્યુ બુશે પૂર્વ સંરક્ષણ સચિવ અને બીજા પાંચને ક્ષમાદાન આપી બચાવ્યા હતા. ૨૦૦૧માં બિલ ક્લિન્ટને સાવકા ભાઈને અને આર્થિક અપરાધના ભાગેડૂને માફ કર્યા હતા. સુપુત્રને ગુનાની સજામાંથી મુક્ત કરનાર બાઈડેનની ટીકા કરનારા ટ્રમ્પ પણ કંઈ દૂધે ધોયેલા નથી. પહેલા કાર્યકાળમાં તેમણે પોતાના વેવાઈ (પુત્રીના સસરા), રાજકીય સહયોગીઓ અને દાનકર્તાઓને માફી બક્ષી હતી.એટલે અમેરિકામાં રાષ્ટ્રપતિઓના આ પગલાંને સાવ સામાન્ય ગણવામાં આવે છે.

ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ ૭૨ હેઠળ રાષ્ટ્રપતિને અને ૧૬૧ હેઠળ રાજ્યપાલને દયા અરજીને ધ્યાનમાં રાખીને સજા ઘટાડવાની, માફ કરવાની કે રાહત આપવાની સત્તા છે. મહાભિયોગ સિવાયના સંઘ અને રાજ્ય સરકારના કાયદા હેઠળના દોષિતો કે સૈન્ય અદાલતના દોષિતોને રાષ્ટ્રપતિ માફ કરી શકે છે. અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ બંધારણના અનુચ્છેદ ૨ કલમ ૨(૧) હેઠળ માત્ર સંઘ સરકારના ગુનેગારોને ક્ષમા આપી શકે છે. મહાભિયોગ કે રાજ્યના દોષિતોને તે માફ કરી શકતા નથી. અમેરિકાની અદાલતો રાષ્ટ્રપતિના ક્ષમાદાનના નિર્ણયની ન્યાયિક સમીક્ષા કરી શકતી નથી. જ્યારે ભારતમાં સુપ્રીમ કોર્ટ રાષ્ટ્રપતિના દયા અરજી પરના નિર્ણયની નહીં પણ અતાર્કિક, પૂર્વગ્રહપ્રેરિત કે ભેદભાવ ભરેલી જણાતી નિર્ણય પ્રક્રિયાની ન્યાયિક સમીક્ષા કરી શકે છે. ભારતના રાષ્ટ્રપતિ મંત્રીમંડળની સલાહ પ્રમાણે દયા અરજી પર નિર્ણય કરે છે. જ્યારે અમેરિકી પ્રમુખ પોતાના વિવેકાધીન નિર્ણય કરે છે. ભારતના રાષ્ટ્રપતિને મળેલી સત્તા એક રીતે સીમિત છે. જ્યારે અમેરિકી પ્રમુખની સત્તા અસીમિત અને અમાપ છે.

નેશનલ ક્રાઈમ રેકોર્ડ બ્યૂરોના  આંકડા પ્રમાણે ભારતમાં ૨૦૦૧થી ૨૦૨૨માં ૨૮૮૧ દોષિતોને ફાંસીની સજા થઈ છે. પરંતુ ૧૯૫૦થી અત્યાર સુધી રાષ્ટ્રપતિ સમક્ષ ૪૪૦ જ દયા અરજીઓ આવી છે.  વળી તેનો રાજકીય દુરુપયોગ ભાગ્યે જ થયો છે.

અમેરિકી બંધારણ નિર્માતાઓએ એક જ વ્યક્તિ એટલે પ્રેસિડન્ટને આ પ્રકારનો વિશેષાધિકાર એટલે આપ્યો છે કે આવશ્યકતા ઉભી થયેથી તંત્રની લાલફીતાશાહીમાં આ બાબત ઉલઝાઈ ન જાય અને ત્વરિત તથા નિર્ણાયક કાર્યવાહી થઈ શકે. ભારતમાં રાષ્ટ્રપતિ કેન્દ્રીય પ્રધાન મંડળની સલાહને અનુસરીને જ નિર્ણય લેતા હોઈ ઘણો વિલંબ થાય છે. જોકે ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા ૨૦૨૩માં અરજદારને સાઠ દિવસની મર્યાદામાં અને એક જ કેસના દોષિતોને એક સાથે  દયા અરજી કરવાની અને કેન્દ્ર સરકારને રાજ્ય સરકારના અહેવાલ પછી સાઠ દિવસમાં જ  દયા અરજી રાષ્ટ્રપતિ કાર્યાલયને મોકલવાની જોગવાઈથી કદાચ વિલંબ ઘટશે. હા, રાષ્ટ્રપતિને નિર્ણય લેવા માટે કોઈ સમયમર્યાદા ઠરાવી શકાતી નથી.

સામ્યવાદી ચીન સહિતના વિશ્વના લગભગ બધા જ દેશોમાં વધતા ઓછા અંશે માફી, ક્ષમા અને દયાનો રાજસી કે શાહી અધિકાર છે. એક રીતે લોકતંત્રને મળેલા આ અધિકારમાં  નિરંકુશ રાજાશાહી બૂ આવે છે. ન્યાયના ક્ષેત્રે તે દખલ પણ કહી શકાય.તો તે કાનૂનની કે ન્યાયની કઠોરતાને ઓછી કરવાનું ઉપકરણ પણ થઈ શકે. જો તેનો યોગ્ય રીતે ઉપયોગ થાય તો તે ન્યાયિક ત્રુટિઓ સુધારવા માટેનો  પારદર્શી અને વિવેકપૂર્ણ અધિકાર બની શકે છે.  

ચંદુ મહેરિયા(લેખક વરિષ્ઠ પત્રકાર, રાજકીય વિશ્લેષક અને બહુજન સમાજના પ્રશ્નોના તલસ્પર્શી અભ્યાસુ છે)    

maheriyachandu@gmail.com

આ પણ વાંચો: ઈચ્છામૃત્યુના નિર્ણયનો અધિકાર કોને હોવો જોઈએ?

વરિષ્ઠ પત્રકાર, રાજકીય વિશ્લેષક અને બહુજન સમાજના પ્રશ્નોના તલસ્પર્શી અભ્યાસુ ચંદુ મહેરિયા નિલેશ કાથડના કાવ્યસંગ્રહ પોસ્ટમોર્ટમ વિશે જે લખે છે તેના પરથી તેમની કલમનો વધુ સારી રીતે પરિચય થાય છે.

આ પણ વાંચોઃ અમદાવાદના કવિ ઉમેશ સોલંકીની YAPANCHITRA રાષ્ટ્રીય કવિતા ઍવોર્ડ 2024 માટે પસંદગી

ચંદુ મહેરિયા લખે છે, ‘પીડાની ટપાલ’ લખતા ‘અગ્નિકણ' સમા ધાકડ દલિત કવિ નિલેશ કાથડના પરિચયનું ‘પોસ્ટમોર્ટમ’ કરું છું ત્યારે આશરે સાડા ત્રણ ચાર દાયકા પૂર્વે જૂનાગઢ જિલ્લાના માણાવદર તાલુકાના નાનકડા દડવા ગામના નવયુવાન નિલેશ કાથડનો ઉમળકા અને વેદનાથી લખાયેલો પ્રથમ પત્ર સાંભરે છે. દલિત કવિતાનું આંદોલન હજુ તો શહેરોમાં ભાંખોડિયા ભરતું હતું ત્યારે દૂર સોરઠથી તેને મળેલો આ સાદ આનંદિત કરનારો હતો. સર્જક અને વ્યક્તિ નિલેશ કાથડ સાથેનો આટલો દીર્ઘ સંબંધ આજે પણ ટક્યો છે તેનું શ્રેય માત્ર અને માત્ર નિલેશભાઈને જાય છે.

નિલેશ કાથડની ધાકડ કહેતાં આગવો મિજાજ વ્યક્ત કરતી દલિત કવિતાઓનો તો હું વાચક, ભાવક અને ચાહક ખરો પણ તેમની કર્મશીલતા અને સંગઠન શક્તિ પ્રત્યે મને ભાર આદર. દલિત કવિ કર્મશીલ હોય તેથી રુડું બીજું શું? નિલેશ કાથડ બહુ આયામી છે. તેમન મૌલિક દલિત કવિતાના સંગ્રહો તો છે જ તેમણે દલિત કવિતાના સંપાદનો પણ કર્યા છે. કર્મશીલ કવિ કવિતાના સંપાદનોથી અટકયા નથી. ·ઊનાના ઉના ઉના નિસાસા' નામક તેમનું સંપાદન ઉના કાંડની સર્જનાત્મક અને અન્ય દસ્તાવેજી સામગ્રીનું સંપાદન છે. કવિતા અને કર્મશીલતા ઉપરાંતનું તેમનું એક જુદું પાસું આ વરસોમાં ઉઘડ્યું અને પોંખાયું તે છે સંશોધનનું. ‘સૌરાષ્ટ્ર કચ્છની બૌધ્ધ ગુફાઓ' નામે તેમનું સંશોધનાત્મક પુસ્તક ગુજરાતમાં બૌધ્ધ ધર્મના પગરણ કર્યો ક્યાં મંડાયેલા હતા તેની આંખે જોઈ જહેમતભરી માહિતી આલેખે છે. આ સંશોધન અન્ય ભાષાઓમાં અનૂદિતના થયું હોત તો જ આશ્ચર્ય.

આ પણ વાંચોઃ જૂનાગઢના કવયિત્રી હેમલતા સોનારા 6 દલિત કવિઓની કવિતાઓ પર સંશોધન કરીને PHD થયા

કથિત મુખ્યધારાના ગુજરાતી સાહિત્યમાં આત્મકથાઓ ઓછી લખાઈ છે એટલે ગુજરાતી દલિત સાહિત્યમાં પણ તે અલ્પ પ્રમાણમાં છે. પરંતુ અગાઉ ‘દલિત ચેતના’ માં હપ્તાવાર પ્રગટ થયેલી અને ખાસ્સું ધ્યાન ખેંચનારી નિલેશની પ્રકાશ્ય આત્મકથા ‘વલોરી” દલિત આત્મકથાઓમાં ન માત્ર નોંધપાત્ર ઉમેરણ હશે નોખી-અનોખી પણ હશે.

અગાઉ ‘બામસેફ' ના સંગઠક નિલેશ કાથડ આજે ‘ગુજરાતી દલિત સાહિત્ય પ્રતિષ્ઠાન’ ના સક્રિય અને સમર્પિત ઉપપ્રમુખ છે. પૂર્વે ‘નિસબત’ વાર્ષિકીનું તેમણે અન્ય સાથે સંપાદન કરેલ છે. આજે ‘નિસબત’ ઈ-સામયિકમાં તેમની સંપાદકીય મહેનત અને લગન જણાઈ આવે છે.

દલિત કવિતા વ્યાપક અર્થના દલિત રાજકારણનો ભાગ છે તે પુરવાર કરતી કવિતાઓ ‘પોસ્ટમોર્ટમ‘ કાવ્ય સંગ્રહમાં જોવા મળે છે. તેના સવિશેષ આનંદ સાથે નિલેશ કાથડની સર્જકતા અને પ્રતિબધ્ધતાને સલામ.
(પ્રાપ્તિસ્થાનઃ શરૂઆત બુકસ્ટોર, 107, સ્ટાર પ્લેટિનમ, આંબેડકર ભવન પાસે, મધુરમ, જૂનાગઢ - 362015. સંપર્ક : 8141191312)

આ પણ વાંચોઃ ‘દલિત ચેતના’ કાર્યક્રમમાં પરસોત્તમ જાદવ, સાહિલ પરમાર, આત્મારામ ડોડીયાની કવિતાઓ છવાઈ

એવું નથી કે આપણે વસ્તીગણતરી માટે પૂર્વ તૈયારીઓ કરી નહોતી. ૨૦૧૯માં રૂ. ૯૦૦૦ કરોડનો ખર્ચ અને ૩.૫ મિલિયન અધિકારી/કર્મચારીઓનો ઉપયોગ થવાના અંદાજ સાથે કાર્ય શરૂ થવાની ગણતરી હતી. પરંતુ કોરોનાને કારણે સ્થગિત રાખવું પડ્યું છે. વસ્તીગણતરીની પ્રક્રિયા આરંભાય તે પહેલાં ગામ, નગર, તાલુકા, પ્રાંત, જિલ્લાના વહીવટી સીમાડા નક્કી થઈ જવા જોઈએ. જેથી ચોક્કસ માહિતી મળી શકે. આ બધામાં ફેરફારની સમયસીમા નક્કી કરવી તે વસ્તીગણતરીની પ્રક્રિયાની શરૂઆત પહેલાનું મહત્વનું વહીવટી પગલું છે. અત્યાર સુધીમાં આ સમય સીમા અગિયાર વખત લંબાવવામાં આવી છે. હવેની સમય મર્યાદા ડિસેમ્બર-૨૦૨૪ છે. એટલે ૨૦૨૫ના ફેબ્રુઆરીમાં વસ્તીગણતરી શરૂ કરવામાં આવે તેવી શક્યતા જણાય છે.

આ પણ વાંચોઃ  4.53 કરોડ કેસો કોર્ટોમાં પડતર હોય ત્યાં ન્યાયની દેવીમાં બદલાવનો અર્થ ખરો?

ભારતમાં વસ્તીગણતરીનો દીર્ઘ અને સમૃધ્ધ ઈતિહાસ છે. મોગલ બાદશાહ અકબરના શાસનના વહીવટી અહેવાલ આઈ-ને- અકબરીમાં રાજ્યની વસ્તીની મહત્વની માહિતી સામેલ હતી. માહિતી કે આંકડાપ્રેમી બ્રિટિશરોએ ઈ.સ.૧૮૦૦માં બ્રિટનમાં વસ્તીગણતરી શરૂ કરી હતી. પણ આશ્રિત દેશોમાં એ વખતે વસ્તી ગણતરી કરી નહોતી. અંગ્રેજ શાસન કાળના ભારતમાં પહેલાં અલ્હાબાદ, બનારસ અને ઢાકાની વસ્તીગણતરી થઈ હતી. સમગ્ર ભારતની પૂર્ણ વસ્તીગણતરી લોર્ડ રિપનના વાઈસરોય કાળમાં ૧૮૮૧માં થઈ હતી. ત્યારથી ભારતમાં દર દાયકે વસ્તીગણતરી થતી રહી છે. બ્રિટિશ ભારત અને આઝાદ ભારતમાં સાત-સાત વખત એમ કુલ ચૌદ વસ્તીગણતરી થઈ છે. ૨૦૨૧માં સળંગ પંદરમી અને સ્વતંત્ર ભારતની આઠમી વસ્તીગણતરી હવે થવાની છે.

કોઈ દેશ કે તેના ચોક્કસ ભાગની વ્યક્તિઓની વસ્તી સંબંધી, સામાજિક-આર્થિક માહિતી અને વિગતો એકઠી કરવી, તેનું સંકલન કરવું, મૂલ્યાંકન અને વિષ્લેષણ કરવું અને તે પ્રકાશિત કરવાની સમગ્ર પ્રક્રિયા એટલે વસ્તીગણતરી. વસ્તીગણતરીમાં માહિતીનો ખજાનો હોય છે. દેશના લોકોની માહિતીનો તે સૌથી મોટો ભંડાર છે. ગામ, કસબા, વોર્ડ, વસ્તીથી લઈને સમગ્ર દેશની જાતભાતની માહિતી તેમાંથી મળી રહે છે. તેના આધારે નીતિઓ ઘડાય છે, કલ્યાણ યોજનાઓના લાભ પહોંચાડાય છે અને સંશોધનો થાય છે.

બંધારણ અન્વયે વસ્તીગણતરી સંઘ યાદીનો વિષય છે. એટલે કેન્દ્રના ગૃહ મંત્રાલય હેઠળ વસ્તી ગણતરીનું કામ હાથ ધરાય છે. તેમાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના સમર્થન અને સહયોગની આવશ્યકતા છે. વસ્તીગણતરીનું ગંજાવર કામ રાજ્યોની મદદ વિના પાર પાડવું શક્ય નથી. રાજ્યોમાં વસ્તી ગણતરીના નિયામકોના ક્ષેત્રિય કાર્યાલયો હોય છે. જે તે જિલ્લાના કલેકટર જિલ્લા વસ્તીગણતરી અધિકારી હોય છે. તેમના નેતૃત્વ અને માર્ગદર્શનમાં આશરે અઢાર મહિના વસ્તીગણતરીનું કાર્ય ચાલે છે.

આ પણ વાંચોઃ  4.53 કરોડ કેસો કોર્ટોમાં પડતર હોય ત્યાં ન્યાયની દેવીમાં બદલાવનો અર્થ ખરો?

૨૦૨૫ની વસ્તી ગણતરી અનેક રીતે વિશિષ્ટ હશે. દેશમાં પહેલી વાર ડિજિટલ વસ્તીગણતરી થવાની છે. એટલે આ વખતે કોઈ કર્મચારી કશા કાગળિયા કે ચોપડા લઈને નહીં ટેબલેટ કે સ્માર્ટ ફોન લઈને વસ્તી ગણતરી કરવા આવશે. ઘરેઘરે ફરીને તે પોર્ટલમાં  માહિતી એકત્ર કરશે. કોઈ પણ દેશવાસી જાતે પોતાની માહિતી એપમાં આપી શકશે.

હાલની વસ્તી ગણતરીની મથામણ માયાજાળ પણ છે અને તેના અંગે ઘણાં મતભેદો પણ છે. વસ્તીગણતરીમાં થયેલા વિલંબ માટે મહામારી એક માત્ર કારણ નથી. ઘણા પડકારોનો સામનો આ વખતની વસ્તી ગણતરી સામે છે.

માહિતી મુજબ સ્ત્રી-પુરુષ ઉપરાંત ટ્રાન્સજેન્ડરની માહિતી પ્રથમ વખત લેવામાં આવશે. સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૩માં સંસદે વિધાનગૃહોમાં મહિલા અનામતનું બિલ પસાર કર્યું છે. પરંતુ તેનો અમલ વસ્તીગણતરી પછી જ થઈ શકે તેમ છે. એટલે મહિલાઓ તેમના રાજકીય પ્રતિનિધિત્વ માટે જલદીથી વસ્તી ગણતરી થાય તેમ ઈચ્છે છે. લોકસભા અને રાજ્યોના વિધાનગૃહોની હાલની બેઠકોમાં પણ આ વસ્તીગણતરી પછી સુધારો થવાનો છે. વસ્તીગણતરી પછી જ લોકસભા અને વિધાનસભાની બેઠકોનું સીમાંકન હાથ ધરાશે. એટલે બેઠકોમાં વધારો અને મહિલા અનામત માટે વસ્તીગણતરી વિના વિલંબે થવી જોઈએ.

આ પણ વાંચોઃ  ઈચ્છામૃત્યુના નિર્ણયનો અધિકાર કોને હોવો જોઈએ?

કોંગ્રેસ અને બીજા વિપક્ષો લાંબા સમયથી જ્ઞાતિવાર વસ્તીગણતરીની માંગ કરી રહ્યા છે. સત્તાપક્ષ તેનો સીધો વિરોધ કરી શકતો નથી. બિહારે જાતિ જનગણના કરીને તેનો અહેવાલ પણ જાહેર કર્યો હતો. બિહાર, મહારાષ્ટ્ર, આંધ્રપ્રદેશ અને ઓડિશાની રાજ્ય વિધાનસભાઓએ જાતિ જનગણનાની તરફેણમાં પ્રસ્તાવો પસાર કર્યા છે. પરંતુ સરકાર માટે નિર્ણય લેવો કઠિન છે. 
હાલની વસ્તીગણતરીમાં અનુસૂચિત જાતિ, જનજાતિની ગણના થાય છે. તેના આધારે તેમની અનામતની ટકાવારી નક્કી થાય છે. પરંતુ અન્ય પછાતવર્ગોની ગણતરી થતી નથી. આ માટે ૧૯૪૮ના વસ્તીગણતરી અધિનિયમનમાં સુધારો કરવો પડે તેમ છે. એક તરફ વિપક્ષોનું દબાણ અને બીજી તરફ સરકારની અસમંજસ સ્થિતિમાં વસ્તી ગણતરીનું કામ થવાનું છે.

સર્વોચ્ચ અદાલતે અનુસૂચિત જાતિ, જનજાતિની અનામતમાં પેટા વર્ગીકરણ દાખલ કર્યું છે. જો તેનો અમલ કરવો હોય તો તે જ્ઞાતિઓમાં રહેલી પેટા જ્ઞાતિઓની ગણતરી કરવી પડે અને જાતિ જનગણના માટે તમામ ભારતીય નાગરિકોની જ્ઞાતિ જાણવી પડે. યાદ રહે ભારતમાં અગાઉ જાતિ જનગણના થતી હતી. છેલ્લે ૧૯૩૧ની વસ્તીગણતરીમાં જાતિ જનગણના થઈ હતી. તે પછી ૨૦૧૧માં સામાજિક, આર્થિક અને જ્ઞાતિ ગણના થઈ હતી. પરંતુ તેનો અહેવાલ જાહેર થયો નથી.એટલે હાલમાં તો ૧૯૩૧ના આંકડાઓને આધાર માનવામાં આવે છે.

આ પણ વાંચોઃ  જેલમાં કેદીઓને કયા માનવ અધિકારો મળે છે?

કેન્દ્ર સરકારે સીએએ અને એનઆરસીને લગતા કાયદા ઘડ્યા છે. એટલે આ વખતની વસ્તીગણતરીમાં NRIC  અને NPR  લાગુ પાડવાનો પણ સવાલછે. નેશનલ પોપ્યુલેશન રજિસ્ટર અપડેટ કરવું અને ભારતના નાગરિકો ન હોય તેમને જુદા તારવવાનું  કામ આ વસ્તી ગણતરીમાં થવાની શક્યતા છે.

જો વસ્તીગણતરીનો અહેવાલ ૨૦૨૭ સુધીમાં પ્રગટ થવાનો હોય તો તે પછીની વસ્તીગણતરી માત્ર ત્રણ જ વરસ પછી ૨૦૩૧માં કદાચ હાથ ધરવાને બદલે વસ્તીગણતરીનું ચક્ર બદલાય અને તે ૨૦૩૫માં હાથ ધરવામાં આવે અને તે પછી તે પ્રમાણે જ વસ્તી ગણતરી થાય તેમ બનવા જોગ છે. 

ભારતની વસ્તીગણતરીનો દોઢસો વરસોનો ગૌરવશાળી ઈતિહાસ છે. તેમાં પહેલીવાર વિક્ષેપ ઉભો થયો છે. આ વિલંબે ઘણી પ્રતિકૂળ અસરો જન્માવી છે. એટલે હવે વધુ સમય ન લેતાં ૨૦૨૫માં વસ્તી ગણતરીની પ્રક્રિયા હાથ ધરવી જોઈએ. 

સામાન્ય રીતે વસ્તીગણતરીના આંકડા જાહેર થાય તે પછી તેના પર રાજકારણ ખેલાય છે. આ વેળાની વસ્તીગણતરી તેમાં પણ અપવાદ છે.  વસ્તીગણતરીમાં વિલંબના કારણો અને સમાવવાના મુદ્દા અંગે હાલની જનગણના અત્યારથી જ રાજકારણનો ભાગ અને ભોગ બની છે.

maheriyachandu@gmail.com

(લેખક વરિષ્ઠ પત્રકાર, રાજકીય વિશ્લેષક અને બહુજન સમાજના પ્રશ્નોના તલસ્પર્શી અભ્યાસુ છે.)

આ પણ વાંચોઃ  97.8 ટકા મહિલાઓને પરિવાર માટે સવેતન કામ છોડવું પડે છે

આ મામલે ઘણી માન્યતાઓ, સિદ્ધાંતો અને વાતો છે પરંતુ તેની શરૂઆત બંધારણના ઘડવૈયા ડૉ. આંબેડકરના સમયથી જોડાયેલી છે. નિવૃત્ત IPS અધિકારી અને દલિત સામાજિક કાર્યકર એસઆર દારાપુરીને ટાંકીને ઈન્ડિયા ટુડેએ પોતાના એક અહેવાલમાં જણાવ્યું છે કે, 1942માં ડૉ.આંબેડકર દ્વારા બનાવવામાં આવેલ શિડ્યુઅલ કાસ્ટ ફેડરેશન ઓફ ઈન્ડિયા (Scheduled Caste Federation of India) નો ધ્વજ વાદળી હતો જેની વચ્ચે સફેદ અશોક ચક્ર બનેલું હતું. બાદમાં 1956 માં, જ્યારે આ પાર્ટીનું વિસર્જન કરવામાં આવ્યું અને રિપબ્લિકન પાર્ટી ઓફ ઈન્ડિયા (Republican Party of India) ની સ્થાપના કરવામાં આવી, ત્યારે તેનો ધ્વજ પણ વાદળી રાખવામાં આવ્યો હતો.

આગળ જતા જ્યારે રામદાસ અઠાવલેએ રિપબ્લિક પાર્ટી ઓફ ઈન્ડિયાથી અલગ થઈને રિપબ્લિક પાર્ટી ઓફ ઈન્ડિયા (આઠવલે)ની રચના કરી, ત્યારે તેમણે એ જ ધ્વજ (વાદળી ધ્વજ પર સફેદ અશોક ચક્ર) રાખ્યો. અત્યારે પણ આઠવલેની પાર્ટીનો ઝંડો એ જ છે જે ડૉ.આંબેડકરે રાખ્યો હતો. 

દારાપુરીની દલીલ એવી છે કે ડૉ. આંબેડકર ખુલ્લા વિચારોવાળા વ્યક્તિત્વ હતા અને સમાનતા, બંધુત્વના સમર્થક હતા. તેથી આકાશની જેમ સ્વચ્છ અને વિશાળતાને દર્શાવવા માટે બાબા સાહેબે તેમના ધ્વજનો રંગ વાદળી રાખ્યો હતો, જે તેમના વિશાળ દ્રષ્ટિકોણનું પ્રતિબિંબ હતું.

બીજી દલીલ એ છે કે વાદળી રંગ આકાશનો રંગ છે, જે સમાનતાનું પ્રતીક છે. વાદળી આકાશ હેઠળ દરેક વ્યક્તિ સમાન હોવાથી આ રંગનો ઉપયોગ સમાનતાના પ્રતીક તરીકે પણ થવા લાગ્યો.

જો કે, દલિત ચળવળની ઓળખ વાદળી રંગ કેવી રીતે બન્યો તે અંગે કોઈ સ્થાપિત તથ્ય નથી, પરંતુ દલિત ચિંતક અને લેખક કાંચા ઈલૈયા કહે છે કે વાદળી રંગ દલિત ઓળખનો પ્રતિક બનવા પાછળ ભાઈચારો, સમાનતા અને સંઘર્ષનો જ તર્ક હશે.

2016 માં, જ્યારે દલિત વિદ્યાર્થી રોહિત વેમુલાની હત્યાના વિરોધમાં દેશવ્યાપી વિરોધ થયો હતો, ત્યારે મોટી સંખ્યામાં દલિત સમુદાયના લોકોએ વાદળી ઝંડા અને વાદળી પોસ્ટરો-બેનરો સાથે વિરોધ કર્યો હતો. 2018માં પણ જ્યારે સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણયે અનુસૂચિત જાતિ-જનજાતિ અત્યાચાર અધિનિયમ 1989 (એટ્રોસિટી એક્ટ) ને નબળો પાડ્યો, ત્યારે દલિતોએ દેશવ્યાપી વિરોધ અને બંધનું આહ્વાન કર્યું હતું. એ દરમિયાન પણ આંદોલનકારીઓના હાથમાં વાદળી રંગના ઝંડા, બેનરો અને પોસ્ટરો જોવા મળ્યા હતા.

આ સિવાય 40 વર્ષ પહેલા જ્યારે માન્યવર કાંશીરામ સાહેબે 1984માં બહુજન સમાજ પાર્ટી(BSP)ની સ્થાપના કરી ત્યારે તેમના ઝંડાનો રંગ પણ વાદળી હતો. આજે પણ બસપાના ઝંડાનો રંગ વાદળી છે, તેના પર સફેદ હાથી છે.

તાજેતરમાં જ યુપીના નગીનાથી લોકસભા સાંસદ તરીકે ચૂંટાયેલા ચંદ્રશેખર આઝાદની આગેવાની હેઠળની આઝાદ સમાજ પાર્ટીનો ધ્વજ પણ વાદળી રંગનો છે, જેની મધ્યમાં સફેદ પટ્ટી છે. ચંદ્રશેખર પણ હંમેશા તેના ગળામાં વાદળી રંગનો ગમછો પહેરે છે. તેમની ભીમ આર્મી જ્યારે પણ આંદોલન કરે છે ત્યારે તેના કાર્યકરોના હાથમાં પણ વાદળી ઝંડો અને પોસ્ટરો-બેનરો હોય છે. આમ ડો.આંબેડકરે જે વાદળી રંગનો ઝંડો ઉપાડ્યો હતો તે આજે માન્યવરથી લઈને ચંદ્રશેખર આઝાદ સુધી દલિત આંદોલન અને દલિત રાજનીતિનો પ્રતિક બની ગયો છે.

આ પણ વાંચો: દલિત રાજનીતિઃ અહીંથી જવાય રણ તરફ, અહીંથી નદી તરફ...

હિંદુ કોડ બિલ સહિત અનેક મુદ્દાઓ પર કોંગ્રેસ અને નેહરુ સાથે વધતા મતભેદો બાદ તેમણે 27 સપ્ટેમ્બર 1951ના રોજ કાયદા મંત્રીના પદ પરથી રાજીનામું આપ્યું હતું. તેઓ દેશના પહેલા કાયદા મંત્રી હતા. એ પછી, આંબેડકરે 1952 ની પ્રથમ સામાન્ય ચૂંટણીમાં મુંબઈ ઉત્તર મધ્ય બેઠક પરથી તેમની પોતાની પાર્ટી, શિડ્યુઅલ કાસ્ટ ફેડરેશનના ઉમેદવાર તરીકે ચૂંટણી લડી હતી. બંધારણના નિર્માણમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવનાર અને કામદારો અને પછાત વર્ગોના પ્રશ્નો ઉઠાવનાર નેતાની છબી ધરાવતા ભીમરાવ આંબેડકરને આ ચૂંટણીમાં કારમી હાર મળી હતી. આજે પણ તેમની એ હારને યાદ કરવામાં આવે છે અને તેના માટે કોંગ્રેસને જવાબદાર ગણવામાં આવે છે. એ પણ હકીકત છે કે તત્કાલિન પીએમ પંડિત જવાહરલાલ નેહરુએ પોતે અહીં આંબેડકર વિરુદ્ધ પ્રચાર કર્યો હતો.

કોણ હતા કાજરોલકર, જેમણે ડૉ.આંબેડકર સામે ચૂંટણી લડી હતી?

રસપ્રદ હકીકત એ છે કે આંબેડકરને જેમની સામે હારનો સામનો કરવો પડ્યો હતો, તે નારાયણ સાદોબા કાજરોલકર એક સમયે તેમના અંગત સહાયક હતા. કોંગ્રેસ દ્વારા તેમને ઉમેદવાર બનાવવામાં આવ્યા હતા અને નહેરુએ પોતે કાજરોલકર માટે પ્રચાર કર્યો હતો. આંબેડકરને આ ચૂંટણીમાં 15,000 મતોથી હારનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. ભીમરાવ આંબેડકર આ હારથી ખૂબ જ દુઃખી થયા હતા અને ચૂંટણી પર સવાલો પણ ઉઠાવ્યા હતા. 

પહેલી સામાન્ય ચૂંટણીમાં કોંગ્રેસે 489 લોકસભા સીટોમાંથી 364 સીટો જીતી હતી. આ સિવાય કોંગ્રેસે દેશભરની 3280 વિધાનસભા બેઠકોમાંથી 2247 બેઠકો જીતી હતી. પીટીઆઈના અહેવાલ મુજબ, ડૉ.આંબેડકરે હાર વિશે કહ્યું હતું કે, 'શા માટે બોમ્બેના લોકોનું આટલું મજબૂત સમર્થન ચૂંટણી પરિણામોમાં પ્રતિબિંબિત નથી થયું? આ તપાસનો વિષય છે, જેના પર ચૂંટણી પંચે વિચાર કરવો જોઈએ.'

બાબાસાહેબ ફરીથી ચૂંટણી લડ્યાં, છતાં હાર્યા

પહેલી હાર પછી ડૉ.આંબેડકર ફરી એકવાર 1954માં ભંડારા બેઠક પરથી ચૂંટણી લડ્યા હતા. આ સામાન્ય ચૂંટણી નહીં પણ પેટાચૂંટણી હતી. અહીં પણ તેમને કોંગ્રેસના ઉમેદવાર સામે 8500 મતોથી હારનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. આ ચૂંટણીમાં ડૉ.આંબેડકરે નેહરુના નેતૃત્વની આકરી ટીકા કરી હતી અને ખાસ કરીને તેમની વિદેશ નીતિને નિશાન બનાવી હતી. આ બંને ચૂંટણીમાં આંબેડકરની હાર માટે કોંગ્રેસને જવાબદાર માનવામાં આવે છે. એવું કહેવાય છે કે કાજરોલકર, જેઓ એક સમયે ડૉ.આંબેડકરના અંગત મદદનીશ હતા, તેમને જ બાબાસાહેબ સામે મેદાનમાં ઉતારવાની વ્યૂહરચના નેહરુની હતી. ભંડારા બેઠક પરની હારને લઈને પણ આવા જ આક્ષેપો કરવામાં આવ્યા છે.

આ પણ વાંચો: 'અબકી બાર ચારસો પાર' નો નારો અને ડૉ.આંબેડકરની ચેતવણી

ડૉ. આંબેડકર સાવરકરના હિંદુત્વના વિચારના કટ્ટર વિરોધી હતા. તેમણે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું હતું કે સાવરકર અને ઝીણા એક જ સિક્કાની બે બાજુ છે. સાવરકર હિંદુ રાષ્ટ્રની માંગ કરીને પોતાની રીતે બીજું પાકિસ્તાન બનાવવાનો માર્ગ ખોલી રહ્યા છે. સાવરકરે જાણી જોઈને ભારતીયતાની એક એવી વ્યાખ્યા બનાવી છે જેનાથી મુસ્લિમો અને ખ્રિસ્તીઓ તેમાંથી બાકાત થઈ જાય. ડો.આંબેડકરે સ્પષ્ટ કહ્યું હતું કે જો દેશમાં હિંદુ રાજ લાગુ થશે તો દેશ માટે મોટો ખતરો હશે. તેથી, અમિત શાહ જે કહી રહ્યા છે તે માત્ર એક ઘટના નથી પરંતુ આરએસએસ, જનસંઘ અને ભાજપની અસલી વિચારધારા અને માનસિકતા છે, જે ડૉ. આંબેડકરની વિરુદ્ધ છે.

આ પણ વાંચો: ગાંધીજી સાવરકરને મળવા પહોંચ્યાં ત્યારે તેઓ ઝીંગા તળી રહ્યા હતા..

આ મુદ્દો ડૉ. ભીમરાવ આંબેડકરના પુસ્તક 'પાકિસ્તાન અથવા ભારતના ભાગલા'માં પણ લખવામાં આવ્યો છે. ડૉ. આંબેડકરે મોહમ્મદ અલી ઝીણા અને સાવરકરના દ્વિ-રાષ્ટ્રના સિદ્ધાંતની ટીકા કરી હતી. ડૉ. આંબેડકર લખે છે, "એ વાત સાંભળવામાં ભલે વિચિત્ર લાગે, પરંતુ એક રાષ્ટ્ર વિરુદ્ધ બે રાષ્ટ્રના પ્રશ્ન પર શ્રી સાવરકર અને શ્રી જિન્નાહના મંતવ્યો વિરોધાભાસી હોવાને બદલે એકબીજા સાથે સંપૂર્ણપણે સુસંગત છે. બંને એ વાતને સ્વીકારે છે અને ન માત્ર સ્વીકારે છે પરંતુ એ વાત પર ભાર મૂકે છે કે ભારતમાં બે રાષ્ટ્રો છે, એક મુસ્લિમ રાષ્ટ્ર અને એક હિંદુ રાષ્ટ્ર છે.(પેજ નં.154-55)

ડૉ. આંબેડકર આગળ લખે છે, "જો ખરેખર હિંદુ રાજ બની જાય છે તો તે નિઃશંકપણે આ દેશ માટે મોટો ખતરો બની જશે. હિંદુઓ ગમે તે કહે, પણ હિંદુત્વ સ્વતંત્રતા, સમાનતા અને બંધુત્વ માટે ખતરો છે." (પાનું-161)

આંબેડકરે ભારતના ભાગલા માટે સાવરકરને શા માટે દોષિત માનતા હતા?

1945 થી 1947 સુધીની ઘટનાઓનો ઉલ્લેખ ભારતના ભાગલા સંદર્ભે વારંવાર કરવામાં આવે છે. તેમાં ગાંધી, નેહરુ અને ઝીણાની ભૂમિકાની ચર્ચા કરવામાં આવી છે. પરંતુ ડૉ. આંબેડકરે 1940માં લખેલા તેમના પુસ્તક "પાકિસ્તાન ઓર ધ પાર્ટીશન ઓફ ઈન્ડિયા" માં પ્રસ્થાપિત કર્યું હતું કે પાકિસ્તાન બનશે જ. 

અહીં એ વાત ખાસ નોંધવી જોઈએ કે, ભારતના વાસ્તવિક વિભાજનના 7 વર્ષ પહેલા અને ભારત છોડો આંદોલન શરૂ થવાના 2 વર્ષ પહેલા ડૉ. આંબેડકર હકીકતોનું વિશ્લેષણ કરીને પાકિસ્તાનને ભવિષ્યની વાસ્તવિકતા માની રહ્યા હતા. આ સિવાય તેમને બીજો કોઈ વિકલ્પ દેખાતો નહોતો.

આ પુસ્તકમાં ડૉ. આંબેડકરે મહાત્મા ગાંધીને એક એવા વ્યક્તિ તરીકે ગણાવ્યા જેમણે પોતાનું સમગ્ર જીવન હિંદુ-મુસ્લિમ એકતા માટે સમર્પિત કર્યું હતું. પરંતુ આટલું બધું કર્યા પછી પણ તેઓ હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતા હાંસલ કરી શક્યા નથી જે અખંડ ભારત માટે જરૂરી છે.

ડૉ.આંબેડકરે કહ્યું કે સાવરકરના હિંદુ રાષ્ટ્રના સિદ્ધાંતમાં જ એક પાકિસ્તાનન છુપાયેલું હોવાની વાત સ્થાપિત છે. જ્યારે સાવરકર હિંદુઓને એક અલગ દેશ માની રહ્યા છે, તો સ્વાભાવિક રીતે જ તેઓ મુસ્લિમોને બીજો દેશ માની રહ્યા છે.

ડો. આંબેડકરે કહ્યું હતું કે, આ રીતે એકબીજાના વિરોધી ધ્રુવો પર હોવા છતાં સાવરકર અને જિન્નાહના વિચારો બિલકુલ એક જેવા હતા. તેમણે કહ્યું કે સાવરકરે જાણી જોઈને હિંદુત્વની એવી વ્યાખ્યા બનાવી છે જે મુસ્લિમોને ભારતીયતામાંથી બાકાત રાખે છે.

અખંડ ભારતના સપના માટે સૌથી મહત્વની વાત એ હતી કે હિન્દુ અને મુસ્લિમ વચ્ચે પ્રેમ હોવો જોઈએ. પરંતુ ઝીણા અને સાવરકર પોતપોતાના ધર્મનું રાષ્ટ્ર બનાવવાની વાત કરતા હતા. એમાં પરસ્પર પ્રેમને કોઈ અવકાશ નહોતો. હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતા વિના અખંડ ભારતની કલ્પના કરવી એ સફેદ જૂઠ હતું.

આજે પણ જેઓ અખંડ ભારતની કલ્પના કરે છે, પરંતુ 'હિંદુ-મુસ્લિમ-શીખ-ઈસાઈ, આપસ મેં સબ ભાઈ-ભાઈ'ને સ્વીકારતા નથી, તેઓ હકીકતમાં ભારતને અખંડ નહીં પરંતુ ખંડિત કરવા માગે છે. ભારત-પાકિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ, શ્રીલંકા ત્યારે જ એક થઈ શકે જ્યારે ત્યાં રહેતા નાગરિકોમાં પ્રેમ હોય.

પરંતુ અખંડ ભારતનો રાગ આલાપનારા પ્રેમને બદલે નફરતની ખેતી કરે છે. એટલા માટે તેઓ એકતાના નામ પર ભાગલાને પ્રોત્સાહન આપે છે. આ જ લોકો આજે દેશના ભાગલા માટે ગાંધીજીને જવાબદાર માને છે. જ્યારે હકીકત એ છે કે આમની જ કોમવાદી નીતિઓને કારણે ભારતનું વિભાજન થયું હતું.

આ પણ વાંચો: સાવરકરઃ હિંદુત્વવાદી રાજનીતિને મજબૂત કરવા સત્યને વિકૃત કરતો પ્રયત્ન

શું કહીશું એને? ન્યાયની દેવીની પ્રતિમાનું ભારતીયકરણ? નિવૃત વડા ન્યાયમૂર્તિ ડી.વાય. ચંદ્રચૂડે સીજેઆઈ તરીકેના તેમના કાર્યકાળના અંતિમ દિવસોમાં ન્યાયની દેવીની મૂર્તિમાં ધરમૂળથી ફેરફાર કરી દીધા. તેથી ભારતના ન્યાયતંત્રમાં તેમણે કરેલા સુધારામાં એક નોંધપાત્ર ઉમેરણ થયું. સુપ્રીમ કોર્ટ પરિસરમાં અને દેશ-વિદેશમાં ન્યાયની દેવીની પ્રતિમા  સામાન્યત: પાશ્ચાત્ય પરિધાનમાં,  એક હાથમાં ત્રાજવું, બીજા હાથમાં તલવાર અને આંખે કાળી પટ્ટી ધારણ કરેલી જોવા મળે છે. પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટની જજીઝ લાઈબ્રેરીમાં મુકવામાં આવેલી શિલ્પી વિનોદ ગોસ્વામીએ તૈયાર કરેલી,  સાડા છ ફૂટની, સવા સો કિલો ગ્રામ વજનની અને ફાઈબર ગ્લાસની બનેલી ન્યાયની દેવીની મૂર્તિ ઘણી અલગ છે. આ લેડી જસ્ટિસની આંખે કાળી પટ્ટી નથી, હાથમાં ત્રાજવું છે પરંતુ બંને પલ્લાં સમાન છે. એક હાથમાં તલવારને બદલે ભારતનું બંધારણ  છે. વળી આ દેવીએ રોમન દેવીઓ જેવું ટ્યુનિક કે ગાઉન નહીં પણ ભારતીય મહિલાઓનો સર્વસામાન્ય પોશાક સાડી પરિધાન કરેલી છે. જાણે કે વિદેશી લેડી જસ્ટિસનું પૂર્ણ સ્વદેશીકરણ થયું છે.

ભારતને ન્યાયવ્યવસ્થા અને  ન્યાયની દેવીની પ્રતિમા અંગ્રેજોની દેન છે. ભારતીય પરંપરામાં ન્યાયની દેવી જેવો કોઈ ખ્યાલ જ કદાચ નથી. ઝઘડાઓની પતાવટ માટે પંચ પરમેશ્વરનો વિચાર, આ જન્મના કર્મો આગલા જન્મમાં ભોગવવાની માન્યતા કે પછી રાજાઓ દ્વારા તોળાતો ન્યાય જ ભારતની ન્યાય પરંપરા હતી. તેમાં જહાંગીરના ઘંટ અને મીનળ દેવીના ન્યાયને સંભારાય છે. ન્યાયની દેવી સૌ પ્રથમ રોમન સભ્યતામાં જોવા મળે છે. તેને જસ્ટિટિયા કે જસ્ટિસિયા કહેવામાં આવે છે. દુનિયાના મોટાભાગના દેશોમા આજે જોવા મળતાં ન્યાયની દેવીના પૂતળાંઓનું મૂળ રોમમાં રહેલું છે.

આ પણ વાંચોઃ  રાજકીય પક્ષોમાં આંતરિક લોકશાહીની અસલિયત

ન્યાયની દેવીની પ્રતિમા પ્રતીકાત્મક છે. યુરોપિય શૈલીના લેડી જસ્ટિસના સ્ટેચ્યુમાં ભલે દેવી અડવાણા પગે છે પરંતુ તે દેખાવમાં રુઆબદાર અને આક્રમક છે. તેના હાથમાં રહેલું ત્રાજવું સમાન ન્યાયનું પ્રતીક છે. ત્રાજવાના એક તરફ નમેલાં પલ્લાનો મતલબ જેની પાસે વધુ આધાર, પુરાવા, સાક્ષી તેની તરફ ન્યાય નમશે તેવો છે. બીજા હાથમાં તલવાર અર્થાત કોઈ પક્ષપાત વગર  નિષ્પક્ષ ન્યાય છે. દેવીની આંખે પટ્ટી એટલા માટે કે તે ન્યાય પ્રતિ આંધળા નથી પણ તે ગરીબ કે તવંગર, ફરિયાદી કે આરોપી, સૌને તેના જ્ઞાતિ, વર્ણ, ધર્મ કે લિંગના  ભેદ સિવાય સમાન અને યોગ્ય ન્યાય આપશે તેવો કરવાનો છે.

સર્વોચ્ચ અદાલતના પુસ્તકાલયમાં ખુલ્લી મુકવામાં આવેલી લેડી જસ્ટિસની પ્રતિમામાં કેટલાક આમુલ પરિવર્તનો જોવા મળે છે. આ પ્રતિમાની દેવીનો ચહેરો આક્રમક કે રુઆબદારને બદલે સૌમ્ય છે. તેણે ગાઉન ને બદલે સાડી પહેરી છે. પ્રતિમાનો રંગ સફેદ છે. માથે મુગટ છે. આંખો ખુલ્લી છે. બંને પલ્લાં સમાન હોય તેવું ત્રાજવું હાથમાં છે. બીજા હાથમાં તલવારને બદલે સંવિધાન છે. આ ફેરફાર વિચારપૂર્વક કરવામાં આવ્યા છે. આંખો ખુલ્લી એટલે છે કે ન્યાય અને કાયદો આંધળા નથી. તે જે ન્યાય કરશે તે ભારતના બંધારણ અને તેની રુએ ઘડાયેલા કાયદાઓના આધારે કરશે. એટલે હાથમા બંધારણ રાખ્યું છે. અંગ્રેજોની ગુલામીના પ્રતીકો આઝાદ મુલ્કને ન શોભે તેથી અંગ્રેજ વારસાની પ્રતિમાના પ્રતીકો ફગાવીને તેનું ભારતીયકરણ કર્યું છે. એટલે દેવી પ્રતિમાએ સાડી પહેરી છે. ન્યાયની દેવીના પૂતળાનું નવસંસ્કરણ નવા પ્રતીકો અને નવા સંકેતો દર્શાવે છે. તેમાં ભારતીયતા અને ભારતીય ન્યાય વ્યવસ્થાના વિચારો દર્શાવવાનો પ્રયત્ન થયો છે.

જસ્ટિસ ચંદ્રચૂડના આ પગલાંને સકારાત્મક પરિવર્તન ગણી તેને ભારે આવકાર મળ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટ બાર એસોસિએશને એ કારણે વાંધો લીધો છે કે વિરોધ કર્યો છે કે તેઓ ન્યાય વ્યવસ્થામાં સમાનરૂપે હિસ્સેદાર હોવા છતાં પ્રતિમા પરિવર્તન બાબતે તેમની સાથે કોઈ પરામર્શ કરવામાં આવ્યો નથી અને ચીફ જસ્ટિસે એકતરફી નિર્ણય કર્યો છે.

આ પણ વાંચોઃ  વહીવટમાં જે સમસ્યાઓ છે તેનો રામબાણ ઈલાજ લેટરલ એન્ટ્રી નથી

ચોતરફના સ્વાગત અને અલ્પ વિરોધ વચ્ચે આ પ્રકારે પ્રતિમામાં અને પ્રતીકોમાં કે તેના અર્થઘટનોમાં ફેરફારથી ભારતની ન્યાય વ્યવસ્થાની વાસ્તવિકતામાં કોઈ પરિવર્તન આવ્યું છે કે આવશે ખરું તેવો સવાલ લાજમી છે. ન્યાયની દેવીને નારી રૂપે દર્શાવાતી હોય તો ભારતની ન્યાય વ્યવસ્થામાં મહિલાઓનું સ્થાન શું છે અને આટલા વરસોથી ન્યાયની દેવી નારીઓ તરફ કેમ વધુ ઝૂકતાં નથી તે પ્રશ્ન છે. ૧૯૮૯માં ફાતિમા બીબી દેશની સુપ્રીમ કોર્ટના પહેલાં  મહિલા જજ બન્યાં હતા. પરંતુ હજુ અર્ધી આબાદી તેના વસ્તીના ધોરણે પ્રતિનિધિત્વથી વંચિત જ છે. ૨૦૨૭માં જસ્ટિસ બી.વી. નાગરત્ના કદાચ પહેલા સીજેઆઈ બનશે ખરાં પણ અત્યાર સુધીમાં માડ ચાર ટકા જ મહિલાઓ સુપ્રીમ કોર્ટના  જજ બની શક્યાં છે. હાઈકોર્ટોના ૭૮૮ જજિસમાં ૧૦૭ કહેતાં ૧૩ ટકા જ મહિલા જજ છે. તો ન્યાયની દેવી નારીઓને ક્યારે ફળશે? આખા દેશમાં ૨૦ ટકા જ મહિલા વકીલો છે.  ગુજરાતમાં ૭૯,૭૯૨ પુરુષોની સામે ૨૭,૫૯૬ જ મહિલા વકીલો હોય અને ન્યાય ક્ષેત્રે પુરુષોનું આધિપત્ય હોય તો મહિલા પ્રતિનિધિત્વ ક્યારે એક સમાન થશે? તેનો કોઈ જવાબ નવીન ન્યાય પ્રતિમાથી મળતો નથી.

આંધળા કે દેખતાં ન્યાયની દેવી સર્વજનને સરળ, સુલભ, સસ્તો અને સમયસર ન્યાય મળે તેવું ક્યારે કરશે? સંસદના વર્તમાન શીતકાલીન સત્રમાં રાજ્યસભા પ્રશ્નના જવાબમાં જાણવા મળ્યું કે ઓકટોબર ૨૦૨૪ની સ્થિતિએ સુપ્રીમ કોર્ટમાં ૨, હાઈકોર્ટસમાં ૩૬૦ અને ટ્રાયલ કોર્ટસમાં ૫,૦૦૦ કરતાં વધુ ન્યાયાધીશોની જગ્યાઓ ખાલી છે. વિલંબિત ન્યાય તો એ હદનો છે કે ૧૫ નવેમ્બર ૨૦૨૪ની સ્થિતિએ દેશમાં ૪.૫૩ કરોડ પડતર કેસો ન્યાયની ગુહાર લગાવીને અદાલતના આંગણે રાહ જોતાં બેઠાં છે.  પડતર કેસોમાં ૩.૪૫ કરોડ કેસો ક્રિમિનલ  છે. જો ન્યાયની આ સ્થિતિ હોય તો ન્યાયની દેવીમાં બદલાવનો કશો અર્થ ખરો?

ન્યાય દેવીનું પ્રતિમા પરિવર્તન ત્યારે જ સાર્થક કહેવાય જ્યારે ન્યાય ત્વરિત અને સુલભ હોય. માત્ર પ્રતીકો બદલવાથી વાસ્તવિકતા બદલાતી નથી. ન્યાયની દેવીની મૂર્તિ કે તસ્વીરમાં પરિવર્તન ન્યાયમાં પર્યાપ્ત અને વાસ્તવિક પરિવર્તન લાવનારું હોવું જોઈએ. સરકારો ન્યાયતંત્રને જરૂરી વ્યવસ્થા સંપડાવે, ન્યાયાધીશોની જગ્યાઓ વેળાસર ભરાતી રહે, વકીલો તારીખ પે તારીખથી બચવા તેમના કેસનો પૂરો અભ્યાસ કરીને આવે અને તેનો સમયસર નિકાલ થાય તેની કાળજી રાખે તો પણ જૂના કે નવા ન્યાયની દેવીનું અદાલતમાં હોવું પ્રમાણ ગણાશે. આપણી અદાલતો ન્યાયની અદાલતો નથી પરંતુ પુરાવાની અદાલતો છે. જ્યારે તે પુરાવાની અદાલતો મટી ન્યાયની અદાલતો બનશે ત્યારે જ ન્યાયની દેવીનું અને બદલાયેલા પ્રતીકોનું હોવું સાર્થક ગણાશે.

maheriyachandu@gmail.com

(લેખક વરિષ્ઠ પત્રકાર, રાજકીય વિશ્લેષક અને બહુજન સમાજના પ્રશ્નોના તલસ્પર્શી અભ્યાસુ છે)

આ પણ વાંચોઃ  મોંઘા સંરક્ષણ સાધનો અને સફાઈના મશીન વચ્ચે તમારી પ્રાથમિકતા શું છે?

ડિસેમ્બર 1929માં કોંગ્રેસે તેના લાહોર અધિવેશનમાં લોકોને દર વર્ષે 26 જાન્યુઆરીએ સ્વતંત્રતા દિવસની ઉજવણી ત્રિરંગો રાષ્ટ્રધ્વજ ફરકાવી તેને સલામી આપીને કરવાનું આહ્વાન કર્યું હતું (તે એ સમયે રાષ્ટ્રીય ચળવળનો ધ્વજ હતો. જેની વચ્ચે ચરખો હતો.). જ્યારે 26 જાન્યુઆરી 1930 નો દિવસ નજીક આવી રહ્યો હતો ત્યારે આરએસએસના સરસંઘચાલક અને સ્થાપક કે.બી. હેડગેવારે 21 જાન્યુઆરી, 1930ના રોજ એક પરિપત્ર બહાર પાડીને આરએસએસની તમામ શાખાઓને રાષ્ટ્રધ્વજ તરીકે ભગવા ધ્વજની પૂજા કરવા જણાવ્યું હતું.

રાષ્ટ્રીય સર્વસંમતિનું ઉલ્લંઘન કરીને એ પરિપત્રમાં આરએસએસે તમામ શાખાઓના પ્રભારીઓને તેમના સ્વયંસેવકોની એક બેઠક તેમના સંબંધિત યુનિયન સ્થળોએ (જ્યાં શાખાઓ આવેલી છે) રવિવાર, 26 જાન્યુઆરી, 1930 ના રોજ સાંજે 6 વાગ્યે યોજવા જણાવ્યું હતું અને 'રાષ્ટ્રીય ધ્વજને એટલે કે ભગવા ધ્વજને સલામ કરો.' અહીં ધ્યાન રાખવા જેવી વાત એ છે કે, આ પરિપત્રને પછી કદી પરત લેવામાં નથી આવ્યો. (હેડગેવાર: પત્ર-રૂપ ભક્તિ દર્શન (હેડગેવારના પત્રોનો હિન્દી અનુવાદ), અર્ચના પ્રકાશન, ઇન્દોર, 1981, પૃષ્ઠ 18.)

સમાજવાદી નેતા અને સ્વાતંત્ર્ય સેનાની એનજી ગોરે 1938માં આવી જ એક ઘટનાના સાક્ષી બન્યા હતા જ્યારે હિંદુત્વવાદી કાર્યકરોએ ત્રિરંગો ફાડી નાખ્યો અને પ્રખ્યાત સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓ પર શારીરિક હુમલો કર્યો હતો. ગોરના કહેવા પ્રમાણે: 'મે દિવસના જુલુસ પર કોણે હુમલો કર્યો? સેનાપતિ બાપટ અને (ગજાનન) કાનિટકર જેવા લોકો પર કોણે હુમલો કર્યો? રાષ્ટ્રધ્વજ કોણે ફાડી નાખ્યો? હિન્દુ મહાસભા અને હેડગેવારના છોકરાઓએ આ બધું કર્યું. તેમને મુસ્લિમોને જાહેર દુશ્મન નંબર 1 તરીકે નફરત કરવાનું શીખવવામાં આવ્યું છે. દેશના ઝંડાને નફરત કરવાનું શીખવવામાં આવ્યું છે. તેમની પાસે પોતાનો ધ્વજ છે, 'ભગવો', જે મરાઠા વર્ચસ્વનું પ્રતીક છે." (કોંગ્રેસ સમાજવાદી, 14 મે 1938)

આ પણ વાંચો: ભાજપ-RSS ના 'મનુવાદી' ચહેરાને દેશના દલિતો સ્પષ્ટ રીતે ઓળખી ગયા છે

વીડી સાવરકરે પણ ત્રિરંગાને રાષ્ટ્રધ્વજ તરીકે સ્વીકારવાનો ઈનકાર કરી દીધો હતો. તેના બહિષ્કારની માગણી કરતાં તેમણે 22 સપ્ટેમ્બર, 1941ના રોજ એક નિવેદનમાં જાહેર કર્યું - 'જ્યાં સુધી ધ્વજનો પ્રશ્ન છે, હિન્દુઓ પાસે 'કુંડલિની કૃપાણંકિત' મહાસભાના ધ્વજ સિવાય હિન્દુ ધર્મનું પ્રતિનિધિત્વ કરતો અન્ય કોઈ ધ્વજ હોવો જોઈએ નહીં, જેમાં 'ઓમ અને સ્વસ્તિક' અંકિત છે, જે હિન્દુ જાતિ અને નીતિના સૌથી પ્રાચીન પ્રતીકો છે, જે યુગોથી પ્રચલિત છે અને સમગ્ર ભારતમાં આદરણીય છે. તેથી કોઈ પણ સ્થળ કે કાર્ય, જ્યાં આ અખંડ હિંદુ ધ્વજનું સન્માન કરવામાં આવતું નથી તેનો હિંદુ સંગઠનો (હિંદુ મહાસભાના સભ્યો) દ્વારા કોઈપણ ભોગે બહિષ્કાર કરવો જોઈએ. ખાસ કરીને, ચરખા-ધ્વજ ખાદી ભંડારનું પ્રતિનિધિત્વ કરી શકે છે, પરંતુ ચરખો ક્યારેય હિંદુઓ જેવા ગૌરવશાળી અને પ્રાચીન રાષ્ટ્રની ભાવનાનું પ્રતીક અને પ્રતિનિધિત્વ કરી શકતો નથી."

(ભીડે, એ.એસ. (સંપાદક), વિનાયક દામોદર સાવરકર કા તૂફાની પ્રચાર: ડિસેમ્બર 1937 થી ઓક્ટોબર 1941 સુધીના તેમના પ્રચાર પ્રવાસો પરના ઇન્ટરવ્યુની રાષ્ટ્રપતિની ડાયરીમાંથી અંશો, NA, Bombay pp. 469, 473.)

ગોળવલકરે 1940માં RSS ના હેડક્વાટર રેશમ બાગ ખાતે 1350 ટોચના RSS કાર્યકર્તાઓ સમક્ષ એક ભાષણમાં કહ્યું હતું - 'એક ધ્વજ, એક નેતા અને એક વિચારધારાથી પ્રેરિત RSS આ મહાન ભૂમિના દરેક ખૂણામાં હિન્દુત્વની જ્યોત પ્રગટાવી રહ્યું છે.' (એમ. એસ. ગોલવલકર, શ્રી ગુરુજી સમગ્ર દર્શન (હિન્દીમાં ગોલવલકરની એકત્રિત કૃતિઓ ભાગ 1, ભારતીય વિચાર સાધના, નાગપુર, પૃષ્ઠ 11.)

એમએસ ગોલવલકરે 14 જુલાઈ, 1946 ના રોજ નાગપુરમાં આરએસએસના મુખ્યાલયમાં ગુરુપૂર્ણિમાની બેઠકને સંબોધિત કરતાં કહ્યું હતું - 'એ ભગવો ધ્વજ જ હતો, જે સમગ્ર ભારતીય સંસ્કૃતિનું પ્રતિનિધિત્વ કરતો હતો. તે ભગવાનનો અવતાર હતો. અમે દ્રઢપણે માનીએ છીએ કે અંતે આખો દેશ આ ભગવા ધ્વજ સમક્ષ નમશે.’ (ગોલવલકર, M.S., શ્રી ગુરુજી સમગ્ર દર્શન, ભાગ 1, ભારતીય વિચાર સાધના, નાગપુર, n.d., પૃષ્ઠ 98.)

આ પણ વાંચો: RSS ના વડા મોહન ભાગવતને વડાપ્રધાન જેવી સુરક્ષા અપાઈ

સ્વતંત્રતા દિવસની પૂર્વ સંધ્યાએ જ્યારે તિરંગો ફરકાવવા માટે લાલ કિલ્લાની પ્રાચીર તૈયાર કરવામાં આવી રહી હતી. તે સમયે ભારતના દરેક ભાગમાં સામાન્ય લોકો ત્રિરંગા સાથે કૂચ કરી રહ્યા હતા અને પોતાના ઘરોની છત પર રાષ્ટ્રધ્વજ ફરકાવતા હતા. ત્યારબાદ RSSના અંગ્રેજી મુખપત્ર ઓર્ગેનાઇઝરે 14 ઓગસ્ટ, 1947ના અંકમાં લખ્યું હતું - 'ભાગ્યના મારથી સત્તામાં આવેલા લોકો ભલે ને આપણા હાથમાં ત્રિરંગો પકડાવી દે પરંતુ હિંદુઓ ક્યારેય તેનું સન્માન નહીં કરે અને તેને અપનાવશે નહીં. ત્રણ શબ્દો પોતે જ એક અનિષ્ટ છે અને ત્રણ રંગ ધરાવતો ધ્વજ ચોક્કસપણે ખૂબ જ ખરાબ મનોવૈજ્ઞાનિક અસર પેદા કરશે અને દેશ માટે નુકસાનકારક છે."

ઓર્ગેનાઈઝરે આ પહેલા પણ એક સંપાદકીય ('રાષ્ટ્રધ્વજ', 17 જુલાઈ, 1947) લખ્યો હતો, જ્યારે ભારતની બંધારણ સભાની સમિતિએ રાષ્ટ્રધ્વજ તરીકે ત્રિરંગાની તરફેણમાં નિર્ણય લીધો હતો - 'અમે એ વાત સાથે બિલકુલ સહમત નથી કે ધ્વજ ભારતના તમામ પક્ષો અને સમુદાયોને સ્વીકાર્ય હોવો જોઈએ. આ તદ્દન બકવાસ છે. ધ્વજ રાષ્ટ્રનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે અને ભારતમાં એક જ રાષ્ટ્ર છે, હિન્દુ રાષ્ટ્ર. આપણે બધાં સમાજોની ઈચ્છાઓ અને અપેક્ષાઓને સંતોષવાના ઉદ્દેશ્યથી ધ્વજની પસંદગી ન કરી શકીએ. આપણે દરજીને આપણા માટે શર્ટ કે કોટ બનાવવાનો ઓર્ડર આપીએ છીએ તે રીતે ધ્વજ પસંદગી ન કરી શકીએ.’

આઝાદી પછી પણ આરએસએસે ત્રિરંગાને રાષ્ટ્રધ્વજ તરીકે સ્વીકારવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. ‘બંચ ઓફ થોટ્સ’માં ‘ડ્રિફ્ટિંગ એન્ડ ડ્રિફ્ટિંગ’ શીર્ષકવાળા નિબંધમાં ગોલવલકરે લખ્યું છે – ‘આપણા નેતાઓએ આપણા દેશ માટે નવો ધ્વજ સ્થાપિત કર્યો છે. તેઓએ આવું કેમ કર્યું? તે માત્ર પ્રલોભન અને અનુકરણની બાબત છે. આપણો દેશ એક પ્રાચીન અને મહાન રાષ્ટ્ર છે, જેનો ભવ્ય ભૂતકાળ છે. તો શું આપણો પોતાનો કોઈ ધ્વજ નહોતો? શું આ હજારો વર્ષોમાં આપણી પાસે કોઈ રાષ્ટ્રીય પ્રતીક નહોતું? બિલકુલ હતું. તો પછી આપણા મનમાં આ સંપૂર્ણ શૂન્યતા શા માટે છે?' (ગોલવલકર, એમ.એસ., બંચ ઓફ થોટ્સ, સાહિત્ય સિંધુ પ્રકાશન, બેંગ્લોર, 1966, પૃષ્ઠ 237-38.)

ત્રિરંગાને

આ પણ વાંચો: 'જય શ્રીરામ' સામે 'જય ભીમ'નો નારો કેવી રીતે ભારે પડ્યો?

26 નવેમ્બર, 1949 ના રોજ, બંધારણ સભાએ બંધારણ સ્વીકાર્યું. એ પછી 26 જાન્યુઆરી, 1950થી આખા દેશમાં તેને લાગુ કરવામાં આવશે અને ત્યાર બાદ આ દિવસને ગણતંત્ર દિવસ તરીકે ઉજવવામાં આવશે તેવું નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું. આ ઉજવણી માત્ર ભારતમાં જ નહીં પરંતુ સમગ્ર વિશ્વમાં કરવામાં આવી હતી.

RSS એ આ ઐતિહાસિક સિદ્ધિ પર શોક વ્યક્ત કર્યો હતો. 30 નવેમ્બર, 1949 ના રોજ, બંધારણ સભા દ્વારા બંધારણ પસાર થયાના ત્રણ દિવસ પછી, RSS ના અંગ્રેજી મુખપત્ર 'ઓર્ગેનાઇઝર'એ લખ્યું - "આપણા બંધારણમાં, પ્રાચીન ભારતમાં અનન્ય બંધારણીય વિકાસનો કોઈ ઉલ્લેખ નથી. મનુના કાયદા સ્પાર્ટાના લાઈકર્ગસ અથવા ફારસના સોલનના ઘણા સમય પહેલા લખાયા હતા. આજે પણ મનુસ્મૃતિમાં વર્ણવેલા તેમના કાયદા સમગ્ર વિશ્વમાં વખણાય છે અને સ્વયંસ્ફુરિત આજ્ઞાપાલન અને અનુરૂપતાને પ્રોત્સાહિત કરે છે. પરંતુ આપણા બંધારણીય પંડિતો માટે આનો કોઈ અર્થ નથી."

14 ઓગસ્ટ, 1947ના રોજ, સ્વતંત્રતાની પૂર્વસંધ્યાએ, RSSના મુખપત્ર ઓર્ગેનાઇઝરના સંપાદકીયમાં 'વ્હીદર' શીર્ષકથી લખ્યું હતું - "આપણે હવે પોતાને રાષ્ટ્રવાદની ખોટી ધારણાઓથી પ્રભાવિત થવા દેવી જોઈએ નહીં. માનસિક ભ્રમ તથા વર્તમાન અને ભવિષ્યની ઘણી મુશ્કેલીઓ એ સરળ તથ્યની તાત્કાલિક માન્યતાથી દૂર થઈ શકે છે કે હિંદુસ્તાનમાં માત્ર હિંદુ જ રાષ્ટ્રનું નિર્માણ કરે છે અને રાષ્ટ્રીય સંરચનાને એ સુરક્ષિત અને મજબૂર પાયા પર બાંધવું જોઈએ. રાષ્ટ્રનું નિર્માણ પોતાના પર - હિન્દુઓના, હિન્દુ પરંપરાઓ, સંસ્કૃતિ, વિચારો અને આકાંક્ષાઓ પર થવું જોઈએ."

આ પણ વાંચોઃ ગાંધીજી સાવરકરને મળવા પહોંચ્યાં ત્યારે તેઓ ઝીંગા તળી રહ્યા હતા..

વિનાયક દામોદર સાવરકર પણ દેશના બંધારણમાં મનુના કાયદા લાગુ કરવા માંગતા હતા. તેઓ લખે છે - 'મનુસ્મૃતિ એ શાસ્ત્ર છે જે વેદ પછી આપણા હિન્દુ રાષ્ટ્ર દ્વારા સૌથી વધુ પૂજનીય છે અને જે પ્રાચીન કાળથી આપણી સંસ્કૃતિ, રિવાજો, વિચારો અને વર્તનનો આધાર બની ગયું છે. સદીઓથી આ પુસ્તકે આપણા રાષ્ટ્રની આધ્યાત્મિક અને દૈવી યાત્રાને સંહિતાબદ્ધ કરી છે. આજે પણ કરોડો હિંદુઓ તેમના જીવન અને વર્તનમાં જે નિયમોનું પાલન કરે છે તે મનુસ્મૃતિ પર આધારિત છે. આજે મનુસ્મૃતિ હિંદુ કાયદો છે. આ મૂળભૂત છે. (વી. ડી. સાવરકર, ‘મનુસ્મૃતિમાં મહિલાઓ’)

હિંદુત્વ દક્ષિણપંથી અને કોંગ્રેસની અંદર રૂઢિવાદી વર્ગોએ, ભગવા વસ્ત્રોવાળા સ્વામીઓ અને સાધુઓ સાથે મળીને હિંદુ કોડ બિલના અમલનો વિરોધ કર્યો હતો. તેઓ વિરોધમાં દેશભરમાં રસ્તા પર ઉતરી આવ્યા હતા. 

આ લોકોએ દિલ્હીમાં ડો.બી.આર.આંબેડકરના નિવાસસ્થાને હુમલો કર્યો હતો. આંબેડકરના નિવાસસ્થાન પર હુમલાની તરફેણમાં તેમની દલીલ હતી - 'આ બિલ 'હિંદુ ધર્મ અને સંસ્કૃતિ પર હુમલો છે'. (ઈકોનોમિક વીકલી, 24 ડિસેમ્બર, 1949 અને સાવરકર સમગ્ર (હિન્દીમાં સાવરકરના લેખોનો સંગ્રહ), પ્રભાત, દિલ્હી, ભાગ 4, પૃષ્ઠ 415.)

આ બિલ પર ઈતિહાસકાર રામચંદ્ર ગુહાના પુસ્તકમાંથી એક અંશ જોઈએ - 'ધ એન્ટિ-હિન્દુ કોડ બિલ કમિટીએ સમગ્ર ભારતમાં સેંકડો બેઠકો યોજી, જ્યાં વિવિધ સ્વામીઓએ સૂચિત કાયદાની નિંદા કરી હતી. આ ચળવળમાં ભાગ લેનારાઓએ પોતાને ધાર્મિક યોદ્ધાઓ (ધર્મવીર) તરીકે રજૂ કર્યા, જેઓ એક ધાર્મિક યુદ્ધ (ધર્મયુદ્ધ) લડી રહ્યા હતા. આરએસએસે આ આંદોલન પાછળ પોતાની પૂરી તાકાત લગાવી દીધી. 11 ડિસેમ્બર, 1949ના રોજ, RSSએ દિલ્હીના રામલીલા મેદાનમાં એક જાહેર સભા યોજી, જ્યાં એક પછી એક વક્તાઓએ બિલની નિંદા કરી. એકે તેને ‘હિંદુ સમાજ પર પરમાણુ બોમ્બ’ ગણાવ્યો.

બીજા દિવસે આરએસએસના કાર્યકરોના એક ગ્રુપે વિધાનસભા ભવન પર કૂચ કરી અને 'હિંદુ કોડ બિલ મુર્દાબાદ' ના નારા લગાવ્યા. વિરોધીઓએ વડાપ્રધાન અને ડૉ. આંબેડકરના પૂતળા બાળ્યા અને પછી શેખ અબ્દુલ્લાની કારમાં તોડફોડ કરી. (રામચંદ્ર ગુહા, ‘ભાગવત્સ આંબેડકર’, ઈન્ડિયન એક્સપ્રેસ, ડિસેમ્બર 10, 2015)

ભારતીય જનસંઘના સ્થાપક શ્યામા પ્રસાદ મુખર્જીએ કહ્યું હતું- 'હિન્દુ કોડ બિલ હિંદુ સંસ્કૃતિના ભવ્ય માળખાને તોડી પાડશે'.

આ પણ વાંચોઃ ભાજપ-RSS ના 'મનુવાદી' ચહેરાને દેશના દલિતો સ્પષ્ટ રીતે ઓળખી ગયા છે

'બંચ ઓફ થોટ્સ'માં ગોલવલકરે આવી નીતિઓની સ્પષ્ટ શબ્દોમાં ટીકા કરી હતી - 'આપણે જાતિ, સંપ્રદાય વગેરેના આધારે જૂથો બનાવવા અને સેવાઓ, નાણાકીય સહાય, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં પ્રવેશ અને અન્ય તમામ બાબતોમાં વિશેષ અધિકારો અને વિશેષાધિકારોની માંગણી કરવા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ લગાવવો જોઈએ. લઘુમતીઓ અને સમુદાયો વિશે વાત કરવાનું અને વિચારવાનું સંપૂર્ણપણે બંધ કરવું જોઈએ."

એ જ પુસ્તકમાં બીજી જગ્યાએ તેઓ લખે છે - 'ડૉ. આંબેડકરે 1960માં પ્રજાસત્તાક બન્યાના દિવસથી માત્ર 10 વર્ષ માટે ‘અનુસૂચિત જાતિઓ’ માટે વિશેષ વિશેષાધિકારોની કલ્પના કરી હતી, પરંતુ તે ચાલુ છે. તેને વધારવામાં આવી રહ્યું છે. એક અલગ જૂથ તરીકે બન્યા રહેવામાં તેમના નિહિત સ્વાર્થ ચાલુ છે. આનાથી બાકીના સમાજ સાથેના તેમના એકીકરણને નુકસાન થશે."

આઝાદી પછી, એમ.એસ. ગોલવલકરે લખ્યું- 'આપણું બંધારણ પણ પશ્ચિમી દેશોના વિવિધ બંધારણોના વિવિધ અનુચ્છેદનું એક બોજારૂપ અને વિચિત્ર સંયોજન છે. એમાં એવું કશું જ નથી જેને આપણું પોતાનું કહી શકાય. શું તેના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોમાં એ વાતનો એક પણ સંદર્ભ છે કે આપણું રાષ્ટ્રીય મિશન શું છે અને જીવમાં આપણો મુખ્ય ઉદ્દેશઅય શું છે?' (એમ. એસ. ગોલવલકર, બંચ ઑફ થોટ્સ, સાહિત્ય સિંધુ, બેંગ્લોર, 1966, પૃષ્ઠ 238)

લોકશાહી-ધર્મનિરપેક્ષ ભારતીય બંધારણને બદલે આરએસએસ હિન્દુ રાષ્ટ્ર બનાવવાનો સંકલ્પ લે છે. આ તેની દરરોજની પ્રાર્થનામાં સામેલ છે. પ્રાર્થના નીચે મુજબ છે - 'પ્રિય માતૃભૂમિ, હું તમને હંમેશા નમન કરું છું/હે હિંદુઓની ભૂમિ, તમે મને સુખ-સુવિધાઓથી ઉછેર્યો છે/હે પવિત્ર ભૂમિ, ભલાઈની મહાન નિર્માતા, મારું આ શરીર તમને સમર્પિત થાય/ હું વારંવાર તમને નમન કરું છું / હે સર્વશક્તિમાન ભગવાન, અમે, હિન્દુ રાષ્ટ્રના અભિન્ન અંગ, તમને નમન કરીએ છીએ / અમે તમારા હેતુ માટે કમર કસી લીધી છે /તેની સિદ્ધિ માટે અમને તમારા આશીર્વાદ આપો.' (આરએસએસ, શાખા દર્શિકા, જ્ઞાન ગંગા, જયપુર, 1997, પૃષ્ઠ-1)

આ પણ વાંચોઃ RSS કહે છે હિંદુ ધર્મગ્રંથોમાં કોઈ 'અછૂત' નથી, તો પછી 'મનુસ્મૃતિ' માં શું છે?

રાષ્ટ્રીય એકતા પરિષદ (1961)ની પ્રથમ પરિષદમાં ગોલવલકરે કહ્યું – 'આજની ​​સંઘીય સરકાર ન માત્ર અલગતાની ભાવનાઓને જન્મ આપે છે પરંતુ તેનું પાલનપોષણ પણ કરે છે. એક રીતે તે એક રાષ્ટ્રની હકીકતને ઓળખવાનો ઇનકાર કરે છે. તેનો નાશ કરે છે. તેને સંપૂર્ણપણે ઉખાડી ફેંકવું પડશે. બંધારણને શુદ્ધ કરવું પડશે અને એકાત્મક શાસનની વ્યવસ્થા સ્થાપિત કરવી પડશે.' (SGSD, Vol. 1, p. 11, 'RSS-Marketing Fascism as Indian Nationalism, p. 146; અથવા શ્રી ગુરુજી સમગ્ર, p. 128, વોલ્યુમ 3)

1960ના દાયકાના મધ્યમાં ગોલવલકરે મરાઠી દૈનિક નવકાલને એક ઈન્ટરવ્યુ આપ્યો હતો. જેમાં ફરી એકવાર મનુસ્મૃતિના વખાણ કર્યા હતા અને બંધારણમાં ખામીઓ હોવાની વાત કરી હતી.

ગોલવલકરનું એક પુસ્તક છે ‘વી ઓર અવર નેશનહુડ ડિફાઈન્ડ’. 1946 માં પ્રકાશિત તેની ચોથી આવૃત્તિ અનુસાર - "ભારતના તમામ બિન-હિંદુઓએ હિન્દુ સંસ્કૃતિ અને ભાષા અપનાવવી પડશે, હિંદુ ધર્મનું સન્માન કરવું પડશે અને હિંદુ જાતિ કે સંસ્કૃતિના મહિમા સિવાય અન્ય કોઈ વિચારોને ધ્યાનમાં રાખવાના નથી."

એ જ પુસ્તકના પેજ 42 પર તેઓ લખે છે - "જર્મનીએ જાતિ અને સંસ્કૃતિની શુદ્ધતા જાળવવા સેમિટિક યહૂદી જાતિનો નાશ કરીને સમગ્ર વિશ્વને આશ્ચર્યચકિત કરી દીધું. તેમાંથી જાતીય ગૌરવના ચરમરૂપની ઝલક મળે છે."

આ પણ વાંચોઃ અનામતને સામાજિકને બદલે આર્થિક આધાર પર કરવાનો ખેલ ચાલી રહ્યો છે?

ગોલવલકરનું બીજું પુસ્તક છે ‘બંચ ઓફ થોટ્સ’. આ પુસ્તકમાં તેઓ જાતિ વ્યવસ્થાના સમર્થનમાં લખે છે - 'આપણા સમાજની વિશેષતા જાતિ વ્યવસ્થા હતી. આજે તેને જાતિ પ્રથા કહીને તેની મજાક ઉડાવવામાં આવે છે. સમાજની કલ્પના સર્વશક્તિમાન ભગવાનની ચતુરંગ અભિવ્યક્તિના સ્વરૂપ તરીકે કરવામાં આવી હતી. દરેક વ્યક્તિએ પોતપોતાની યોગ્યતા અનુસાર અને પોતાની રીતે તેની પૂજા કરવી જોઈએ. બ્રાહ્મણને એટલા માટે મહાન માનવામાં આવતો હતો કેમ કે તે જ્ઞાનનું દાન કરતો હતો. ક્ષત્રિયને પણ એટલા જ મહાન માનવામાં આવતા હતા કારણ કે તે દુશ્મનોનો સંહાર કરતો હતો. વૈશ્ય પણ ઓછા મહત્વના નહોતા, કારણ કે તેણે કૃષિ અને વાણિજ્ય દ્વારા સમાજની જરૂરિયાતો પૂરી કરી હતી અને શૂદ્ર પણ હતા જેમણે તેમની કલા કૌશલ્ય દ્વારા સમાજની સેવા કરી હતી."

મહિલાઓ માટે લાવવામાં આવેલા હિંદુ કોડ બિલના વિરોધમાં ગોલવલકરે લખ્યું - જો મહિલાઓને સમાન અધિકાર મળશે, તો તે પુરુષો માટે 'મોટી મનોવૈજ્ઞાનિક કટોકટી' ઊભી કરશે જે 'માનસિક બીમારી અને ડિપ્રેશન'નું કારણ બનશે. (પૌલા બચેટા, જેન્ડર ઇન ધ હિન્દુ નેશનઃ આરએસએસ વુમન એઝ આઇડિયાલોગ્સ, પૃષ્ઠ 124)

આરએસએસના ત્રીજા સરસંઘચાલક રજ્જુ ભૈયા ઉર્ફે રાજેન્દ્ર સિંહે ઈન્ડિયન એક્સપ્રેસ (14 જાન્યુઆરી, 1993)માં લખ્યું - 'વર્તમાન સંઘર્ષને આંશિક રીતે આપણી સિસ્ટમની અયોગ્યતા માટે જવાબદાર ઠેરવી શકાય છે, જે મૂળ ભારત, તેની પરંપરા, મૂલ્યો અને નૈતિક જરૂરિયાતોને પ્રતિસાદ આપવામાં અસમર્થ છે. આ દેશની કેટલીક વિશેષતાઓ બંધારણમાં પ્રતિબિંબિત થવી જોઈએ. ‘ઈન્ડિયા એ ભારત’ ને બદલે આપણે 'ભારત એટલે હિન્દુસ્તાન' કહેવું જોઈએ. સત્તાવાર દસ્તાવેજો સર્વગ્રાહી સંસ્કૃતિનો સંદર્ભ આપે છે, પરંતુ આપણી સંસ્કૃતિ ચોક્કસપણે સર્વગ્રાહી નથી. સંસ્કૃતિ એ કપડાં પહેરવા કે ભાષા બોલવી નથી. ખૂબ જ મૂળભૂત અર્થમાં, આ દેશમાં એક અનન્ય સાંસ્કૃતિક એકતા છે. કોઈપણ દેશ, જો તેને ટકી રહેવું હોય, તો આ બાબતને ખંડિત કરી શકાય નહીં. આ બધું દર્શાવે છે કે બંધારણમાં ફેરફારની જરૂર છે. ભવિષ્યમાં, આ દેશની લોકાચાર અને પ્રતિભાને અનુરૂપ બંધારણ અપનાવવું જોઈએ."

આ પણ વાંચોઃ ડૉ. આંબેડકરના આ સવાલોનો RSS પાસે કોઈ જવાબ છે?

“ગૌતમ બુદ્ધ આધ્યાત્મનો હિમાલય છે અને ભવિષ્યનો ધર્મ બુદ્ધનો ધર્મ હશે”

“ગૌતમ બુદ્ધ મારા શરીરમાં પ્રવેશ્યા, તેમના કારણે મારા માથામાં દુખાવો થઈ ગયો, મેં તેમને કહ્યું કે હવે તમે આઉટ ડેટેડ થઈ ગયા છો, મારા શરીરમાંથી નીકળી જાવ”

“ગાંધી મહાત્મા નહોતા, તેઓ એક ચાલાક વાણિયા(વેપારી) હતા”

“આંબેડકરે પણ ગાંધી વિરુદ્ધ ઉપવાસ બેસી જવું જોઈતું હતું. આંબેડકર મોટા માણસ હતા, ગાંધી તેમની સામે લાંબો સમય ટકી શક્યા ન હોત.”

“હિંદુઓનો કર્મ અને પુનર્જન્મનો સિદ્ધાંત જાતિ વ્યવસ્થાને જાળવી રાખવાનું શસ્ત્ર છે”

આ બધાં વાક્યો આચાર્ય રજનીશ એટલે કે ઓશોના છે. 11મી ડિસેમ્બરે તેમની જન્મતિથિ ગઈ. જે લોકોએ તેમને વાંચ્યા છે અને સાંભળ્યા છે તેઓ ઓશો વિશે તટસ્થ રહી શકતા નથી, તેઓએ કાં તો તેમનો વિરોધ કરવો પડશે અથવા તેમને સમર્થન આપવું પડશે. ઓશોએ પોતે આ વાત કહી છે.

ઓશો - પોતાના સમયના સ્વ-ઘોષિત વિદ્રોહી
ભારતમાં 1980-2000 ની વચ્ચે સમજણ પ્રાપ્ત કરનાર દરેક વ્યક્તિએ આચાર્ય રજનીશ ઉર્ફે ઓશો વિશે ચોક્કસપણે વાંચ્યું અને સાંભળ્યું હશે. આઝાદી પહેલા 1920-1950ના દાયકાઓમાં એવું કોઈ નહોતું જેણે ગાંધીજીને વાંચ્યા કે જાણ્યા ન હોય. આ સમયગાળામાં સામાજિક-રાજકીય પરિવર્તનની વાત કરનારાઓએ કાર્લ માર્ક્સને પણ જાણ્યા અને વાંચ્યા હશે. ઓશોના ભક્તો દાવો કરે છે કે તેઓ બુદ્ધ, મહાવીર, કૃષ્ણ, મુહમ્મદ, ઈસુ વગેરેની કક્ષાના રહસ્યવાદી અને ગુરુ હતા. તેમનો દાવો છે કે ઓશોએ ભારતના ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક વિમર્શને બદલી નાખ્યું છે. ઓશોના વિરોધીઓ તેમને સેક્સ ગુરુ, અરાજકતાવાદી અને તકવાદી પણ કહે છે. તેમના પર 'સંભોગ સે સમાધિ' જેવા વિવાદાસ્પદ ટાઈટલ અને આક્રમક મીડિયા યુક્તિઓનો ઉપયોગ કરવાનો આરોપ છે.

આ પણ વાંચોઃ  દેવદાસી પ્રથાઃ ભગવાનના નામે શૂદ્ર દીકરીઓના શરીરનો સોદો

Netflix પર તેમના વિશે 'વાઇલ્ડ-વાઇલ્ડ કન્ટ્રી' નામની વેબ સિરીઝ આવી હતી. જેમાં ઓશો અને તેમના આશ્રમનું સત્ય શું છે તે બતાવવામાં આવ્યું હતું. ઓશોના ભક્તો કહે છે કે અમેરિકામાં સાચો 'કોમ્યુન' રચાઈ રહ્યો હતો, એટલે જ અમેરિકાની રોનાલ્ડ રીગન સરકારે ઓશોને ઝેર આપીને મારી નાખ્યા. અમેરિકી સરકારે કહ્યું કે ઓશોના આશ્રમની નજીકના શહેરમાં જૈવિક આતંકવાદના પ્રયોગો ચાલી રહ્યા છે. ઓશો આશ્રમ પર આક્ષેપો થયા હતા કે ત્યાં પોતાના જ સન્યાસીઓની હત્યાના ષડયંત્ર ચાલી રહ્યાં છે.

એક ઓશોની અંદર અનેક માણસ
શું ઓશો રજનીશ વિશે કોઈ તાર્કિક વાત થઈ શકે છે? શું આપણે ઓશોનું કોઈ મૂલ્યાંકન તેમના પોતાના કાર્યોના આધારે કરી શકીએ? આજકાલ ભારત પર ફાઈવ સ્ટાર બાબાઓ, ગુરુઓ અને ઉપદેશકોનો પ્રકોપ છવાયેલો છે. દરેક શહેરમાં કોઈને કોઈ બાબા અજીબોગરીબ વાર્તાઓ કહી લોકોને છેતરી રહ્યાં છે. તેમની વાતોમાં ન તો કોઈ તર્ક હોય છે, ન શૈવ, વૈષ્ણવ, યૌગિક, તાંત્રિક શાસ્ત્રોનું સત્ય હોય છે. તેઓ માત્ર ફૂલગુલાબી ભાષણો આપીને જનતાને મૂંઝવણમાં રાખે છે. આ સિવાય આ તમામ કથાકાર બાબા વગેરે અબજો-ખર્વોની સંપત્તિના માલિક હોય છે. તેમના પોતાના જીવનમાં કોઈ શુદ્ધતા કે નૈતિકતા નથી હોતી. તેઓ અપરિગ્રહ, અચૌર્ય, બ્રહ્મચર્ય, સાદગી, ત્યાગ વગેરેની બાબતો શીખવે છે. પરંતુ તેઓ પોતે ફાઈવ સ્ટાર લાઈફ જીવે છે. દુઃખની વાત એ છે કે ભારતના ગરીબ અને અભણ લોકો આ બધું જોઈ સમજી શકતા નથી અને તેમની જાળમાં ફસાયેલા રહે છે. આવા અનેક બાબાઓ અને કથાકારો આજકાલ જેલમાં છે. એજ કારણોસર આજે આપણે ઓશો રજનીશ પર પુનર્વિચાર કરવો જોઈએ.

ઓશો રજનીશે પોતાના જીવનમાં ઘણી વખત નામ બદલ્યું હતું. નામ બદલતાની સાથે જ તેમની કામ કરવાની રીત, તેમની ભાષા શૈલી, તેમનું સ્ટેન્ડ અને જીવનશૈલી પણ બદલાઈ જતી હતી. ઉદાહરણ તરીકે, 1965-70 ની વચ્ચે તેઓ ધાર્મિક પાખંડો અને ધર્મગુરૂઓ સામે ડાબેરી ક્રાંતિકારીની ભાષા બોલતા હતા. પછી તેમણે પોતાનું નામ આચાર્ય રજનીશ અને શ્રી રજનીશ રાખ્યું. પછી 1970 ના દાયકાની શરૂઆતમાં, તેઓ પોતે જ નવ-સન્યાસ ચળવળ શરૂ કરીને ભગવાન રજનીશ બન્યા. પછી 1980 થી 1985 સુધી તેઓ ભગવાન અને ભગવાન શ્રી રજનીશ બનતા રહ્યાં હતા. પછી 1988-89 ની વચ્ચે તેઓ ઓશો રજનીશ અને અંતે માત્ર ઓશો બની જાય છે.

એકથી વધુ વખત નામ બદલવા પાછળનું કારણ
આ રીતે નામ બદલવા પાછળ નક્કર કારણ હતું. આ વાત તેણે પોતે પણ ઘણી વખત કહી છે. ઉદાહરણ તરીકે, 1965-68 ની વચ્ચે ઘણાં વિદ્રોહી અને ડાબેરીઓ તેમની સાથે જોડાયા, આ લોકોથી છૂટકારો મેળવવા માટે તેમણે ધર્મ, રહસ્યવાદ, સાધના, મોક્ષ અને ગાંધીની પ્રશંસા કરવાનું શરૂ કર્યું, એટલે ડાબેરીઓ ભાગી ગયા. પછી 1968-72 વચ્ચે ગાંધીવાદીઓ તેમની સાથે જોડાવા લાગ્યા, પછી તેમણે ગાંધી વિરુદ્ધ બોલવાનું શરૂ કર્યું અને ગાંધીવાદીઓ ભાગી ગયા. એ જ રીતે તેઓ અનુક્રમે હિંદુ ધર્મ, જૈન ધર્મ, યોગ, તંત્ર, સૂફી, કબાલા, ખ્રિસ્તી ધર્મ, સામ્યવાદ, સમાજવાદ વગેરે જેવા નવા વિષયો પર બોલીને જુના લોકોથી છૂટકારો મેળવતા રહ્યા અને નવા લોકોને આકર્ષતા રહ્યા. આ તેમના પોતાના શબ્દો છે.

આ પણ વાંચોઃ shailaja paik : ઝૂંપડપટ્ટીથી જિનિયસ ગ્રાન્ટ સુધી પહોંચનાર પ્રથમ દલિત મહિલા

ઓશો અન્ય રીતે પણ નવા લોકોને આકર્ષતા હતા અને ઘણા પૈસા પણ એકઠા કરતા હતા. ઉદાહરણ તરીકે, એંશીના દાયકાના અંત ભાગમાં તેમણે કેટલાક લોકોના બુદ્ધત્વની જાહેરાત કરી, પછી તે લોકોએ ઓશોને ભારે દાન આપ્યું. ઓશોના ખૂબ જ નજીકના શિષ્યા શીલા કહે છે કે જ્યારે પણ તેમને અમેરિકામાં પૈસાની જરૂર પડતી ત્યારે તેઓ તેમના કેટલાક શ્રીમંત સન્યાસીઓમાંથી અમુકને 'ઈનલાઈટેંડ' જાહેર કરી દેતા હતા. તેઓ આશ્રમની બહારના લોકોનો જ નહીં પણ અંદરના લોકોનો પણ એ જ રીતે ઉપયોગ કરતા હતા. ઓશોએ તેમના સમયના સૌથી પ્રતિભાશાળી લોકોને આકર્ષવા માટે ફાઇવ-સ્ટાર ગુરુની છબી બનાવી હતી. તેથી જ તેઓ 99 રોલ્સ રોયસ કારનો કાફલો, ફાઈવ સ્ટાર આશ્રમ, પ્રાઈવેટ જેટ, પોતાનું એરપોર્ટ વગેરે ઈચ્છતા હતા.

શા માટે ઓશો રજનીશ પર પુનર્વિચાર કરવો?
આજ આપણે રજનીશ પર પુનર્વિચાર કરવાની શું જરૂર છે? આના ત્રણ મોટા કારણો છે. પ્રથમ, આજે ભારતમાં ધર્મ અને ધાર્મિકતા સહિત સંસ્કૃતિ અને આધ્યાત્મિકતાના નામે એક મોટી ઠગાઈ ચાલી રહી છે, જેમાં ભારતના ગરીબ ખેડૂતો, મજૂરો અને ગ્રામીણ વર્ગો સાથે છેતરપિંડી થઈ રહી છે. બીજું કારણ, આજે સમગ્ર વિશ્વમાં અને ખાસ કરીને ભારતના ગરીબ લોકોમાં ગૌતમ બુદ્ધને લઈને જે નવી તૃષ્ણા પેદા થઈ છે, તે તરસને 'ઈશ્વર-આત્મા-પુનર્જન્મ'ની ઝેરી ત્રિમૂર્તિ દ્વારા નષ્ટ કરવાના પ્રયાસો તેજ થયા છે. અને તેની શરૂઆત થિયોસોફિકલ સોસાયટી દ્વારા કરવામાં આવી હતી અને સ્વયં ઓશો રજનીશે પોતે આ કાર્યને આગળ વધાર્યું હતું. રજનીશે જે રીતે બુદ્ધની વ્યાખ્યા કરી છે તેમાં બુદ્ધના મોંએથી સાશ્વત આત્મા અને પુ્નર્જન્મ સહિત ઈશ્વરની પણ પ્રશંસા કરવામાં આવી છે. ત્રીજું કારણઃ ઓશો રજનીશે બુદ્ધની અત્યાધિક પ્રશંસા અને ગાંધીજીની અતિશયોક્તિપૂર્વક નિંદા કરી હોવાથી દલિત-બહુજન સમાજ ઓશોની વ્યાખ્યાની જાળમાં સરળતાથી ફસાઈ રહ્યો છે. આ કારણથી સમગ્ર ભારતમાં એક ખાસ પ્રકારનું ધાર્મિક ધ્રુવીકરણ અને કોમવાદનું ઝેર ફેલાઈ રહ્યું છે. મારા મતે, આ ત્રણ પરિબળો ભારતના ગરીબ લોકોની પ્રગતિની સંભાવનાઓ સહિત ભારતની લોકશાહી માટે મોટા જોખમો લઈને આવે છે. તેથી જ ઓશોના પ્રમાણિક મૂલ્યાંકનની જરૂર છે.

ઓશો રજનીશની પોતાની સમજ અને શૈલી
ઓશોએ નાનપણથી જ વાર્તા કહેવાની અને લોકોના મનોવિજ્ઞાનનો ઉપયોગ કરવાની ટેકનિક શીખી લીધી હતી. તેમની આત્મકથા ‘ગ્લિમ્પ્સ ઑફ ગોલ્ડન ચાઇલ્ડહુડ’માં તેઓ જણાવે છે કે તેઓ લોકોના વર્તનનો ઝીણવટપૂર્વક અભ્યાસ કરીને તેમને કેવી રીતે ફોસલાવવા, નારાજ કરવા, ખુશ કરવા વગેરે શીખી લીધું હતું. તેઓ આના દ્વારા ઘણાં ફાયદા પણ ઉઠાવતા હતા અને ઘણાં લોકોની મદદ પણ કરતા હતા. તેઓ લોકો સાથે ખૂબ જ છટાદાર અને મનમોહક ભાષામાં વાત કરવાનું શરૂઆતમાં જ શીખી ગયા હતા. તેઓ ખૂબ જ સારા વાચક હતા અને ઘણા પુસ્તકો ખૂબ જ ઝડપથી અને સ્પષ્ટ રીતે વાંચીને તેનો પોતાની વાર્તા કહેવાની શૈલીમાં ઉપયોગ કરતા હતા. તેથી જ તેમની આસપાસના લોકો પર તેમનો બૌદ્ધિક પ્રભાવ હતો. યુવાવસ્થામાં તેમણે તેમની આ કળાનો ખૂબ ફાયદો ઉઠાવ્યો હતો.

આ પણ વાંચોઃ  ગાંધીજી સાવરકરને મળવા પહોંચ્યાં ત્યારે તેઓ ઝીંગા તળી રહ્યા હતા..

તેઓ પોતે કહે છે કે એકવાર તેમણે ડૉ. માનવેન્દ્રનાથ રોય સાથે વાત કરી હતી. ડો. રોય 1925માં ભારતમાં કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઓફ ઈન્ડિયાના સ્થાપકોમાંના એક હતા. જોકે, રોય ભારતમાં વધુ સફળતા મેળવી શક્યા ન હતા. પછી ડૉ.રૉયની નિષ્ફળતા જોઈને તેમણે કહ્યું કે ભારતમાં કંઈ કરવું હોય તો એક પવિત્ર માણસ, ગુરુ કે બાબાની છબી બનાવવી પડે છે. તેમણે ગાંધીજીનું ઉદાહરણ આપતા કહ્યું કે ગાંધીજી ફકીર અને સન્યાસીની જેમ કામ કરતા રહ્યા, તેથી જ તેઓ સફળ થયા. ડો. રોયે તેમની વાત સાંભળી કે નહીં તે ખ્યાલ નથી, પરંતુ ઓશોએ પોતે વીસ વર્ષ સુધી આ ટેકનિકનો ઉપયોગ કર્યો. શરૂઆતમાં તેણે ખૂબ જ સાદો પોશાક પહેર્યો - સફેદ ચાદર અને ધોતી. એક પરંપરાગત સાધુનું જીવન જીવ્યા. પછી જેમ જેમ લોકો જોડાયા અને પૈસા આવવા લાગ્યા તેમ તેમ તેમણે પણ નવી ટેકનિકનો ઉપયોગ કર્યો.

થોડા સમય પછી તેઓ ખૂબ જ વૈભવી અને મોંઘા વસ્ત્રો પહેરવાનું શરૂ કરે છે. તેઓ આ બધું વિદેશી લોકોને આકર્ષવા માટે કરે છે. તે સમયે બે વિશ્વ યુદ્ધો પછી થિયોસોફિકલ સોસાયટીએ ગૌતમ બુદ્ધના પુનર્જન્મનો માહોલ બનાવી દીધો હતો. શીતયુદ્ધના યુગમાં અમેરિકા અને યુરોપમાં હિપ્પી ચળવળ ચાલી રહી હતી. હિપ્પી યુવાનો અમીરી અને સુખ સાહ્યબીથી કંટાળીને એશિયાના ધર્મોનો સ્વાદ ચાખવા માંગતા હતા. તેમની પાસે ઘણા પૈસા હતા. આ લોકોને આકર્ષવા માટે ઓશોએ બૌદ્ધ ધર્મમાંથી ધ્યાન અને સમાધિ, વિલિયમ રીકની હ્યુમન પોટેન્શિયલ મૂવમેન્ટમાંથી કોન્શિયસ કૈથાર્સિસ, સાઈકોથેરાપી, ફ્રાયડીયન મનોવિજ્ઞાન વગેરે લઈને તેમાં રશિયન ગુરૂ ગુર્જિયેફની ગુર્જિયેફ મુવમેન્ટ અને ભારતના વજ્રયાન બૌદ્ધ તંત્રને મેળવીને એક નવો ફોર્મ્યુલા તૈયાર કર્યો. આ પ્રયોગો ખૂબ સફળ રહ્યા. તેની સફળતા તેમને સમગ્ર વિશ્વમાં પહોંચાડી દીધાં. પછી જ્યારે તેઓ ખૂબ જ સફળ અને શક્તિશાળી બની ગયા, ત્યારે તેમના જ આશ્રમમાં શિષ્યો વચ્ચે સમસ્યાઓ ઉભી થવા લાગી.

નૈતિકતા અને તંદુરસ્ત ઉદાહરણનો અભાવ
ઓશોની વાતો ગમે તેટલી સફળ રહી હોય, તેમના શિષ્યો અને આશ્રમના સંચાલકો જાણતા હતા કે આ બધી વ્યૂહાત્મક ટેકનિકો છે. તે પોતાનું નામ, શૈલી, ભાષા, પહેરવેશ વગેરે ખૂબ સમજી વિચારીને બદલતા હતા. તેઓ 'સંભોગ સે સમાધિ' જેવા ટાઇટલ દ્વારા યુરોપની સેક્સથી ઉબાઈ ચૂકેલી યુવા પેઢી સાથે ભારતના સેક્સ ભૂખ્યા લોકોને એક સાથે પકડી લેતા હતા. તેમની આક્રમક મીડિયા વ્યૂહરચના ધીમે ધીમે તેમના પર ભારે પડવા લાગી. જેમ જેમ તેઓ બીમાર અને નબળા પડતા ગયા તેમ તેમ તેમના શિષ્યો વચ્ચે મોટા ઝઘડા અને વિવાદ થવા લાગ્યા. આશ્રમની પ્રોપર્ટી અને કોપીરાઈટને લઈને હજુ પણ વિવાદ ચાલી રહ્યો છે.

આ પણ વાંચોઃ  ગાંધીજીઃદલિતો પ્રત્યે 'કૃપાળુ-માયાળુ' સવર્ણ માનસિકતાનું પ્રતિનિધિ વ્યક્તિત્વ

તમે બુદ્ધ, મહાવીર અને ઈસુના જીવનને જુઓ. તેઓ હંમેશા તેમના જીવનમાં સર્વોચ્ચ નૈતિક આચરણ કરીને બતાવે છે. તેઓ ક્યારેય તેમના શબ્દો અથવા વર્તનથી કોઈને લલચાવવાનો કે લૂંટવાનો પ્રયાસ કરતા નથી. બુદ્ધે તો રાજમહેલને પણ લાત મારી. બુદ્ધ અને મહાવીર સાધુ જીવન જીવતા અને સામાન્ય રોગોથી સામાન્ય માણસની જેમ મૃત્યુ પામ્યા. ઈસુ ખ્રિસ્તે તેમના શિષ્યોને સંકટ સમયે એકલા છોડ્યા ન હતા. તેમને ભાગવા માટે કહેવામાં આવ્યું હતું, પણ તેઓ ભાગ્યા નહોતા અને ધરપકડ વહોરીને વધસ્તંભે ચડી ગયા હતા. એ જ રીતે કબીર, નાનક, ગુરુ અર્જુનદેવ અને રૈદાસનું જીવન છે, તેમણે સર્વોચ્ચ નૈતિક આચરણ દર્શાવ્યું. આ કારણોસર બુદ્ધ, મહાવીર, જીસસ, કબીર અને નાનક પછી, કરુણાવાન અને નૈતિક શિષ્યોની ફૌજ ઊભી થઈ. એ જ લોકોએ તેમની ચળવળને આગળ વધારી.

ઓશોનું આંદોલન આજે ક્યાં છે?
આ બધાંની સામે આજે ઓશોનું આંદોલન લગભગ સમાપ્ત થઈ ગયું છે. ઓશોના પોતાના વર્તનમાં નૈતિકતા અને શુચિતાની સાથે સહજ માનવીય કરુણાનો અભાવ હતો. તેથી જ તેમના શિષ્યોમાં નૈતિકતા તો છોડો, સામાન્ય સામાજિક શિષ્ટાચાર પણ વિકસિત થઈ શક્યો નહીં. તેઓ ભારતના ગરીબ ખેડૂતો, મજૂરો અને ગ્રામજનોને મૂર્ખ, અધાર્મિક, કુંઠિત વગેરે કહેતા રહ્યા અને તેમની સાથે ક્યારેય જોડાઈ ન શક્યા. તેમણે ભારતના ગરીબોની સામાજિક-આર્થિક અને રાજકીય સમસ્યાઓને ધ્યાનમાં રાખીને વ્યક્તિગત અને સામાજિક નૈતિકતાને ઉપર ઉઠાવવાનો કોઈ પ્રયાસ નહોતો કર્યો. આ કારણોસર ઓશો અને ઓશોના શિષ્યોમાં ન કોઈ મોટી નૈતિકતા જન્મી કે ન મોટી કોઈ પ્રતિભા જન્મી. જ્યારે ગુરુનું જ આચરણ વિચિત્ર હતું તો શિષ્યોમાં સારી પ્રેરણા ક્યાંથી આવે?

(ડૉ. સંજય જોઠેનો આ લેખ હિન્દીમાં પ્રકાશિત થયો હતો, જેનો આ ગુજરાતી અનુવાદ છે.)

આ પણ વાંચોઃ  RSS કહે છે હિંદુ ધર્મગ્રંથોમાં કોઈ 'અછૂત' નથી, તો પછી 'મનુસ્મૃતિ' માં શું છે?

ગ્રીક વાક્યાંશ યૂ થાનાટોસ પરથી યુથેનેશિયા (ઈચ્છામૃત્યુ) શબ્દ ઉતરી આવ્યાનું કહેવાય છે. જેમાં યૂ નો અર્થ સારું અને થાનાટોસનો અર્થ મૃત્યુ થાય છે. ઈચ્છામૃત્યુ એટલે આસાન, સરળ કે પોતાની મરજીથી મોત. સત્તરમી સદીમાં ફ્રાન્સિસ બેકને આ શબ્દનો પ્રથમ વખત ઉપયોગ કર્યો હતો. ભારતસહિત આખી દુનિયામાં ઈચ્છામૃત્યુની અવારનવાર માંગ ઉઠે છે અને ચર્ચા થાય છે. વિશ્વના બહુ થોડા દેશોએ ઈચ્છામૃત્યુની શરતી કે બિનશરતી, પૂર્ણ કે અંશત: મંજૂરી આપી છે.

મુંબઈની એક હોસ્પિટલમાં વિનયભંગનો ભોગ બનેલાં નર્સ અરુણા શાનબાગ બેતાળીસ વરસો સુધી બેહોશીની અવસ્થામાં જીવતાં (?) હતાં. તેમનાં ઈચ્છામૃત્યુની માંગ દેશની સર્વોચ્ચ અદાલત સુધી કરવામાં આવી હતી. સંતાનવિહોણા વૃધ્ધ, અશક્ત અને બીમાર દંપતીઓ પણ આવી માંગ કરતા હોય છે. એક બુઝુર્ગ દંપતીએ અગિયાર વરસથી ગંભીર રીતે અચેત અને પથારીવશ પુત્રના ઈચ્છામૃત્યુની માંગણી કરી હતી. નળી વાટે ખોરાક અપાતો રહે અને દિવસો કાઢે તેવા દર્દીઓ પણ ઈચ્છામૃત્યુ ચાહે છે. ઉત્તરપ્રદેશની ટ્રાયલ કોર્ટના મહિલા જજ વર્કપ્લેસ પર યૌન શોષણથી એ હદે ત્રસ્ત હતાં કે તેમણે સર્વોચ્ચ અદાલતના ચીફ જસ્ટિસને પત્ર લખી  ઈચ્છામૃત્યુની  યાચના કરી હતી. અન્યાય અત્યાચારોનો ભોગ બનેલા દલિત-આદિવાસી ઘણીવાર સરકાર સમક્ષ ન્યાય આપો કે મોત આપોની માંગ કરે છે.  મારું શરીર અને મારી મરજી કે મારી ઈચ્છા મહત્વની કે સરકારનો કાયદો?  એવા તર્ક પણ  ઈચ્છામૃત્યુની ચાહત રાખનાર આપતા હોય છે.

આ પણ વાંચોઃ કોઈ મસીહા કે અવતારની જરૂર જ નથી, તમે જ પરિવર્તનના વાહકો છો

ભારતમાં ઈચ્છામૃત્યુની અનુમતિ આપતો કોઈ કાયદો નથી.સર્વોચ્ચ અદાલતે  ૨૦૧૮માં કેટલીક શરતો સાથે નિષ્ક્રિય ઈચ્છામૃત્યુની મંજૂરી આપી હતી. ૨૦૨૩માં તેમાં સુધારો કરી પ્રક્રિયાને વધુ સરળ બનાવી હતી. બંધારણના અનુચ્છેદ ૨૧નો હવાલો આપીને અદાલતે કહ્યું હતું કે  જીવનના અધિકારમાં ગરિમાપૂર્ણ મોતનો અધિકાર પણ સામેલ છે. એટલે તેણે ઈચ્છામૃત્યુની માંગ સ્વીકારીને તે અંગેના દિશાનિર્દેશો આપ્યા હતા. સુપ્રીમ કોર્ટે સરકારને આ અંગેનો કાયદો ઘડવા વિનંતી કરી હતી. કેન્દ્રે કાયદા પંચને કાયદાની વ્યવહાર્યતા પર વિચાર કરવા સૂચવ્યું હતું. તેના અનુસંધાને લો કમિશને અસાધ્ય રીતે બીમાર માટે તબીબી ઉપચાર (દર્દી અને ડોકટરોનું સંરક્ષણ) વિધેયક, ૨૦૦૬ તૈયાર કર્યું હતું. પરંતુ હજુ તે ચર્ચામાં આવ્યું નથી. એટલે જ્યાં સુધી સંસદ આ અંગેનો કાયદો ના ઘડે ત્યાં સુધી સુપ્રીમ કોર્ટનો નિર્ણય જ કાયદો છે.

સક્રિય ઈચ્છામૃત્યુની ભારતમાં અનુમતિ નથી. તબીબી વ્યવસાય સાથે સંકળાયેલ વ્યક્તિ કે અન્ય જાણીબૂઝીને સભાન રીતે દર્દીને ઘાતક ઈન્જેકશન આપે કે જેનાથી તેનું મરણ થાય તે સક્રિય ઈચ્છામૃત્યુનો પ્રકાર છે. જ્યારે સુપ્રીમ કોર્ટે  નિષ્ક્રિય ઈચ્છામૃત્યુની જ મંજૂરી આપી છે. જેમાં ડોકટરને અને પરિવારને ખાતરી હોય કે દર્દીના રોગનો હવે કોઈ ઈલાજ નથી અને જીવન રક્ષક પ્રણાલીથી માત્ર દર્દીની પીડા વધી રહી છે કે જિંદગીના થોડા કલાકો કે દિવસો વધી રહ્યા છે પરંતુ તેમના જીવવાના જરાય ચાન્સ નથી. એટલે દર્દીની લાઈફ સપોર્ટ સિસ્ટમ હઠાવી લેવી કે વધુ તબીબી સારવાર બંધ કરવી તે નિષ્ક્રિય ઈચ્છામૃત્યુ છે. સુપ્રીમ કોર્ટે મંજૂરી આપતાં ચુકાદામાં કહ્યું હતું તેમ ડોકટર કોઈને સક્રિય બની મારી નાંખતા નથી પરંતુ તેને બચાવવાના પ્રયાસો અટકાવી દે છે.

નિષ્ક્રિય ઈચ્છામૃત્યુનો નિર્ણય મેડિકલ , પેથિકલ અને લીગલ બાબતોને ધ્યાનમાં રાખીને લેવાનો હોય છે. આ નિર્ણયને કારણે દર્દીને અસહ્ય દર્દ અને પીડાથી મુક્તિ મળી શકે છે. પરિવારના સભ્યોનો માનસિક તણાવ પણ તેનાથી ઘટે છે. આર્થિક બાબતોનો પણ ખ્યાલ રાખીને આ નિર્ણય કરવામાં આવે છે.એટલે દર્દીને દવા અને સારવારનો કોઈ જ ફાયદો ના થવાનો હોય તો બિનજરૂરી આર્થિક અને ભાવનાત્મક બોજો વધારવાની જરૂર નથી.  જે તબીબી ઉપચારો જીવનને થોડું લંબાવે પણ મોતને ટાળી ન શકે તો મોત શું ખોટું?  એવી તરફદારોની દલીલ છે. સંસાધનો કે રિસોર્સિસની દ્રષ્ટિએ પણ આ બાબતનો વિચાર કરવો ઘટે. મર્યાદિત હેલ્થ રિસોર્સ ધરાવતા દેશમાં તેના સર્વશ્રેષ્ઠ ઉપયોગનો મુદ્દો ધ્યાનમાં રાખવાનો છે. જો કોઈ દર્દીના બચવાની કોઈ ઉમ્મીદ જ ન હોય તો તેની પાછળ સંસાધનો રોકી રાખવાને બદલે જેના બચવાની તક રહેલ છે તે દર્દી માટે આ સંસાધનો વપરાય તે વધુ યોગ્ય ગણાશે.

આ પણ વાંચોઃ ભયભીત માનવજાત યુદ્ધ-હથિયારોથી મુક્તિ ઝંખે છે, કોઈને સંભળાય છે?

માનવ જીવન અમૂલ્ય છે અને આયુષ્યની દોરી આમ ટૂંકાવી ના દેવી જોઈએ તેવા નૈતિક અને ધાર્મિક તર્ક ઈચ્છામૃત્યુના વિરોધમાં આપવામાં આવે છે. વળી આવા નિર્ણયનો દુરપયોગ થવાની પણ શક્યતાઓ જણાવાય છે.ખાસ કરીને સંતાનો જેમને બોજારૂપ ગણતા હોય તેવા ઘરડા માતા-પિતાના કિસ્સામાં કે મિલકતના ઝઘડાના કિસ્સામાં આવું બની શકે છે. તબીબો તેમના મેડિકલ પ્રોફેશનના એથિક્સનો મુદ્દો આગળ ધરે છે.ડોકટરી વ્યવસાય લોકોની જિંદગી બચાવવાનો છે. આખરી ક્ષણ સુધી તે દર્દીને બચાવવા મથે છે અને શક્ય તે તમામ ઉપચારો અજમાવે છે. જેનો વ્યવસાય જ જિંદગી બચાવવાનો કે લંબાવવાનો છે તે જીવન ટૂંકાવે કે જિંદગીના અંત માટે હા ભણે તે યોગ્ય નથી તેમ તબીબોને લાગે છે. પ્રોફેશનલ એથિક્સની દ્રષ્ટિએ વિચારતાં તેમની વાતમાં દમ છે. પરંતુ નાઈલાજ બીમારીના કિસ્સામાં આ નિર્ણય તેમણે કરવાનો છે.

કેન્દ્રના આરોગ્ય મંત્રાલયની ગાઈડલાઈન્સના ડ્રાફટમાં ઈચ્છામૃત્યુનો નિર્ણય લેવાની જવાબદારી ડોકટરોના શિરે મુકવામાં આવી છે. તેનાથી તબીબી આલમમાં અસંતોષ અને વિરોધ ઉભો થયો છે. ઈન્ડિયન મેડિકલ એસોસિએશનને  લાઈફ સપોર્ટ સિસ્ટમ હઠાવી લેવાના નિર્ણયની જવાબદારી ડોકટરોને આપી છે તેને અયોગ્ય ગણાવી છે. જોકે સરકારના મુસદ્દામાં દર્દીને બ્રેનસ્ટેમ ડેડ જાહેર કરાયો હોય, ડોકટરને પૂર્ણ તબીબી તપાસ પછી ખાતરી થાય કે વધુ ઈલાજનો કોઈ લાભ નથી, દર્દીના સગાવહાલા જીવન રક્ષક પ્રણાલી હઠાવવા કે સારવાર બંધ કરવા સંમત હોય અને લાઈફ સપોર્ટ સિસ્ટમ હઠાવવાની પ્રક્રિયા સુપ્રીમ કોર્ટની ગાઈડલાઈન્સ મુજબની હોય તો જ ડોકટરો નિષ્ક્રિય ઈચ્છામૃત્યુનો નિર્ણય કરે તેમ સ્પષ્ટ કર્યું છે. વળી સરકારના ડ્રાફ્ટમાં પ્રાઈમરી અને સમીક્ષા માટે સેકન્ડરી મેડિકલ બોર્ડની રચના કરીને નિર્ણય કરવા અને તમામ બાબતોમાં દર્દીના કુટુંબીજનોની સંમતિ  આખરી ગણવા જણાવ્યું છે. સરકાર લોકોના સૂચનો સામેલ કરેલી માર્ગદર્શિકા જાહેર કરે તેની પ્રતીક્ષા છે.

સરકાર પાસે માર્ગદર્શિકાની નહીં કાયદાની અપેક્ષા છે. ઈન્ડિયન પિનલ કોડની કલમ ૩૦૯માં આત્મહત્યાનો પ્રયાસ દંડનીય અપરાધ હતો પરંતુ નવી ભારતીય ન્યાય સંહિતા, ૨૦૨૩માં તેનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો નથી. ઈચ્છામૃત્યુના કાયદાની દિશામાં આ બાબત નોંધપાત્ર છે. આધુનિક વિશ્વમાં  ઈચ્છામૃત્યુનો વિચાર પ્રાસંગિકતા પ્રાપ્ત  કરી રહ્યો હોય ત્યારે ભારત પણ તર્ક્સંગત અને માનવીય દ્રષ્ટિકોણ અપનાવે તે ઈચ્છનીય છે.
maheriyachandu@gmail.com

(લેખક વરિષ્ઠ પત્રકાર, રાજકીય વિશ્લેષક અને બહુજન સમાજના પ્રશ્નોના તલસ્પર્શી અભ્યાસુ છે)

આ પણ વાંચોઃ 97.8 ટકા મહિલાઓને પરિવાર માટે સવેતન કામ છોડવું પડે છે

એક સમય હતો જ્યારે કેદીઓને તુચ્છ ગણવામાં આવતા હતા અને તિરસ્કારની નજરે જોવામાં આવતા હતા. પરંતુ છેલ્લા કેટલાય સમયથી આંતરરાષ્ટ્રીય ફલક પર સુધારણાનો સૂરજ ઊગી રહેલ છે. સુધારણા ત્યારે જ શક્ય બને જ્યારે માનવ અધિકારની જાળવણી કરવામાં આવે એ દ્રષ્ટિએ જેલ સંચાલન, સુધારણા પ્રવૃત્તિઓ માનવ અધિકારની જાળવણીના તાણાવાણા વણાયેલા છે. એ માનવ અધિકારો જે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર દ્વારા કેદીઓ માટે સૂચવવામાં આવ્યા છે. તેનો આપણા બંધારણીય મૂળભૂત અધિકારોમાં સમાવેશ થયેલો જ છે. પ્રસંગોપાત્ત સર્વોચ્ચ અદાલત દ્વારા પણ આ બાબત પ્રસ્થાપિત થયેલી છે. ચાલો જાણીએ કેદીઓના મૂળભૂત માનવ અધિકાર શું છે.

માનવીય ગરિમાની જાળવણીઃ
-કેદીની જેલમા દાખલ થવાથી મુક્તિ ગાળામાં કેદીની માવજત અને માનવીય ધોરણે ગરિમાની સાચવણી કરવી.
-કેદીને માનસિક કે શારીરિક પીડા પહોંચે તેવો ક્રૂરતાભર્યો અને અપમાનજનક વ્યવહાર કરવો નહી.
-કેદીઓ ઉપર સ્વબચાવ અને સલામતીનાં કારણો સિવાય બળનો ઉપયોગ કરી શકાશે નહીં.
-જેલમાં દાખલ થતી વખતે કેદીને જેલના નીતિનિયમો તેમના હક્ક અને મળવાપાત્ર સવલત વગેરેથી વાકેફ કરવા.
-રહેણાંક, આરોગ્ય, કપડાં અને બિસ્તર, ખોરાક અને કસરતની વ્યવસ્થા ધોરણસરની મળવી જોઈએ.

જેલમાં કેદીઓ સ્વાસ્થ્ય સબંધી અધિકારો
-આરોગ્યની જાળવણી કેદીના ખર્ચ વગરની નિષ્‍ણાત તબીબ દ્વારા હોવી જોઈએ.
-તબીબી મહેકમ તાલીમબદ્વ હોવું જોઈએ.
-જેલના તબીબી અધિકારી કેદીના જેલમાં દાખલ થવાથી મુક્તિ સુધી આરોગ્ય અંગે જવાબદાર રહેશે.

જેલ એ કેદીઓની સુરક્ષાની જગ્યા
-કેદીઓનું જોખમના ધોરણે વર્ગીકરણ કરી, શક્ય હોય ત્યાં સુધી ઓછામાં ઓછી સલામતી વ્યવસ્થા હેઠળ રાખવો.
-અંકુશ માટેનાં સાધનોનો ઉપયોગ કેદીને સજા આપવા કરી શકાશે નહીં.
-કેદી પર શારીરિક કાર્યકારી અને સઘન સલામતી વ્યવસ્થા સંતુલિત હોવી જોઈએ.
-જેલમાં સલામત વાતાવરણ હોવું જોઈએ.
-જેલમાં પ્રેરણા, પ્રોત્સાહન અને શિસ્તમય વાતાવરણ હોવું જોઈએ.
-જેલમાં શિસ્તપાલન કુદરતી ન્યાયના સિદ્વાંત અનુસાર હોવું જોઈએ.
 
જેલમાં જીવનનો સદ્ઉપયોગ
જેલ જીવનનો મુખ્ય હેતુ કેદીનું સમાજમાં પુનઃસ્થાપન હોવો જોઈએ, કેદીઓની નીચે જણાવેલી જરૂરિયાતો પરિપૂણ થાય તે મુજબના કાર્યક્રમો હોવા જોઈએ.
-કામ કરવાની ટેવ અને આવડત
-શિક્ષણ અને તાલીમ.
-શારીરિક શિક્ષણ અને તાલીમ.
-ટૂંકાગાળા અને કાયમી મુક્તિ માટેની પૂર્વતૈયારી.
-ધાર્મિક માન્યતાઓ ધરાવવાની અને પ્રાર્થના, સ્તુતિ કરવાની સ્વતંત્રતા.
-જેલના કર્મચારી-અધિકારીઓએ દ્રષ્ટાંતરૂપ ફરજ અદા કરવી જોઈએ.

કેદીઓનો બહારની દુનિયા સાથે સંપર્ક 
-જેલ સમાજનો એક ભાગ છે. કેદીઓ તેમનાં સગાં-સંબંધી-મિત્રો, કાયદાકીય સલાહકાર વગેરે સાથે પત્ર અને મુલાકાત દ્વારા સંપર્ક સાધી શકે છે.
-કેદીઓ પુસ્તકો, વર્તમાનપત્રો વગેરે મેળવી શકશે.

જેલમાં કેદીઓની ફરિયાદ
-કેદીઓ પોતાની મુશ્કેલી રજૂ કરી શકે તે માટે યોગ્ય સ્થળ પર ફરિયાદ પેટી મૂકવામાં આવી છે.
-એક ફરિયાદ પેટી નામદાર સેશન્સ કોર્ટના જજશ્રીની કચેરી તરફથી રાખવામાં આવી છે. જે કોર્ટ સ્ટાફ મારફત ખોલવામાં આવે છે. અને નામદાર સેશન્સ જજશ્રી દ્વારા નિકાલ માટે યોગ્ય કાર્યવાહી કરવામાં આવે છે.
-દરેક જેલ ઉપર એક ફરિયાદ પેટી મૂકવામાં આવી છે. જેમાં આવી ફરિયાદોનો નિકાલ જેલોના ઇન્સ્પેક્ટર જનરલશ્રીની કચેરી મારફત કરવામાં આવે છે. આ પેટીઓની ચાવી જેલોના ઇન્સ્પેક્ટર જનરલશ્રીની કચેરીના અધિકારી પાસે રહે છે. તેઓ દ્વારા પેટીમાંથી ફરિયાદોનો વહીવટી અધિકારી મારફત જેલોના ઇન્સ્પેક્ટર જનરલશ્રીના પરામર્શમાં રહી યોગ્ય નિકાલ કરવામાં આવે છે. જેલ વિજિટર્સ બોર્ડના સરકારી તેમ જ બિનસરકારી સભ્યો દર ત્રણ મહિને જેલની મુલાકાત લઈ કેદીઓની ફરિયાદ સાંભળી તેનો નિકાલ કરે છે.

ખાસ પ્રકારના કેદીઓ સ્ત્રી કેદી
-પુરુષ આધિપત્યવાળા સમાજમાં સ્ત્રી કેદીઓ લઘુમતીમાં છે તેથી તેમની અવગણના ન થાય તેની કાળજી રાખવામાં આવે છે.
-સ્ત્રી કેદીઓને પુરુષથી અલાયદા સ્ત્રી " Enclosure" માં રાખવામાં આવે છે.
-સગર્ભા સ્ત્રી કેદીઓ તથા સ્તનપાન કરાવતી સ્ત્રી કેદીઓને વિશેષ આહાર, દૂધ, ટોનિક વગેરે
આપવામાં આવે છે. તથા ગાયનેકોલોજિસ્ટની સેવાઓ ઉપલબ્ધ કરવામાં આવે છે.
-સ્ત્રી કેદી સાથે રહેલાં બાળકોને પણ વિશેષ આહાર, દૂધ, રમકડાં વગેરેની સગવડો પૂરી પાડવામાં આવે છે.
-અમદાવાદ-વડોદરા-રાજકોટ જેલો ખાતે અલગ મહિલા જેલ બનાવવામાં આવી રહી છે. જેનું સંચાલન મહિલા સ્ટાફ દ્વારા કરવામાં આવશે.

બધા કેદીઓ સાથે સમાન વ્યવહાર
બધા જ પ્રકારના માનવો જન્મે સ્વતંત્ર છે અને સમાન હક્કો ધરાવે છે.
-દરેક કેદીને વિચારસરણી અને ધર્મની સ્વતંત્રતા છે. દરેક કેદીને ધાર્મિક વિચારસરણીની સ્વતંત્રતા છે.
-જેલમાં જાતીય-પ્રાદેશિક ભેદભાવ ન હોવા જોઈએ.
મૃત્યુદંડની સજાવાળા કેદીઃ
-મૃત્યુદંડની શિક્ષાનો અમલ શક્ય તેટલી ઓછી તકલીફયુક્ત પદ્વતિથી કરવો જોઈએ.
-મૃત્યુદંડની શિક્ષાના કેદી અને તેના કુટુંબની જરૂરિયાતો પ્રત્યે જેલના કર્મચારી, અધિકારીઓએ સંવેદનશીલતા દાખવવી જોઈએ.

સજા સિવાયના કેદીઓ
-ગુનેગારોનો ગુનો સાબિત ન થાય ત્યાં સુધી નિર્દોષ હોવાનું માનવામાં આવે છે.
-જામીન પર છૂટવા તેમ જ જેલમાં અટકમાં રાખવાની કોર્ટ દ્વારા વિચારણા કરવાની કાર્યવાહી ત્વરાથી થવી જોઈએ.
-પોતાનો બચવા કરવા કાયદાકીય સલાહકાર સાથે ગુપ્ત મુલાકાત કરી શકે.
-યોગ્ય સમયમાં કેસ ચલાવવો જોઈએ અથવા મુક્તિ મળવી જોઈએ.
-સજાવાળા કેદીઓથી અલગ રાખવા જોઈએ.
-ખોરાક, કપડાં, બિસ્તરા, વાસણો અને વાંચનસામગી વગેરે પોતાના સ્રોતથી મેળવી શકે છે.
જેલમાં સંચાલન અને સ્ટાફઃ
-જેલનું સંચાલન લશ્કરી અને પોલીસ દળથી તદન અલગ રીતે સિવિલિયન સંસ્થા તરીકે હોવું જોઈએ.
- કેદી, કેદીના સગાંસંબંધીઓ અને જેલ સ્ટાફ વચ્ચે વિશ્વાસનો સેતુ અકબંધ રહે તે જેલ તંત્રની સફળતા માટેની ચાવી છે.
-જેલમાં જેલનો સ્ટાફ યોગ્ય રીતે તાલીમબદ્વ, સંસ્કારી અને માનવીય અભિગમવાળો હોય તે અતિઆવશ્યક છે.

કાંતિલાલ પરમાર (લેખક સામાજિક કાર્યકર છે અને નવસર્જન ટ્રસ્ટ સાથે જોડાયેલા છે.)

આ પણ વાંચોઃ  શું બહુમતીના જોરે ભારતના બંધારણને બદલી શકાય ખરું?

1977 થી તેમના સંઘર્ષ અને યોગ્ય સમયે સચોટ નિર્ણય લેવાની તેમની અદ્વિતીય ક્ષમતાના બળ પર બહેનજી (માયાવતી) એ તમામ વિરોધીઓ અને અવરોધોને પાર કર્યા અને આજે બહુજન રાજકારણમાં ટોચ પર પહોંચી ગયા છે. તેમના હરીફો પણ તેમના સંઘર્ષના વખાણ કરે છે. તેમના નેતૃત્વની વિશેષતા એ છે કે તેમણે તેમના અંગત અને રાજકીય જીવનમાં સતત પડકારોનો સામનો કર્યો અને તેને હરાવ્યા.

માન્યવર કાંશીરામ બનવું કેમ સરળ છે?

તેનાથી વિપરીત, માન્યવર કાંશીરામ બનવું પ્રમાણમાં સરળ છે. અહીં કોઈ સીધો હરીફ નથી - ન બહારથી, ન અંદરથી. તેમજ કોઈ જીવલેણ સંઘર્ષ પણ કરવો પડતો નથી. મિશનનું મેદાન ખાલી છે, જ્યાં માત્ર દ્રઢ નિશ્ચય, ત્યાગ, બલિદાન, સમર્પણ અને અસરકારક કાર્ય યોજનાની મદદથી તમે એ મુકામ સુધી પહોંચી શકો છો જ્યાં માન્યવર સાહેબ કાંશીરામ પહોંચ્યા હતા. તેમનું વ્યક્તિત્વ એવું છે કે જે કોઈપણ એકવાર તેમના વિચારો સાથે જોડાય છે, તે હંમેશને માટે તેમના મિશનનો હિસ્સો બની જાય છે.

'માન્યવર' બનવા માટે બીજા કોઈ સાથે સ્પર્ધા કરવાની જરૂર નથી. તે સંપૂર્ણપણે પોતાના પર જીત મેળવવાનો મામલો છે. જ્યારે 'બહેનજી' બનવા માટે વ્યક્તિએ ન માત્ર પોતાની જાતને મજબૂત બનાવવી પડે છે, પરંતુ હજારો-લાખો પ્રતિસ્પર્ધીઓને પણ પછાડવા પડે છે. આ તાકાત અને વ્યૂહરચનાનો ખેલ છે, જેમાં વિરોધીને નબળો પાડીને જ જીત મેળવી શકાય છે. રાજકારણનું આ એક મોટું સત્ય છે.

રાજકારણ અને મિશનની વાસ્તવિકતા

ભારતમાં રાજકારણ હવે સામ, દામ, દંડ, ભેદ અને છળકપટનું પર્યાય બની ગયું છે. આમાં દરેક પગલે ષડયંત્ર અને ચાલાકીથી આગળ વધવું પડે છે. પરંતુ મિશનનો માર્ગ આનાથી અલગ છે. મિશનમાં કોઈને હરાવીને આગળ વધવાની ફરજ નથી. તે એક સ્પર્ધા-મુક્ત પ્રક્રિયા છે, જ્યાં સ્વ-વિકાસ અને સામાજિક પરિવર્તન માટે કામ કરવાનું હોય છે.

'માન્યવર' કાંશીરામ સાહેબ મિશનનું પ્રતીક છે, જ્યારે 'બહેનજી' સંગઠનની સંરચનાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. બંને એકબીજાના પૂરક છે. 'માન્યવર' વિના 'બહેનજી' બની શકવું લગભગ અશક્ય છે, કારણ કે માન્યવરે એ મિશનનો પાયો નાખ્યો છે, જેના વિના સંગઠનાત્મક રાજકારણનું માળખું ઊભું રહી શકે નહીં.

પાઠ અને પડકાર

વિડંબના એ છે કે સમાજમાં કામ કરતા ઘણા સાથીદારો 'બહેનજી' જેવા બનવા માંગે છે, જ્યારે 'માન્યવર' જેવા બનવાની કોશિશ બહુ ઓછા લોકો કરે છે. આંદોલન સામે આ સૌથી મોટો પડકાર છે. માન્યવર જેવા બન્યા વિના બહેનજી બનવું અશક્ય છે. એ ત્યાં સુધી કે બહેનજી પોતે પણ કોઈને રાજકારણના શિખર સુધી ન પહોંચાડી શકે, કારણ કે તેઓ પોતે સાહેબ નથી.
તેથી, એ જરૂરી છે કે આપણે સૌથી પહેલા 'માન્યવર' બનવાના માર્ગને સમજીએ, કારણ કે ત્યાંથી જ નેતૃત્વની સાચી શરૂઆત થાય છે. મિશન અને રાજનીતિના આ સત્યને જેટલું જલ્દી સ્વીકારવામાં આવશે તેટલું બહુજન આંદોલન માટે સારું રહેશે.

ડૉ. રાજકુમાર (લેખક દિલ્હી યુનિવર્સિટીની દયાળસિંહ કૉલેજમાં ભણાવે છે.)

આ પણ વાંચો: બાબાસાહેબ થિયરી છે તો માન્યવર પ્રેક્ટિકલ છે

વિશ્વ બેન્કના અહેવાલ પ્રમાણે ભારતના પુરુષોની શ્રમબળમાં ભાગીદારી ૧૯૯૦માં ૮૪ ટકા અને ૨૦૧૯માં ૭૬ ટકા હતી. જોકે મહિલાઓની ભાગીદારી ૧૯૯૦માં ૩૦ ટકા, ૨૦૦૫માં ૩૨ ટકા અને ૨૦૧૯માં ૨૧ ટકા જ હતી. દેશમાં મહિલાઓની વસ્તી આશરે ૪૮.૫ ટકા છે. પરંતુ ૧૫ વરસથી ઉપરની ૨૫ ટકા મહિલાઓને જ સવેતન કામ મળે છે અને તેમાં સતત ઘટાડો થતો રહે છે. 

શ્રમબળમાં મહિલાઓની ભાગીદારીની વૈશ્વિક ટકાવારી  પચાસ છે જ્યારે ભારતમાં તેનાથી અડધી જ છે. ભારતમાં આજે મહિલાઓની વર્કફોર્સમાં જે ૨૧ થી ૨૫ ટકા ભાગીદારી છે તે અમેરિકામાં સો વરસો પહેલાં ૧૯૨૦માં હતી. અર્થાત સદી પૂર્વેના અમેરિકાની સ્થિતિએ ભારત છે. આજના ભારતની મહિલાઓની શ્રમશક્તિમાં ભાગીદારીનો દર વિયેટનામથી અડધો જ છે. પાકિસ્તાન અને અફઘાનિસ્તાન કરતાં પણ ભારતની મહિલાઓ વર્કફોર્સમાં ઓછી છે. આ સઘળી વિગતો દર્શાવે છે કે મહિલાઓની શ્રમબળ ભાગીદારીમાં આપણે કેટલા પાછળ છીએ.

આશરે ૧૨ ટકા ભારતીય મહિલાઓને લગ્નના કારણે નોકરી, કામ કે રોજી છોડવી પડતી હોવાનું તાજેતરના વલ્ડ બેન્કના સાઉથ એશિયા મેરેજ અપડેટમાં જણાવ્યું છે. ઈન્ટરનેશનલ લેબર ઓર્ગેનાઈઝેશનના રિપોર્ટ ‘ધ ઈમ્પેક્ટ ઓફ કેર રિસ્પોન્સિબિલિટીઝ ઓફ વિમેન્સ લેબર પાર્ટીસિપેટન્સ’  પ્રમાણે ભારતની ૫૩ ટકા મહિલાઓ લગ્ન પછી પતિ, બાળકો અને વડીલોની સારસંભાળની જવાબદારીને કારણે  શ્રમબળની બહાર ધકેલાય છે. કેરિયર અને કુટુંબમાંથી એકની પસંદગી કરવાની થાય છે ત્યારે ૯૭.૮ ટકા મહિલાઓને પરિવારની જવાબદારી નિભાવવા તે જે સવેતન કામ કરે છે તેને છોડવું પડે છે.

લગ્ન અને બાળકોની દેખભાળ ઉપરાંતનાં ઘણાં પરિબળો મહિલાઓને શ્રમબળની બહાર રહેવાની ફરજ પાડે છે. આપણી પિતૃસત્તાત્મક સામાજિક-સાંસ્કૃતિક બાંધણીમાં જ મહિલાઓનું સ્થાન ઘરમાં માનવામાં આવે છે.સામંતી, સંકીર્ણ અને લિંગભેદી સમાજમાં મહિલાઓ વગર પૈસે ઘરનું  કામ કરે અને પુરુષો બહાર કમાવા જાય તેવી માન્યતા અને પરંપરા છે. બહારના કામો માટે પુરુષોને અને ઘરના કામો માટે મહિલાઓને સીમિત રાખી છે. ઘરની મહિલા કમાવા બહાર જતી હોય તો તેનું કારણ ઘરની આર્થિક હાલત નબળી હોવી કે સ્ત્રીનું ચારિત્ર્ય સારું નહીં હોવાની વ્યાપક માન્યતા ઘર કરી ગઈ છે.

શ્રમબળમાં મહિલાઓની ઓછી ભાગીદારીનું એક મહત્વનું પરિબળ અસલામત કાર્યસ્થળો છે. મોડીરાત સુધી કે પાળી પધ્ધતિમાં કામ કરવા માટેના સાનુકૂળ વાતાવરણનો અભાવ અને કાર્યસ્થળે થતી અનેક પ્રકારની સતામણી પણ મહિલાને કામથી દૂર રાખે છે. કામના સ્થળો દૂર આવેલા હોય તો જાહેર પરિવહનનો અભાવ કે તે અસુરક્ષિત હોવાનું પરિબળ મહિલાઓને વર્કફોર્સની બહાર કરે  છે. એક સર્વે મુજબ અર્ધી આબાદીની અડધી મહિલાઓને એકલા ઘરની બહાર આવવા-જવાની છૂટ નથી.પચાસ ટકા મહિલાઓ ઘરનું કરિયાણું લેવા પણ એકલી જઈ શકતી નથી.  સગવડયુક્ત માળખાકીય સવલતો અને કાર્યસ્થળે જવા-આવવાના પરિવહનનો અભાવ મહિલાઓ માટે મોટો પડકાર છે. જે તેમને સવેતનિક કામોથી વંચિત રાખે છે.

કૃષિકામોમાં યંત્રોના વધેલા વપરાશે પણ મહિલાઓને ખેતમજૂરીથી વંચિત કરી છે. જો મહિલા કમાતી હશે તો તે આર્થિક રીતે પગભર હશે એટલે ઘરમાં તેનું ધાર્યું થશે કે તે કોઈને ગાંઠશે નહીં તેવો ખોટો ડર ઉભો કરવામાં આવ્યો છે. એટલે ઘણાં શહેરી-શિક્ષિત કુટુંબો પતિ-પત્ની બંને કમાતાં હશે તો જીવન ધોરણ ઊંચું હશે તેને બદલે મહિલાને ઘરમાં રાખવાને પ્રાથમિકતા આપે છે. ૧૯૪૭માં આઝાદીની સાથે જ પુરુષોના જેટલો મતનો અધિકાર મહિલાઓને મળ્યો છે અને તેનો બરાબર અમલ થાય છે. મહિલાઓ પુરુષો કરતાં વધુ મતદાન કરે છે એવું પણ બને છે. પરંતુ દેશના શ્રમબળમાં પુરુષોના જેટલી જ મહિલાઓની ભાગીદારી નથી.

સશક્ત અને સુરક્ષિત શ્રમશક્તિ શ્રમબળમાં મહિલાઓની બરાબરીની ભાગીદારીથી જ ઊભી થઈ શકે છે.એટલે સરકારે અને સમાજે શ્રમબળમાં મહિલાઓની ભાગીદારી વધારવાના પ્રયાસો કરવા પડશે. બાળઉછેર અને વડીલોની સારસંભાળ મહિલાઓની ચિંતાનો વિષય છે કે તે જ વધુ સારી રીતે નભાવી શકે છે તે માનસિકતામાં બદલાવ આવવો જોઈએ. હાલમાં માંડ એક ટકો પુરુષો જ બાળકોની દેખભાળ માટે સવેતન કામ છોડે છે તે યોગ્ય નથી. વળી સ્ત્રી-પુરુષ બંને કામ કરે અને છતાં બાળકો અને વૃધ્ધોની દેખભાળ થઈ શકે તેવી સવલતો ઉભી થવી જોઈએ. સુલભ અને સલામત ઘોડિયાઘર, બાલવાડી, સારસંભાળ કેન્દ્રો અને વૃધ્ધાશ્રમો હોવાં જોઈએ. જે દેશો તેમના જીડીપીનો ૧ ટકો અર્લી ચાઈલ્ડહુડ કેર એન્ડ એજ્યુકેશન (ઈસીસીઈ)માં  ખર્ચે છે તે દેશોની ઓછી મહિલાઓ કામ છોડે છે.ભારતે પણ આ દિશામાં વિચારવું પડશે. જો આપણે બાળકો, બીમાર અને વૃધ્ધોની દેખભાળની વ્યવસ્થા વિકસિત કરી શકીશું તો શ્રમબળમાં મહિલાઓ વધશે.

કાર્યસ્થળે પહોંચવાનો પડકાર મહિલાઓને કામથી વંચિત કરે છે તેના નિવારણ માટે મહિલાઓને વાહન ચલાવવા-ખરીદવા પ્રોત્સાહિત કરવાની જરૂર છે. વિમેન્સ ફ્રેન્ડલી વાહનોનું ઉત્પાદન, વાહન ખરીદવા સસ્તા વ્યાજ દરની સરળ લોન વ્યવસ્થા, કેટલાક કરવેરામાં રાહત, સરળતાથી ડ્રાઈવિંગ લાઈસન્સની ઉપલબ્ધિ  જેવાં પગલાં લઈ શકાય.સલામત રહેઠાણો અને સુરક્ષિત કાર્યસ્થળોને પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ. પિતૃસત્તાની બેડીઓથી મહિલાઓ મુક્ત રહે તે માટે છોકરા-છોકરી વચ્ચેનો ભેદ અને પૂર્વગ્રહ બાળપણથી જ પેદા ના થાય તેનું ધ્યાન રાખવું. ઘરના અને બહારના કામોના કાર્યવિભાજનમાં રહેલો લિંગભેદ દૂર કરવો જોઈએ.

કેટલાક અર્થશાસ્ત્રીઓ કાર્યબળમાં મહિલાઓના અલ્પ પ્રમાણને સ્વીકારતા નથી. તેઓ ઓછા પ્રમાણ માટે આંતરરાષ્ટ્રીય શ્રમ સંગઠનની શ્રમની વ્યાખ્યાને જવાબદાર માને છે. આઈ. એલ. ઓ ની શ્રમની પરિભાષામાં વેતન અને આર્થિક લાભ મળતા હોય તે કામોનો જ સમાવેશ થાય છે. ભારતની મહિલાઓ જીવતર આખું  રસોઈ, ઘરકામ, પશુઓની દેખભાળ કે ખેતીનાં કામો વગર પૈસે કર્યા કરે છે. આ કામોના બદલામાં તેમને કોઈ આર્થિક ચુકવણું થતું નથી કે આવા કામોની કદી કોઈએ આર્થિક ગણતરી કરી  નથી. એટલે ભારતની મહિલાઓના આવા વૈતરાં વાજબી રીતે શ્રમબળની બહારના ગણાય છે. પરંતુ તેથી વર્કફોર્સમાં તેમનું પ્રમાણ વધુ છે તેવું પ્રતિપાદિત કરી શકાય નહીં.

ઈન્ટરનેશનલ મોનિટરી ફંડના અગ્રણી ગીતા ગોપીનાથનું માનવું છે કે મહિલાઓની શ્રમશક્તિમાં ભાગીદારી વધાર્યા સિવાય ભારતની આર્થિક આકાંક્ષા પૂર્ણ થઈ શકે તેમ નથી. વિશ્વની ત્રીજી આર્થિક વ્યવસ્થા બનવા માટે વર્કફોર્સમાં મહિલા ભાગીદારીનો હાલનો દર બમણો હોવો જોઈએ.મહિલાઓના કામ અંગેના જે પુરુષ કેન્દ્રી સામાજિક-પારિવારિક-સાંસ્કૃતિક વિચારો છે તે બદલવા પડશે. વળી મહિલાઓ સવેતનિક કામ માટે તૈયાર છે તો નવી રોજગારીની તકો સર્જવાની જરૂર રહેશે. દેશની પ્રગતિનો આધાર મહિલાઓની પ્રગતિમાં રહેલો છે તે બાબત નીતિનિર્માતાઓ એ બરાબર સમજી લેવી પડશે.

maheriyachandu@gmail.com(લેખક વરિષ્ઠ પત્રકાર, રાજકીય વિશ્લેષક અને બહુજન સમાજના પ્રશ્નોના તલસ્પર્શી અભ્યાસુ છે)

આ પણ વાંચો: તાજમહેલને ઈતિહાસ ગણીએ તો તેના શિલ્પીઓનો ઈતિહાસ ક્યાં છે?

જુલાઈ, ૨૦૨૨માં આંધ્રપ્રદેશના તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી જગન મોહન રેડ્ડીને વાય. એસ. આર. કોંગ્રેસ (યુવજન શ્રમિક રાયથ કોંગ્રેસ)ના આજીવન પ્રમુખ ઘોષિત કરવામાં આવ્યા હતા. આ બાબત લોકશાહીને હાનિકારક છે એમ કહીને ઈલેકશન કમિશને નારાજગી વ્યક્ત કરી હતી. અગાઉ બાળાસાહેબ ઠાકરેની શિવસેના અને માયાવતીની બહુજન સમાજ પાર્ટીને પણ ચૂંટણી પંચે પક્ષના સંગઠનની વરસોથી કોઈ ચૂંટણીઓ ના યોજવા બદલ ટપારી હતી.

રાજ્યોના મુખ્ય મંત્રીઓની પસંદગી ચૂંટાયેલા ધારાસભ્યોના મતદાનથી કરવાને બદલે પક્ષનું મોવડી મંડળ(ખરેખર તો વડાપ્રધાન કે સર્વોચ્ચ નેતા)  કરે તે આંતરિક લોકશાહીના અભાવનું અને લોકતંત્ર વિરોધી પગલું  છે. તાજેતરમાં જમ્મુ કશ્મીર વિધાનસભાની ચૂંટણીઓનાં પરિણામો જાહેર થતાં હતાં અને તેમાં નેશનલ કોન્ફરન્સને બહુમતી મળવાની શક્યતા જોતાં જ ફારુક અબ્દુલ્લાએ ઓમર અબ્દુલા મુખ્ય મંત્રી બનશે તેમ જાહેર કરી દીધું હતું. હિમાચલપ્રદેશમાં કોંગ્રેસના સુખ્ખુની સી.એમ તરીકે પસંદગી પ્રિયંકા ગાંધીની હોવાનું કહેવાય છે. તો રાજસ્થાન, મધ્યપ્રદેશ અને છત્તીસગઢમાં મુખ્યમંત્રી તરીકે નવા જ નેતાઓની પસંદગી વડાપ્રધાન અને ગૃહપ્રધાને કરી હોવાનું સ્પષ્ટ છે.

દેશના બે મોટા રાજકીય પક્ષો ભાજપ અને કોંગ્રેસ મુખ્યમંત્રીની પસંદગી આંતરિક લોકતંત્રથી થયાનો દેખાડો જરૂર કરે છે. કેન્દ્રિય નિરીક્ષકો રાજ્યમાં જાય છે, ચૂંટાયેલા ધારાસભ્યોનો અભિપ્રાય જાણે છે પરંતુ ધારાસભ્યોની બેઠકમાં પક્ષના હાઈ કમાન્ડને નેતા નક્કી કરવા સત્તા આપતો એક લીટીનો ઠરાવ કરવામાં આવે છે. તેથી લોકશાહીના નામે થતી રમત જણાઈ આવે છે. પ્રાદેશિક પક્ષોમાં તો નામની ય આંતરિક લોકશાહી જોવા મળતી નથી અને રાષ્ટ્રીય પક્ષો લોકતંત્રના નામે દેખાડો કરે છે. ભારતના ડાબેરી પક્ષોને બાદ કરતાં ભાગ્યે જ કોઈ રાજકીય પક્ષમાં આંતરિક લોકતંત્ર જોવા મળે છે.

આ પણ વાંચો: આપણો જ્ઞાતિસમાજ બદલાઈ રહ્યો છે, સ્થિર છે કે પાછા પગલાં ભરી રહ્યો છે?

રાજકીય પક્ષોમાં આંતરિક લોકશાહીનો મતલબ ચૂંટણીમાં ઉમેદવારોની પસંદગી, પક્ષમાં અને સરકારમાં નેતૃત્વની પસંદગી, સરકાર અને સંગઠન સંબંધી નિર્ણય કરવાની પ્રક્રિયા, નીતિ નિર્માણ અને પક્ષના નેતૃત્વનું સભ્યો પ્રત્યેનું ઉત્તરદાયિત્વ સુનિશ્ચિત કરવામાં પક્ષના તમામ કે પ્રતિનિધિરૂપ સભ્યોની સક્રિય સામેલગીરી હોવી તે છે. પરંતુ આ પ્રકારનું કોઈ આંતરિક લોકતંત્ર ભારતના રાજકીય પક્ષોમાં જોવા મળતું નથી.વળી આવું લોકતંત્ર ન હોય તો કોઈ પગલાં લઈ શકાતા નથી. કેમ કે તે માટેની કોઈ કાયદાકીય જોગવાઈ જ નથી.

ભારતનું ચૂંટણી પંચ રાજકીય પક્ષોની નોંધણી કરે છે અને તેને માન્યતા આપે છે. રાજકીય પક્ષો ઈલેકશન કમિશન સમક્ષ રજિસ્ટ્રેશન માટે અરજી કરે ત્યારે તેમાં જણાવવું પડે છે કે પક્ષ દર પાંચ વરસે તેના હોદ્દેદારોની સ્વતંત્ર, પારદર્શી અને નિષ્પક્ષ ચૂંટણીઓ કરાવશે. પક્ષના એક તૃતીયાંશથી વધુ હોદ્દા પર વગર ચૂંટણીએ વરણી કરાશે નહીં. પરંતુ હકીકતમાં આ બાંહેધરીનો ભાગ્યે જ અમલ થાય છે. પંચ રાજકીય પક્ષોને દર પાંચ વરસે સંગઠનની ચૂંટણી કરાવવા અને નેતૃત્વ પરિવર્તન કરવા યાદ કરાવતું રહે છે. પરંતુ પંચની આ વિનંતી પક્ષોને કાનૂની રીતે બાધ્યકારી નથી હોતી અને નૈતિકતા અને રાજકીય પક્ષોને તો કોઈ સંબંધ હોતો નથી. એટલે અમલના નામે મીંડુ છે.

વિશ્વના કેટલાક લોકશાહી દેશોના રાજકીય પક્ષોમાં પ્રવર્તતી આંતરિક લોકશાહીની સ્થિતિ જાણવા જેવી છે. યુનાઈટેડ કિંગડમ (યુ.કે.)માં રાજકીય પક્ષોના સભ્યોની ભાગીદારી પક્ષના તમામ સ્તરે હોય છે. યુ.કેની રૂઢિવાદી પાર્ટી( કન્જર્વેટિવ પાર્ટી) એ ચૂંટણીમાં ઉમેદવારોની પસંદગી માટે પ્રાથમિક ચૂંટણી શરૂ કરી છે. તે પ્રમાણે ઉમેદવારોની સૂચિ અંતિમ નિર્ણય માટે સ્થાનિક એકમોને મોકલવામાં આવે છે. અમેરિકામાં રાજકીય પ્રતિનિધિત્વના બધા જ સ્તરે ઉમેદવારોને હરીફાઈની તક મળે છે. જર્મનીના બંધારણમાં જ રાજકીય પક્ષોના કામકાજને નિયંત્રિત કરવાની જોગવાઈ છે. તેને અનુસરીને કાયદો પણ છે. 

આ પણ વાંચો: ગાંધીજીઃદલિતો પ્રત્યે 'કૃપાળુ-માયાળુ' સવર્ણ માનસિકતાનું પ્રતિનિધિ વ્યક્તિત્વ

કહેવાય છે કે લોકતંત્ર ભારતની સંસ્કૃતિ છે. ભારતીયોના સંસ્કારોમાં લોકશાહી અંતર્નિર્હિત છે. લોકશાહી તો ભારતનો વારસો છે. જો તેને સત્ય ઠેરવવું હોય તો દેશના સમગ્ર લોકતાંત્રિક તાણાવાણા માટે પોલિટિકલ પાર્ટીઓમાં આંતરિક લોકતંત્ર હોવું ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. લોકતાંત્રિક  સંસ્કૃતિના પોષણ અને લોકતાંત્રિક મૂલ્યોના જતન  માટે પાર્ટીઓની ભીતર લોકશાહી આવશ્યક જ નહીં અનિર્વાય છે. 

ચૂંટણીઓમાં ઉમેદવારોની પસંદગી આંતરિક લોકશાહીથી પારદર્શી પ્રક્રિયા દ્વારા કરવાના અભાવે  અસંતોષ વધે છે અને પક્ષપલટા થાય છે. નેતૃત્વ પ્રત્યેની વફાદારી અને જીતી શકે તેવા ઉમેદવારોની પસંદગીનો માપદંડ રાજકીય પક્ષોમાં નવા નેતૃત્વને ઉભરવા દેતું નથી. વળી પક્ષને બદલે નેતા પ્રત્યેની વફાદારીથી પણ પક્ષ નબળો પડે છે. પૂર્વે સંસ્થા કોંગ્રેસ કે નજીકના ભૂતકાળમાં તૃણમૂલ કોંગ્રેસ, એન. સી. પી અને વાય. એસ. આર. કોંગ્રેસની રચના પાર્ટીની ભીતર સંવાદના અભાવે અને નેતાઓની મહત્વાકાંક્ષાઓને કારણે જ સર્જાઈ હતી. ભીતરી લોકતંત્રના અભાવે જ પક્ષોમાં જૂથવાદ વકરે છે. આજીવન અધ્યક્ષ કે આજીવન  અધ્યક્ષના જેવું વરસોથી પક્ષનું નેતૃત્વ કોઈ એક જ વ્યક્તિના હાથમાં હોય તે વાસ્તવિકતા રાજકીય પક્ષોની અંદર નેતૃત્વમાં પરિવર્તન અને નિષ્પક્ષ પ્રતિનિધિત્વના બુનિયાદી ખ્યાલનો છેદ ઉડાડે છે.

કોંગ્રેસે આંતરિક લોકતંત્રના પ્રદર્શન માટે પક્ષ પ્રમુખની ચૂંટણી કરી હતી અને મલ્લિકાર્જુન ખડગે સામે શશિ થરૂરે ઉમેદવારી કરી હતી. પરંતુ પાર્ટીના અન્ય હોદ્દેદારોની ચૂંટણી થઈ હતી ખરી? પાર્ટીઓ ઉપપ્રમુખ, મહામંત્રી અને ખજાનચીના પદો તો કેટલાક લોકો માટે કાયમ અનામત રાખે છે. વ્યક્તિગત નેતાના કરિશ્મા પરથી તેની નેતૃત્વ માટે પસંદગી લોકતંત્ર માટે ઘાતક પણ બની શકે છે.

આ પણ વાંચો: વહીવટમાં જે સમસ્યાઓ છે તેનો રામબાણ ઈલાજ લેટરલ એન્ટ્રી નથી

ગુજરાતમાં ભારતીય જનતા પક્ષે મુખ્યમંત્રી પદેથી વિજય રૂપાણીને જ નહીં સમગ્ર પ્રધાન મંડળને રૂખસદ આપી હતી. વિધાનસભાની ચૂંટણી પૂર્વે ભૂપેન્દ્ર પટેલને સી.એમ પદે નિયુક્ત કર્યા હતા. શું આ નિર્ણય પક્ષના ધારાસભ્યોનો હતો કે પક્ષના શીર્ષ નેતૃત્વનો? આંતરિક લોકશાહીના અભાવે  આવા મોટા નિર્ણયો ધારાસભ્યોની નારાજગી વહોરીને લેવામાં આવે છે. દિલ્હી નિમ્યા દંડનાયકોની પરંપરા હજુ ય યથાવત છે અને તેને પડકાર અપવાદરૂપ બીના છે.

૧૯૭૩માં ગુજરાત વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ પછી વડાપ્રધાન ઈન્દિરા ગાંધીની સી.એમ તરીકે પસંદ કાંતિલાલ ઘીયા હતા. પરંતુ ઈન્દિરાઈના દિલ્હી નિમ્યા દંડનાયકને ચીમનભાઈ પટેલે પડકારતા પક્ષને ધારાસભ્યોના ગુપ્ત મતદાનથી પસંદગી કરવાની ફરજ પડી હતી. તેમાં ઈન્દિરાજીના ઉમેદવારને હરાવી ચીમનભાઈ પટેલ મુખ્યમંત્રી તરીકે પસંદ થયા હતા. પરંતુ આ પ્રકારના અપવાદો કેટલા ?

ઈલેકશન કમિશનને જો રાજકીય પક્ષોના રજિસ્ટ્રેશન અને માન્યતાની સત્તા હોય તો આંતરિક લોકશાહીના મુદ્દે તેને માન્યતા રદ કરવાની સત્તા મળવી જોઈએ. આ માટે કાયદામાં સુધારો કે નવો કાયદો ઘડાવો જોઈએ. રાજકીય પક્ષો આ પ્રકારના કાયદા કે ચૂંટણી સુધારા માટે સ્વાભાવિક રીતે જ રાજી નથી. એટલે ભારતના મતદારોએ જ રાજકીય પક્ષોમાં રહેલા આંતરિક લોકતંત્રના આધારે રાજકીય પક્ષની સત્તા માટે પસંદગી કરવી જોઈએ. લોકોનું દબાણ કદાચ રાજકીય પક્ષોને આ દિશામાં વિચારવા મજબૂર કરશે. 

maheriyachandu@gmail.com

(લેખક વરિષ્ઠ પત્રકાર, રાજકીય વિશ્લેષક અને બહુજન સમાજના પ્રશ્નોના તલસ્પર્શી અભ્યાસુ છે.)

આ પણ વાંચો: સુંદરતા ઘેલા સમાજમાં પ્રાચી નિગમનું દસમી ટોપર થવું...
  

ચોતરફથી ડો.આંબેડકરે લખેલા બંધારણ પર હુમલા વચ્ચે આજે બંધારણ દિવસની ઉજવણી થઈ રહી છે ત્યારે ડો.આંબેડકરે બંધારણ સભામાં પોતાના અંતિમ ભાષણમાં કહેલા શબ્દો ફરીથી ગાંઠે બાંધવા પડશે. વાંચો મહાનાયક ડો.આંબેડકરે બંધારણ સભામાં પોતાના ઐતિહાસિક અંતિમ ભાષણમાં શું કહ્યું હતું તે જાણીએ.

બંધારણ સભાના અધયક્ષ ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદે 26 નવેમ્બર, 1949ના દિને કરેલા અંતિમ સંબોધન બાદ ભારતીય બંધારણના ઘડતરનું કાર્ય સંપન્ન થયું. તેના એક દિવસ અગાઉ 25 નવેમ્બર, 1949 ના દિવસે ડૉ. આંબેડકરે બંધારણ સભામાં કરેલ છેલ્લું સંબોધન યાદગાર છે. આપણે ત્યાં ગાંધીજી, નહેરૂએ કરેલા ભાષણોને મીડિયામાં જેટલી પ્રસિદ્ધી મળતી રહે છે, તેની સરખામણીએ ડો.આંબેડકરે બંધારણ સભામાં કરેલું અંતિમ ભાષણ અનેક રીતે મહત્વનું, તાર્કિક અને ઐતિહાસિક હોવા છતાં મનુમીડિયા તેને અવગણે છે. ત્યારે ડો.આંબેડકરે તે દિવસે શું કહેલું તે સમજીએ. બાબાસાહેબે કહેલુંઃ

“મારા અભિપ્રાય મુજબ, બંધારણ ભલે ગમે તેટલું સારું હોય, તો પણ તેના અમલની જવાબદારી જેના પર છે, તે જો ઈમાનદાર ન હોય, તો બંધારણ ખરાબ પુરવાર થઈ શકે છે. તે જ રીતે બંધારણ ગમે તેટલું ખરાબ હોય, તો પણ તેના અમલની જવાબદારી જેમના પર છે, તેઓ જો ઈમાનદાર હોય, તો બંધારણ સારું પુરવાર થશે જ. બંધારણનો અમલ પૂર્ણત: બંધારણના સ્વરૂપ પર આધારિત નથી. બંધારણીય સંસદ, કારોબારી અને ન્યાયતંત્ર જેવા રાજ્યના વિભાગો અસ્તિત્વમાં આવે છે. રાજ્યના આ વિભાગોનું કાર્ય લોકો અને લોકો દ્વારા તેમની અપેક્ષાઓ અને રાજનીતિ માટે સાધનના રૂપમાં રચાયેલ રાજકીય પક્ષ, તેના પર આધારિત છે."

આ પણ વાંચોઃ ડૉ. આંબેડકર ન હોત તો ફૂલે દંપતિનો સંઘર્ષ પણ ઈતિહાસમાં દટાઈ ગયો હોત

"માત્ર બાહ્ય સ્વરૂપમાં નહિ, પરંતુ વાસ્તવમાં લોકતંત્ર અસ્તિત્વમાં આવે તેવી આપણી ઇચ્છા હોય તો આપણે શું કરવું જોઈએ? મારા મત મુજબ સૌ પ્રથમ આવશ્યક બાબત એ છે કે આપણે સામાજિક અને આર્થિક ઉદ્દેશોની પૂર્તિ માટે આપણે વૈધાનિક માર્ગનો જ આશ્રય લેવો જોઈએ. એટલે કે ક્રાંતિનો લોહિયાળ રસ્તો આપણે એક તરફ ત્યજી દેવો જોઈએ. એટલે કે કાનૂન ભંગ, અસહકાર અને સત્યાગ્રહ જેવા માર્ગોથી આપણે દૂર રહેવું જોઈએ. જ્યારે આર્થિક અને સામાજિક ઉદ્દેશોની પૂર્તિ માટે વૈધાનિક માર્ગ જેવો કોઈ અન્ય માર્ગ બાકી રહેતો ન હતો, ત્યારે આપણે ત્યાં અવૈધાનિક માર્ગનું મોટા પ્રમાણમાં સમર્થન કરવામાં આવતું હતું, પરંતુ જ્યારે વૈધાનિક માર્ગો ઉપલબ્ધ છે, ત્યારે અવૈધાનિક માર્ગનું સમર્થન કરી શકાય નહીં. આ અવૈધાનિક માર્ગ બીજું કંઈ નહિ પરંતુ અરાજકતાનું વ્યાકરણ છે. અને જેટલી જલ્દીથી આપણે તેમને દૂર કરીએ, તેટલું જ આપણા હિતમાં છે."

"બીજી મહત્ત્વની બાબત એ છે કે લોકતંત્રમાં આસ્થા ધરાવનાર લોકોએ જહોન સ્ટુઅર્ટ મિલે ઉચ્ચારેલી ચેતવણી યાદ રાખવી જોઈએ, “લોકોએ પોતાનું સ્વાતંત્ર્ય બીજી કોઈ વ્યક્તિ ગમે તેટલી મહાન હોય તો પણ, તેમના ચરણોમાં સમર્પિત કરી દેવું જોઈએ નહિ. સાથે તેના પર એટલો વિશ્વાસ પણ મૂકી દેવો ન જોઈએ કે જેનાથી આપણને મળેલા અધિકારોનો નાશ થાય.' પોતાનું જીવન સંપૂર્ણપણે દેશ સેવામાં અર્પણ કરનાર મહાપુરુષો તરફ કૃતજ્ઞતા પ્રગટ કરવાનું અનુચિત નથી, પરંતુ કૃતજ્ઞતા પ્રગટ કરવાની પણ એક મર્યાદા હોવી જોઈએ."

"આયરીશ દેશભક્ત ડેનિયલ ઓકોનેલે યોગ્ય જ કહ્યું છે - “કોઈ પણ વ્યક્તિ પોતાના સ્વાભિમાનનું બલિદાન આપીને કૃતજ્ઞતા પ્રગટ કરી શકતી નથી, કોઈ પણ મહિલા પોતાના શીલનું બલિદાન આપીને કૃતજ્ઞતા પ્રગટ કરી શકતી નથી. અન્ય દેશોની સરખામણીમાં ભારતે આ ચેતવણી તરફ ધ્યાન આપવાનું વિશેષ જરૂરી છે. કારણ કે ભારતની ભક્તિ અથવા ભક્તિ માર્ગ અથવા વ્યક્તિ પૂજા જેટલા પ્રમાણમાં ભારતની રાજનીતિમાં દેખાય છે, તેટલા પ્રમાણમાં અન્ય કોઈ દેશની રાજનીતિમાં જોવા મળતી નથી. ધર્મની ભક્તિ આત્માની મુક્તિ માટેનો માર્ગ હોઈ શકે છે, પરંતુ રાજનીતિમાં ભક્તિ અથવા વ્યક્તિ પૂજા અધ:પતન અને તાનાશાહી તરફ દોરી જનારો નિશ્ચિત માર્ગ છે."

આ પણ વાંચોઃ ડૉ. આંબેડકરની ગુજરાતની 11 મુલાકાતો અને ગુજરાતીમાં આપેલું પ્રવચન

"ત્રીજી વાત આપણે એ યાદ રાખવાની છે કે માત્ર રાજકીય લોકતંત્ર પર આપણે મન મનાવી લેવાનું નથી. આપણા રાજકીય લોકતંત્રનું આપણે એક સામાજિક લોકતંત્રમાં પરિવર્તન કરવું જ જોઈએ. રાજકીય લોકતંત્રના મૂળમાં સામાજિક લોકતંત્રનો આધાર ન હોય તો તે વધુ વખત ટકી શકે નહીં."

"સામાજિક લોકતંત્ર શું છે? તે એક જીવન માર્ગ છે, જે સ્વાતંત્ર્ય, સમાનતા અને બંધુતાને જીવન તત્ત્વના રૂપમાં માન્યતા આપે છે. સ્વાતંત્ર્ય, સમાનતા અને બંધુતા, આ ત્રણેયનો અલગ અલગ વિચાર કરી શકાય નહીં. સમાનતાથી સ્વાતંત્ર્ય અલગ નથી. સમાનતા વિના સ્વાતંત્ર્ય સંભવ નથી. બંધુત્વ વગર સ્વાતંત્ર્ય અને સમાનતા સ્વાભાવિક રીતે અસ્તિત્વમાં હોતી નથી. ભારતના સમાજમાં બે બાબતોની પૂર્ણ ગેરહાજરી છે. તેમાંની એક સમાનતા છે. સામાજિક ક્ષેત્રમાં આપણો સમાજ અનેક વિષમતાઓથી ભરપૂર છે. એટલે કે કેટલાક લોકો ઊંચા સ્તરે છે તો બાકીના લોકો નિકૃષ્ઠ અવસ્થામાં છે. આર્થિક ક્ષેત્રમાં આપણા સમાજમાં કેટલાક લોકો પાસે વિપુલ સંપત્તિ છે. તો અનેક લોકો ધૃણાસ્પદ ગરીબીમાં જીવન ગુજારી રહ્યા છે. 26 જાન્યુઆરી, 1950 ના દિવસે આપણે એક વિસંગતીપૂર્ણ જીવનમાં પ્રવેશ કરવાના છીએ, રાજકીય રીતે આપણે સમાનતા સિદ્ધ કરીશું, પરંતુ સામાજિક અને આર્થિક જીવનમાં વિષમતા રહેશે. રાજકીય રીતે દરેક વ્યક્તિ એકમત અને દરેક મતનું સમાન મૂલ્ય, આ સિદ્ધાંતને આપણે માન્યતા આપીશું. જ્યારે સામાજિક અને આર્થિક જીવનમાં આ માન્યતાનો આપણે ઇન્કાર કરીશું. આવા પરસ્પર વિરોધી જીવનમાં આપણે કેટલો સમય રહીશું. જો આપણે વધારે સમય તેને ઇન્કાર કરતા રહીશું, તો આપણું રાજકીય લોકતંત્ર પણ કપટી થયા વગર રહેશે નહિ. આ વિસંગત આપણે તત્કાળ દૂર કરવી જોઈએ. અન્યથા જેમણે આ વિષમતાના પરિણામો ભોગવ્યા છે, તેઓ આ બંધારણ સભા દ્વારા ખૂબ જ પરિશ્રમપૂર્વક નિર્માણ કરાયેલ રાજકીય લોકતંત્ર ઉખાડીને ફેંકી દેશે."

આ પણ વાંચોઃ માતા રમાબાઈને ડૉ. આંબેડકરનો હૃદયસ્પર્શી ઐતિહાસિક પત્ર

"આપણી ક્ષતિની બીજી વાત એટલે કે બંધુત્વના તત્ત્વને માન્યતા આપવાની છે. બંધુત્વ શું છે ? જો ભારતીય લોકો એક બને, તો તમામ ભારતીયોમાં સમાન ભાવના પેદા થાય તે બંધુત્વ છે. આ તત્ત્વ સામાજિક જીવનને એકતા આપે છે. બંધુત્વ પ્રાપ્ત કરવાનું ઘણું કઠિન છે. આ કેટલું મુશ્કેલ છે, તે અમેરિકાની બાબતમાં જેમ્સ બ્રાઈસે વર્ણવેલી કથાથી ખ્યાલ આવશે. બ્રાઈસના શબ્દોમાં - 

‘કેટલાક વર્ષો અગાઉ અમેરિકન પ્રોટેસ્ટ એટ એપિસ્કોપલ ચર્ચના ત્રિવાર્ષિક અધિવેશનમાં સમૂહ પ્રાર્થનામાં ફેરફાર કરવાનો પ્રસંગ ઉપસ્થિત થયો હતો. એમ વિચારાયું કે પ્રાર્થના નાના વાક્યોની બનાવીને તેમાં તમામ લોકો માટે ઉપયોગી પ્રાર્થનાનો સમાવેશ કરવામાં આવે. ન્યુ ઇંગ્લેન્ડના પ્રમુખ ધર્મોપદેશક કે શબ્દોનું સૂચન કર્યું, “હે પ્રભુ, અમારા રાષ્ટ્રને આશીર્વાદ આપો.' તે દિવસે આ શબ્દો સ્વીકારાય. તેના પર બીજા દિવસે ફરી વિચાર કરવામાં આવ્યો. બીજા દિવસે તેમાં “રાષ્ટ્ર” શબ્દ દૂર કરીને નવા શબ્દો એમ ઉમેરવામાં આવ્યા, “હે પ્રભુ, સંયુક્ત રાજ્યોને આશીર્વાદ આપો.' આ શબ્દોનો સ્વીકાર કરવામાં આવ્યો."

આ પણ વાંચોઃ જ્યારે વડના ઝાડ નીચે બેસીને ડૉ. આંબેડકર ચોધાર આંસુએ રડેલાં...

તે સમયે અમેરિકાના લોકોમાં એકતાની ભાવના એટલી ઓછી હતી કે તેમને એમ લાગતું ન હતું કે આપણે એક રાષ્ટ્ર છીએ. જો અમેરિકાના લોકોમાં પોતે એક રાષ્ટ્ર હોવાની ભાવના પેદા ન થતી હોય તો, ભારતીય લોકોમાં આ પ્રકારની ભાવના હોવાનું સંભવિત નથી. મારા મતે આપણે એક રાષ્ટ્ર હોવાની વાત પર વિશ્વાસ રાખવો એટલે કે જે અસ્તિત્વમાં નથી તેના અસ્તિત્વનો સ્વીકાર કરવા જેવું છે. હજારો જાતિઓમાં વિભાજિત લોકોનું રાષ્ટ્ર કેવી રીતે બની શકે ? સામાજિક અને માનસિક દૃષ્ટિથી આપણે આજે એક રાષ્ટ્ર નથી. તેનું ભાન આપણને જેટલું જલદી થાય, તેટલું આપણા હિતમાં છે. તેના પછી જ એક રાષ્ટ્ર હોવાની જરૂરિયાત પર આપણે ગંભીરતાથી વિચાર કરી શકીશું. આ ધ્યેય સુધી પહોંચવાનું ઘણું મુશ્કેલ છે. અમેરિકામાં જાતિ સમસ્યા નથી. ભારતમાં જાતિઓ છે. જાતિઓ રાષ્ટ્ર વિરોધી છે. પ્રથમ બાબત એ છે કે જાતિઓથી સમાજમાં વિભાજન થાય છે. કારણ કે જાતિ-જાતિમાં તિરસ્કાર અને ઘૃણાની ભાવના પેદા થાય છે. વાસ્તવમાં આપણે એક રાષ્ટ્ર બનવું હોવાની, આપણે આ બધી હરકતો ખતમ કરવી જોઈએ.રાષ્ટ્રનિર્માણ બાદ જ બંધુત્વ વાસ્તવમાં જોઈ શકાશે. બંધુત્વ વિના સમાનતા અને સ્વાતંત્ર્ય ઉપરના સ્તરનો બાહ્ય દેખાવ હશે.

આ પણ વાંચોઃ 80 વર્ષ અગાઉ ડૉ. આંબેડકરે ભારતીય મીડિયા વિશે શું કહ્યું હતું અને આજે શું હાલત છે?

એમાં કોઈ શંકા નથી કે સ્વાતંત્ર્ય આનંદની બાબત છે, પરંતુ તેનાથી આપણે ભૂલવું જોઈએ નહિ કે સ્વાતંત્ર્યથી આપણી પણ મોટી જવાબદારીઓ ઊભી થાય છે. સ્વાતંત્ર્યના કારણથી આપણે ખરાબ બાબતોનું અંગ્રેજો પર દોષારોપણ કરી શકીશું નહી. સ્વાતંત્ર્ય બાદ ખરાબ ઘટનાઓ માટે આપણો આપણા સિવાય અન્ય કોઈને દોષિત ઠરાવી શકીશું નહિ. કંઈક અનુચિત બનવાની શંકા છે. સમય ઘણો ઝડપથી બદલાઈ રહ્યો છે. આપણા લોકો પણ નવા વિચારો અનુસરી રહ્યા છે. લોકો હવે ‘લોકોનું રાજ્ય' થી તંગ આવી ગયા છે. તેમને હવે’ લોકો માટે રાજ્ય' જોઈએ છે. રાજ્ય લોકોથી ચૂંટાયેલ છે કે કેમ તેની લોકોને ચિંતા નથી. બંધારણમાં આપણે “લોકોનું, લોકો માટે ચૂંટાયેલ રાજ્ય તંત્ર” તત્ત્વનું પાલન કર્યું છે અને આપણે તેની સુરક્ષા કરવાની છે. આપણે રસ્તામાં આવનારી મુશ્કેલીઓ ઓળખવી પડશે અને આપણે’ લોકો માટે બનેલી સરકાર' ને મહત્ત્વ આપવાની દિશા તરફ આગળ વધવું જોઈએ. તે માટે પહેલ કરવામાં આપણે નબળા પુરવાર થવા જોઈએ નહિ.દેશની સેવા કરવાનો આ એક માત્ર માર્ગ છે. બીજો કોઈ સારો માર્ગ હોવાની મને ખબર નથી.'
(સૌજન્યઃ ચાલો જાણીએ આપણું ભવિષ્ય ભારતીય બંધારણ પુસ્તક (લેખક - અશ્વિનકુમાર ન. કારીઆ)

આ પણ વાંચોઃ એ 11 દિવસમાં ડૉ. આંબેડકરે 'સંસ્કારી નગરી'નું અસલી ચરિત્ર જોયું...

સરદાર પટેલ (જન્મ ૩૧.૧૦.૧૮૭૫, અવસાન ૧૫.૧૨.૧૯૫૦) ના જન્મના દોઢસોમા વરસનો આરંભ થયો છે. સરદારના અમદાવાદ શહેર સુધરાઈના પ્રમુખ તરીકેનું આ શતાબ્દી વરસ પણ છે. સ્વરાજની લડતના ઘણા મોટા નેતાઓના જાહેરજીવનનો આરંભ શહેરોની સુધરાઈઓના સભ્ય તરીકે થયો હતો. શહેરોની સુધરાઈઓનું તંત્ર દેશની આઝાદીનો પાયો માનવામાં આવતું હતું. એટલે જવાહરલાલ નહેરુ અલ્હાબાદ, રાજેન્દ્ર પ્રસાદ પટણા, ચિતરંજન દાસ કલકત્તા, વિઠ્ઠલભાઈ પટેલ મુંબઈ અને વલ્લભભાઈ પટેલે અમદાવાદ મ્યુનિસિપાલિટીના સભ્ય અને પછી પ્રમુખ તરીકે જાહેરજીવન આરંભ્યું હતું.

વલ્લભભાઈ હજુ સરદાર બન્યા નહોતા ત્યારે પાંચમી જાન્યુઆરી ૧૯૧૭ના રોજ તેઓ અમદાવાદના દરિયાપુર વિસ્તારમાંથી પેટા ચૂંટણી દ્વારા અમદાવાદ મ્યુનિસિપાલિટીના સભ્ય બન્યા હતા. પંદરમી જુલાઈ ૧૯૨૯ના રોજ તેમણે શહેર સુધરાઈનું સભ્યપદ છોડ્યું હતું. ખાસ્સો સવા દાયકો અમદાવાદ મ્યુનિસિપાલિટીના સભ્ય, સેનેટરી, મેનેજિંગ અને સ્ટેન્ડિગ કમિટીના અધ્યક્ષ અને મ્યુનિસિપાલિટીના પ્રમુખ તરીકે અમદાવાદના વિકાસમાં તેમનું અનન્ય યોગદાન હતું. અમદાવાદ શહેર સુધરાઈ સાથેનો વલ્લભભાઈ પટેલનો નાતો એ કક્ષાનો હતો કે ગાંધીજીએ અમદાવાદ મ્યુનિસિપાલિટીને “વલ્લભભાઈનું માનીતું સ્થાન”  ગણાવ્યું હતું. વલ્લભભાઈ પટેલના સ્વપ્નસમી વાડીલાલ સારાભાઈ હોસ્પિટલની મુલાકાતપોથીમાં પણ ગાંધીજીએ લખ્યું હતું કે, ‘ સરદાર વલ્લભભાઈનો જય હો. આ ઈસ્પિતાલ જોઈને હું રાજી થયો છું.’

બેરિસ્ટર વલ્લભભાઈ પટેલે ૧૯૧૩માં અમદાવાદમાં વકીલાત શરૂ કરી હતી એ સમયે તેમનું વલણ જાહેરજીવનથી અળગા રહેવાનું હતું. જોકે જાહેર બાબતોથી તે બેખબર રહેતા નહોતા. અમદાવાદ મ્યુનિસિપાલિટીમાં ચૂંટાયેલી પાંખ પર કમિશનર નિમવાની અંગ્રેજ સરકારની પધ્ધતિના તે વિરોધી હતા. પૂર્ણપણે જડ અમલદારશાહી માનસ ધરાવતા કમિશનર જહોન.એ. શિલીડીને સીધા કરવાના ઉદ્દેશથી ગુજરાત કલબના મિત્રોના આગ્રહવશ વલ્લભભાઈ અમદાવાદ મ્યુનિસિપાલિટીના સભ્ય બન્યા. ૧૯૧૭ ની પાંચમી જાન્યુઆરી કે મે ની ચૌદમીના દિવસે તેમના રાજકારણમાં પ્રવેશથી જ અમદાવાદની શહેર સુધરાઈ રાષ્ટ્રીય ફલક પર મુકાઈ હતી અને સ્વરાજની લડતમાં પણ તે અવ્વલ બની હતી. 

સરદારના સભ્યપદના ત્રણેક મહિનામાં જ શિલીડી કમિશનરના પદેથી ગયા હતા. સરદાર ચૂંટાઈને તુરત જ  સેનેટરી સમિતિના અધ્યક્ષ બન્યા હતા. કર્મને વરેલા વલ્લભભાઈના કામની કસોટી કરવાની હોય તેમ શહેરમાં પ્લેગ ફાટી નિકળ્યો. બીજા આગેવાનોની જેમ પ્લેગથી બચવા સરદારે શહેર ના છોડ્યું પણ તેમના કામમાં મંડ્યા રહ્યા હતા. તેઓ અમદાવાદની શેરીઓમાં જતા, ગટરો સાફ કરાવતા અને જંતુનાશક દવાઓ છંટાવતા. “કચરો સાફ કરવાનું કામ રાજકારણની ગંદકી સાફ કરવા કરતાં  ઘણું જુદું છે” એમ માનનાર વલ્લભભાઈ એ દિવસોમાં કહેતા કે સફાઈ સમિતિના પ્રમુખ તરીકે પ્લેગ સામે નાગરિકોના બચાવના પ્રયાસો કરવા તે મારી ફરજ છે. તે છોડીને ભાગવું એ તો જનતાનો દ્રોહ છે.

૧૯૨૪ની અમદાવાદ શહેર સુધરાઈની ચૂંટણી સરદારના નેતૃત્વમાં લડાઈ અને જંગી બહુમતીથી જીતાઈ હતી. સરદાર અમદાવાદ મ્યુનિસિપાલિટીના પ્રમુખ બન્યા. નવમી ફેબ્રુઆરી ૧૯૨૪થી તેરમી એપ્રિલ ૧૯૨૮ સુધીના એમના પ્રમુખપદના ગાળામાં  આરોગ્ય, શિક્ષણ, સફાઈ, ગટર અને રસ્તાના કામોને પ્રાધાન્ય આપ્યું હતું. એમનો ઉદ્દેશ શહેરની સુખાકારી હતી. 

અમદાવાદનો કેમ્પ વિસ્તાર મ્યુનિસિપાલિટીની હદમાં નહોતો છતાં તેને પાણી મ્યુનિસિપાલિટી પૂરું પાડતી હતી. તે પણ અમદાવાદના નાગરિકો કરતાં વધારે અને ઓછા દરે. મુખ્યત્વે સરકારી અફસરોની વસ્તીના કેન્ટોનમેન્ટ વિસ્તારમાં આ પ્રમાણે સગવડો આપવી તે સરદારને અમદાવાદના નાગરિકો સાથે અન્યાય લાગ્યો હતો. એટલે મ્યુનિસિપાલિટીના સભ્ય બન્યા કે તુરત સરદારે આ બાબતે વિરોધ નોંધાવ્યો અને શહેરીઓને ન્યાય કરતો નિર્ણય લેવડાવ્યો હતો. દલિત મિલ કામદારોની ચાલીઓની અગવડોથી તેઓ વાકેફ હતા. દલિત મહિલાઓને ખુલ્લામાં નહાવું પડતું હતું. તેના નિવારણ માટે મેયર વલ્લભભાઈએ ચાલીઓમાં હજારેક નાવણિયા બનાવડાવ્યા હતા.

અસહકાર આંદોલન વખતે શહેરની મ્યુનિસિપલ શાળાઓને મળતી સરકારી ગ્રાન્ટ લેવાની બંધ કરી શહેરની શાળાઓને અંગ્રેજ સરકારની ચુંગાલમાંથી મુક્ત કરાવી હતી. સ્વરાજ આંદોલનમાં સામેલગીરીના કારણે ત્રણેક વખત મ્યુનિસિપાલિટીને અંગ્રેજ સરકારે સસ્પેન્ડ કરી હતી. બ્રિટિશ ગુલામીકાળમાં મ્યુનિસિપાલિટીની સામાન્ય સભાઓ માટે બંધાયેલા હોલનું નામ “ગાંધી હોલ” રાખવું, મ્યુનિસિપાલિટી વતી ગાંધીજીનું જાહેર નાગરિક અભિવાદન કરવું અને કોંગ્રેસની કારોબારી ગાંધી હોલમાં યોજવી તે નાનીસૂની વાત નહોતી.

આ પણ વાંચો: ઉમેદવારો માટે ચૂંટણી ખર્ચની મર્યાદા છે, રાજકીય પક્ષો માટે નથી!

જોકે મ્યુનિસિપાલિટીના પ્રમુખ તરીકે સરદારનું કામ આસાન નહોતું. તેમણે બાકી કરવેરા મેળવવા ઝુંબેશ કરી એટલે કોંગ્રેસનો એક વર્ગ તેમનો વિરોધી બન્યો હતો. જોકે સરદાર તેની તમા રાખ્યા  સિવાય કામ કરતા રહ્યા. ૧૯૨૭ના જુલાઈ મહિનાની આખરના છ દિવસમાં અમદાવાદમાં ૫૧ ઈંચ વરસાદ પડ્યો હતો. અતિવૃષ્ટિની આ આફતને સરદાર કુનેહથી ઉકેલી શક્યા. પ્રમુખ તરીકે તેઓ જાતે ફરીને નાળાં સાફ કરાવવામાં અને પાણીના નિકાલની વ્યવસ્થામાં લાગ્યા હતા. અમદાવાદ શહેર ભવિષ્યમાં વિકસે તેને ધ્યાનમાં લઈને તેમણે રિલીફ રોડ ભારે વિરોધ છતાં બંધાવ્યો હતો.

દાદાસાહેબ માવળંકર અને ચંદુલાલ ભગુભાઈ દલાલ લિખિત દસ્તાવેજી પુસ્તક ‘ રાષ્ટ્રીય ચળવળમાં અમદાવાદ મ્યુનિસિપાલિટીનો ફાળો’ માં સરદારના પ્રમુખ તરીકેના કાર્ય સંદર્ભે લખ્યું છે કે, “વલ્લભભાઈએ પ્રમુખ તરીકે રાષ્ટ્રીય પક્ષની કાર્યપધ્ધતિની નવી જ ભાત પાડી અને લોકો ઉપર એની બહુ સરસ છાપ પડી. જાહેર જીવન એ જ એમનો વ્યવસાય બન્યો. એ વખતે જાહેર જીવન મુખ્યત્વે મ્યુનિસિપલ જીવન જ હતું. એમણે પોતાનો આખો સમય મ્યુનિસિપલ કામકાજને આપ્યો” (પૃષ્ઠ- ૧૬૨)

શહેર સુધરાઈના કામકાજમાં સરદાર કેવા અનોખા હતા એના બે નમૂના: મ્યુનિસિપાલિટીનું સઘળું કામ એ સમયે અંગ્રેજીમાં ચાલતું હતું. જનરલ બોર્ડના ઠરાવો પણ અંગ્રેજીમાં લખાતા હતા.  જ્યારે બોર્ડની બેઠકમાં વહીવટ ગુજરાતીમાં ચલાવવાનો પ્રસ્તાવ આવ્યો ત્યારે સરકાર નિયુક્ત અંગ્રેજીભાષી સભ્યોએ તેની તરફેણ કરી હતી. પણ સરદારે વિરોધ કર્યો હતો! ૧૯૨૬માં નવા મ્યુનિસિપલ એક્ટ પ્રમાણે સ્ટેન્ડિંગ કમિટીની ચૂંટણી થઈ. ચેરમેન તરીકે વલ્લભભાઈનું નામ મુકવામાં આવ્યું. સામે વિપક્ષ તરફથી દોલતરામનું નામ આવ્યું. જ્યારે બેઉને એક સરખા મત મળ્યા ત્યારે સભાના પ્રમુખ તરીકે સરદારે તેમનો કાસ્ટિંગ વોટ પોતાને આપવા કે તટસ્થ રહેવાને બદલે દોલતરામને આપ્યો હતો!. 

૧૯૨૭માં પ્રમુખની ચૂંટણીમાં દોલતરામના નામની દરખાસ્ત આવી. સુધારા દરખાસ્તમાં વલ્લભભાઈનું નામ સૂચવાયું. મતદાનમાં સરદાર પટેલના નામની દરખાસ્તને ૪૮ અને દોલતરામના નામની દરખાસ્તને ૭ મત મળ્યા હતા. વલ્લભભાઈ આ મતદાનમાં તટસ્થ રહ્યા હતા જ્યારે દોલતરામે પોતે પોતાનો મત આપ્યો હતો.  ૧૯૨૮માં બારડોલીની લડતના સુકાની સરદારને મ્યુનિસિપાલિટીના માનપત્રની દરખાસ્તનો એ સમયના મ્યુનિસિપાલિટીના પ્રમુખ દોલતરામે વિરોધ કર્યો હતો. મતદાનમાં દોલતરામ સહિતના ૪ સભ્યો વિરોધમાં હતા જ્યારે ૪૩ તરફેણમાં હતા. 

અંગ્રેજ કમિશનર શિલીડીને સીધો કરવા સરદાર પટેલ મ્યુનિસિપાલિટીમાં પ્રવેશ્યા હતા. પરંતુ મ્યુનિસિપાલિટીના દેશી ચીફ ઓફિસર ઈશ્વરલાલ રણછોડલાલ ભગતની કાર્યપધ્ધતિથી કંટાળી સરદારને પહેલા પ્રમુખ પદ અને પછી સભ્યપદ છોડવું પડ્યું હતું. તે કેટલી મોટી કરુણા છે.

૧૯૩૫માં અમદાવાદ મ્યુનિસિપાલિટીની શતાબ્દી પ્રસંગે એક સંદેશમાં ગાંધીજીએ તેમની કલ્પનાના અમદાવાદ વિશે કહ્યું હતું કે, “એ મ્યુનિસિપાલિટીના પાયખાનાં વાચનાલય જેવાં સાફ થશે, એની પોળો સ્વચ્છતાનો નમૂનો થશે, એનાં બધાં બાળકો પાઠશાળામાં જતાં હશે, ત્યાં રોગોનું પ્રમાણ ઓછું હશે, ત્યાં મજૂરો અને માલિકો વચ્ચે ઊંચનીચના ભેદ નહીં હોય, ત્યાં મજૂરોનાં મકાનોમાં મ્યુનિસિપાલિટીના પ્રમુખ સૂઈ શકતા હશે - એવી કોઈ દિવસ થશે, અને એ જોવા હું પામીશ, એવું સ્વપ્ન સેવ્યા કરું છું. એ સિધ્ધ કરવું તો શહેરીઓના હાથમાં છે. એને સારુ, આપણામાં સરદારની સેવાવૃતિ અને ત્યાગ વૃતિ જોઈએ”  

સરદારના સાર્ધ શતાબ્દી, મેયર તરીકેના શતાબ્દી અને આઝાદીના અમૃત વરસોમાં કર્ણાવતી, આશાપલ્લી, અહમદાબાદ અને અમદાવાદ રિવરફ્રન્ટ, અટલ બ્રિજ, કાંકરિયા કાર્નિવલ અને એવી જાતભાતની ઝાકમઝાળ અને રોશનીના દેખાડાથી સોહે છે. પરંતુ શહેરના સત્તાવાળાઓ અને શહેરીઓમાં સરદારની સેવા અને ત્યાગવૃતિના અભાવે ગાંધીની કલ્પનાનું અમદાવાદ સ્વપ્નવત છે.

maheriyachandu@gmail.com   

આ પણ વાંચો: સુંદરતા ઘેલા સમાજમાં પ્રાચી નિગમનું દસમી ટોપર થવું...

ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીએ ભારતના મોં પર તાળું મારી દીધું હતું. તેણે તેની ધંધાકીય કુશળતા દ્વારા નહિ પણ ગળે ટૂંપો દઈને ભારતને ચૂપ કરી દીધું હતું. ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીએ ત્યારના મહારાજાઓ અને નવાબો સાથે ભાગીદારી કરીને, તેમને બક્ષિસો આપીને અને ધમકીઓ આપીને ભારતને શાંત કરી નાખ્યું હતું અને તેઓ તેને ચરણે બેસી ગયા હતા. તેણે આપણી બેંકો, અમલદારો અને માહિતીનાં માળખાં પર અંકુશ જમાવ્યો હતો. આપણે આપણી સ્વતંત્રતા કંઈ બીજા દેશ પાસે ગુમાવી નહોતી, પણ એક ઇજારાશાહી કંપનીના દ્વારે ગુમાવી હતી કે જે દમનકારી સાધનો અપનાવતી હતી.

ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની વ્યાપારની શરતો પર નિયંત્રણ ધરાવતી હતી અને હરીફાઈને બજારમાંથી નાબૂદ કરી નાખી હતી. કોણ કોને શું વેચે તે એ જ નક્કી કરતી હતી. તેણે આપણા કાપડ ઉદ્યોગને અને આપણી ઉત્પાદન વ્યવસ્થાને સાફ કરી નાખ્યાં. ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીએ કોઈ નવી વસ્તુ શોધી કાઢી હોય કે પછી નવા બજારનો વિકાસ કર્યો હોય એવું મારી જાણમાં નથી. પરંતુ હું એ જાણું છું કે તેણે એક પ્રદેશમાં અફીણની ખેતીમાં પોતાનો ઈજારો ઊભો કર્યો અને બીજા પ્રદેશમાં એના બંધાણીઓનું આંતરિક બજાર ઊભું કર્યું. તેમ છતાં, કંપની ભારતને લૂંટતી રહી ત્યારે તેણે બ્રિટનના એક નમૂનારૂપ કોર્પોરેટ નાગરિક તરીકેનું વર્તન કર્યું. તેના વિદેશી શેરધારકોને એ બહુ ગમ્યું.

મૂળ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની તો આશરે દોઢસો વર્ષ અગાઉ ભારતમાંથી સમેટાઈ ગઈ, પણ તેણે જે ભારે ડર ઊભો કરેલો તે પાછો આવેલો દેખાય છે. તેને સ્થાને ઇજારદાર મહાકાય કંપનીઓનો એક નવો ફાલ પેદા થયો છે. તેમણે વિપુલ પ્રમાણમાં સંપત્તિ એક્ઠી કરી છે, કે જ્યારે આખું ભારત બીજા સૌ માટે અસમાનતા અને અન્યાયથી પીડાતું થયું છે. આપણી સંસ્થાઓ હવે આપણા લોકોની રહી નથી, એ ઇજારદાર કંપનીઓનું ઓશીકું બની ગઈ છે. લાખો નાના ધંધાઓનું નિકંદન નીકળી ગયું છે અને ભારતમાં તેના યુવાનો માટે રોજગાર ઊભા થઈ શકતા નથી. ભારત માતા તેનાં બધાં સંતાનોની માતા છે. ભારત માતામાં સંસાધનો અને સત્તાના ઈજારા ઊભા થયા છે અને પસંદીદા થોડાક લોકો માટે અનેક લોકોને એ સંસાધનો અને સત્તા આપવાનો ઇનકાર કરવામાં આવે છે અને તેથી ભારત માતા ઇજાગ્રસ્ત થઈ છે એમ કહેવાય. 

મને ખબર છે કે ભારતના ધંધા ક્ષેત્રના અંતરમાં થનગનાટ ધરાવતા સેંકડો  હોંશિયાર નેતાઓ આ ઇજારદાર મહાકાય કંપનીઓથી ડરી ગયા છે. શું તમે એમાંના એક છો? ફોન પર વાત કરતાં પણ ડરો છો? શું તમને એવો ડર છે કે તમે કોઈક ધંધામાં પ્રવેશો તો આ ઇજારદાર મહાકાય કંપનીઓ રાજ્ય સાથેની મિલીભગતથી તમને કચડી નાખશે? ઇન્કમ ટેક્સ, સીબીઆઈ અને ઇડીના દરોડાથી તમે ડરી ગયા છો અને તેથી તમે તમારો ધંધો એ જ મહાકાય કંપનીઓને વેચી રહ્યા છો?  શું તમારે જ્યારે મૂડીની તાતી જરૂર છે ત્યારે જ તમને તેનાથી વંચિત રહી જવાનો ડર છે? તમારી પર હુમલો કરવા માટે જ રમતમાં અધવચ્ચે જ એના નિયમો બદલી નાખવામાં આવે તેનો ડર તમને સતાવે છે? 

તમે જાણો છો કે આ ઉમરાવશાહી જૂથોને જો ઉદ્યોગધંધા તરીકે ઓળખવામાં આવે તો તે ગેરમાર્ગે દોરનારી બાબત છે. તમે જ્યારે એમની સાથે હરીફાઈ કરો છો ત્યારે, તમે ખરેખર તો કોઈ કંપની સાથે હરીફાઈ નથી કરતા, પણ તમે ભારતના રાજતંત્ર સામે લડી રહ્યા છો. તેમની સ્પર્ધા કરવાની તાકાત એ તેમની વસ્તુઓ, ગ્રાહકો કે વિચારો નથી; પણ એ તો ભારત પર શાસન કરતી સંસ્થાઓ અને નિયમનકારી વ્યવસ્થાઓ ઉપર અંકુશ રાખવાની તેમની ક્ષમતામાં, અને તમારા પર નિગરાની રાખવામાં છે. 

તમને ન ગમે તો પણ, આ મહાકાય ઇજારદાર કંપનીઓ નક્કી કરે છે કે ભારતના લોકો શું વાંચે અને જુએ, તેઓ ભારતના લોકો શું વિચારે અને બોલે તેના પર પ્રભાવ પાડે છે. આજે બજારનાં પરિબળો તમારી સફળતા નક્કી નથી કરતાં, સત્તા સાથેના તમારા સંબંધો તમારી સફળતા કે નિષ્ફળતા નક્કી કરે છે. તમારા હૃદયમાં ડર પેસી ગયો છે, પણ આશાનું કિરણ પણ દેખાય છે. 
મેચ ફિક્સિંગ કરનારાં ઇજારદાર ઉદ્યોગગૃહોની સામે ભારતમાં મોટી સંખ્યામાં નિયમ મુજબ રમત રમનારી કંપનીઓ પણ છે જ. એ સૂક્ષ્મ, નાનકડાં સાહસો પણ છે અને મોટી કંપનીઓ પણ છે. પણ તમે બધાં ચૂપ થઈ ગયાં છો. દમનકારી વ્યવસ્થાને તમે સહન કરી રહ્યા છો. 

પિયુષ બંસલને જુઓ. તેઓ પ્રથમ પેઢીના સાહસિક છે અને કોઈ રાજકીય સંપર્કો નથી ધરાવતા. તેમણે ૨૨ વર્ષની વયે ધંધો શરૂ કર્યો. તેમણે જ પછી ૨૦૧૦માં લેન્સકાર્ટ કંપનીની સ્થાપના કરી. આંખોના ચશ્માના ક્ષેત્રને તેમણે નવો જ આકાર આપી દીધો. આજે આ કંપની આખા દેશમાં હજારો લોકોને રોજગારી આપે છે. 

ફકીરચંદ કોહલીની વાત કરો. તેમણે એક મેનેજર તરીકે ૧૯૭૦ના દાયકામાં ટાટા કન્સલ્ટન્સી ઊભી કરી. એ ભય સામે મહત્ત્વાકાંક્ષાનો વિજય હતો. તેનામાં આઇબીએમ અને એસેંચર જેવી કંપનીઓ સામે ઝીંક ઝીલવાની હિંમત હતી. ટીસીએસ અને ઈન્ફોટેક ક્ષેત્રની ભારતની કંપનીઓએ દુનિયાના ઈન્ફોટેક સેવા ક્ષેત્રને એક નાનકડી દુકાનમાંથી ઉદ્યોગ બનાવી દીધો. હું પિયુષ બંસલ કે સ્વ. ફકીરચંદ કોહલીને વ્યક્તિગત રીતે જાણતો પણ નથી. એ શક્ય છે કે તેમની રાજકીય પસંદગીઓ મારાથી અલગ હોય. પણ તેથી શું? 

એમ લાગે છે કે ટાયનોર, ઇન્મોબી, માન્યવર, ઝોમેટો, ફ્રેક્ટલ એનાલિટિક્સ, એરાકુ કોફી, ટ્રેન્ડન્સ, એમાગી, આઇડી ફ્રેશ ફૂડ, ફોનપે, મોગ્લિક્સ, સુલા વાઇન્યર્ડ્સ, જસ્ટ પે, ઝેરોધા, વેરિતાસ, ઓક્સિઝો, એવેન્ડસ આવી જ નવી નવી કંપનીઓ છે. અને એલ એન્ડ ટી, હલ્દીરામ, અરવિંદ આઇ હોસ્પિટલ, ઇન્ડિગો, એશિયન પેઇન્ટ્સ, એચડીએફસી જૂથ, બજાજ ઓટો અને બજાજ ફાયનાન્સ, સિપ્લા, મહિન્દ્ર ઓટો, ટાઇટન વગેરે જૂની કંપનીઓ છે. એમાંની મોટા ભાગના સાથે મારે વ્યક્તિગત સંબંધ નથી. આ બધાં જ દેશી કંપનીઓનાં થોડાંક ઉદાહરણો છે કે જેમણે નવીનતમ પ્રયોગો કર્યા અને રમતના નિયમોનું પાલન કરવાનું પસંદ કર્યું. મને ખબર છે કે મેં હજુ સેંકડો કંપનીઓનાં નામ નથી દીધાં. તેઓ કદાચ આનાથી પણ સારા દાખલા હોય. પણ મને લાગે છે તમે મારો મુદ્દો સમજી જશો. 

મારું રાજકારણ હંમેશાં નબળા અને અવાજવિહીન લોકોનું રક્ષણ કરવાનું રહ્યું છે. હું ગાંધીજીના શબ્દોમાંથી પ્રેરણા લઉં છું. કતારમાં ઊભેલા મૂંગા થઈ ગયેલા છેલ્લા માણસનું રક્ષણ કરવાની પ્રેરણા મને તેઓ આપે છે. 

આ પ્રતિબદ્ધતાને લીધે જ મેં મનરેગા, અન્નનો અધિકાર અને જમીન સંપાદન ધારાના સુધારાને ટેકો આપેલો. હું નિયમગિરિ ખાતે આદિવાસીઓ સાથે તેમના સંઘર્ષમાં ઊભો રહેલો. મેં આપણા ખેડૂતોને તેમની ત્રણ કાળા કાયદા સામેની લડતમાં ટેકો આપેલો. મેં મણિપુરના લોકોનું દર્દ સાંભળ્યું. 

પણ મને લાગ્યું કે હું ગાંધીજીના કહેવાનો સંપૂર્ણ અર્થ પકડી શક્યો નહિ. કતાર શબ્દ તેમાં અનેક અર્થો સાથે છે. વાસ્તવમાં, સમાજમાં અનેક કતારો છે. એક કતારમાં તમે પણ ઊભા છો, કે જે ઉદ્યોગધંધાની કતાર છે. તમારું શોષણ થઈ રહ્યું છે, તમે લાભવાંચિત બની રહ્યા છો. અને તેથી મારું રાજકારણ તમને જે આપવાનો ઇનકાર કરવામાં આવે છે તે અપાવવાનો છે: કામ કરવાની સ્વતંત્રતા અને ન્યાયીપણું.

સરકારને બીજા બધાને ભોગે એક જ કંપનીને ટેકો આપવા દઈ શકાય નહિ; અને ધંધાકીય વ્યવસ્થામાં બેનામી સમીકરણોને તો નહિ જ. સરકારી સંસ્થાઓ કંઈ ઉદ્યોગ ધંધાઓને ડરાવવા અને તેમના પર હુમલા કરવા માટે નથી. એ જ રીતે, તમે મોટી ઇજારદાર કંપનીઓને ભય પમાડો એમ પણ નહિ, હું એમાં માનતો નથી. એ કંઈ દુષ્ટો નથી, પરંતુ તેઓ તો આપણા સામાજિક અને રાજકીય પર્યાવરણની જ પેદાશ છે. તેમને ધંધો કરવાનો અવકાશ મળે, એમ તમને પણ અવકાશ મળે. 

આ દેશ આપણા બધાનો છે. આપણી બેંકોએ મોટી રાજકીય સંપર્કો ધરાવતી ૧૦૦ કંપનીઓને જ લોન આપવાના ચક્કરમાંથી બહાર આવવું જોઈએ કે જેઓ પછી એનપીએ ઊભી કરે છે. બેંકોએ લોનમાં નફો થાય તે રીતે આપવી જોઈએ અને બજારની રમત નિયમાનુસાર રમતા ધંધાઓને બેંકોએ ટેકો આપવો જોઈએ. 

અંતે એટલું કહું કે, આપણે રાજકીય વર્તનને ઘડવામાં સામાજિક દબાણ અને પ્રતિકારની તાકાતને ઓછી આંકવી જોઈએ નહિ. કોઈ મસીહા કે અવતારની જરૂર જ નથી. તમે જ પરિવર્તનના વાહકો છો, તમે જ સૌને માટે સંપત્તિ અને રોજગારનું સર્જન કરશો. મારું માનવું છે કે પ્રગતિશીલ ભારતીય ઉદ્યોગધંધા માટેના નૂતન સમયનું આગમન થઈ ચૂક્યું છે.

સ્રોત: ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ, તા.૫-૧૧-૨૦૨૪

આ પણ વાંચોઃ અર્થતંત્રને લમણે બંદૂક મૂકીને રાજકીય સત્તા તેને નચાવે છે 

સવર્ણ પક્ષોના નેતાઓએ પક્ષ પ્રત્યેની નિષ્ઠા છોડી દીધી છે અને ધારાસભ્યની ટિકિટ માટે અહીંતહીં ઝાંવા મારવા લાગ્યા છે. તેમને અન્ય કોઈ મોટી પાર્ટીમાંથી ટિકિટ ન મળતા તેઓ વંચિત બહુજન અઘાડી અને બહુજન સમાજ પાર્ટી તરફ વળ્યા છે. આ નેતાઓને બસપા અને વંચિત બહુજન અઘાડી જેવા પક્ષોના પરંપરાગત મતો અને પોતાના પ્રભાવવાળા મતવિસ્તારના મતોના દમ પર ચૂંટણી જીતવાની આશા છે. બીજી તરફ આ બંને પક્ષોએ પણ એમ માનીને આવા નેતાઓને ટિકિટ આપી છે કે આમ કરવાથી તેમની પાર્ટીનો વોટશેર વધશે.

મહારાષ્ટ્ર વિધાનસભા ચૂંટણીમાં BSP અને વંચિત બહુજન આઘાડીએ અનુક્રમે 288 અને 208 બેઠકો પર પોતાના ઉમેદવારો ઉભા રાખ્યા છે. અન્ય આંબેડકરવાદી પક્ષો પણ ગઠબંધનમાં ચૂંટણી મેદાનમાં ઉતર્યા છે. આ કોઈ નવી વાત નથી. સફળતાની પરવા કર્યા વિના દરેક ચૂંટણીમાં આવું થાય છે. આંબેડકરવાદી પક્ષોના જૂથવાદનો અંત આવે તેની સામાન્ય દલિત મતદારો ઘણા વર્ષોથી રાહ જોઈ રહ્યાં છે. પરંતુ તેમણે એ સમજવું જોઈએ કે વાસ્તવમાં આવું થવાનું નથી.

મહારાષ્ટ્રમાં બે મોટા ગઠબંધન છે અને ત્રીજા મહત્વના પક્ષ તરીકે વંચિત બહુજન અઘાડીનું નામ લઈ શકાય છે. મહાવિકાસ આઘાડીમાં મુખ્યત્વે કોંગ્રેસ, શિવસેના (ઉદ્ધવ ઠાકરે જૂથ) અને NCP (શરદ પવાર જૂથ)નો સમાવેશ થાય છે. મહાગઠબંધનમાં ભાજપ, શિવસેના (શિંદે જૂથ) અને NCP (અજિત પવાર જૂથ)નો હિસ્સો છે. તાજેતરમાં યોજાયેલી લોકસભા 2024ની ચૂંટણીના આંકડાઓ પર નજર કરીએ તો, મહાવિકાસ અઘાડી મહારાષ્ટ્રમાં પોતાના દમ પર સરકાર બનાવવાની સ્થિતિમાં હોવાનું જણાય છે. પરંતુ પહેલા છત્તીસગઢ અને રાજસ્થાન અને તાજેતરમાં હરિયાણાના પરિણામો દર્શાવે છે કે સ્થિતિ પલટાઈ શકે છે. આવી સ્થિતિમાં, મહારાષ્ટ્ર વિધાનસભાના પરિણામો પણ ચોંકાવનારા હોઈ શકે છે.

આ પણ વાંચો: વકીલ હોવા છતાં ડૉ.આંબેડકર ભગતસિંહનો કેસ કેમ નહોતા લડ્યા?

આવા સમયે આંબેડકરવાદી પક્ષોની સ્થિતિ શું હશે? બહુજન મતદારોની ભૂમિકા આ ​​પક્ષોની સાથે જવાની હશે કે તેની વિરુદ્ધ મત આપવાની? એ સમજવું પડશે.

એવું લાગે છે કે મહારાષ્ટ્રના દલિત મતદારો અને બૌદ્ધિકો આંબેડકરવાદી નેતાઓના રાજકારણ અને ભૂમિકાઓથી કંટાળી ગયા છે. આંબેડકરવાદી રાજકારણીઓ બહુજન સમુદાયના હિત અને વિકાસ વિશે વિચારતા નથી. તેઓ માત્ર તેમના હિતોનું રક્ષણ કરવાનું પસંદ કરે છે. આથી મહારાષ્ટ્રમાં આંબેડકરવાદી બુદ્ધિજીવીઓએ કહેવાતા નેતાઓની સામે મોરચો સંભાળી લીધો છે અને જનતાને સ્પષ્ટ અપીલ કરી રહ્યાં છે કે તેમણે કઈ પાર્ટીને મત આપવો જોઈએ. આ પરિવર્તન શા માટે થઈ રહ્યું છે? ખરેખર તો આંબેડકરવાદી નેતાઓએ આ અંગે વિચારવાની જરૂર છે.

વાસ્તવમાં લોકસભા અને વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં આંબેડકરવાદી પક્ષોની સ્થિતિ ઘણી જટિલ હોય છે. મહારાષ્ટ્રના ઘણા વિધાનસભા વિસ્તારોમાં ફૂલે-આંબેડકરવાદી મતદારોની નોંધપાત્ર સંખ્યા છે અને તેમનો મત કોઈને પણ જીતવા કે હરાવવા માટે નિર્ણાયક છે. પરંતુ આ મતોનો ઉપયોગ તેમના વિકાસ માટે થતો નથી તે દુઃખદ છે. સમાજના સાંસ્કૃતિક, આર્થિક, સામાજિક અને શૈક્ષણિક વિકાસ માટે માત્ર રાજકીય પ્રતિનિધિત્વ જરૂર છે કે સંકલિત મતબેંકની, તેના પર રાજકીય નેતાઓ અને બૌદ્ધિકો ચર્ચા કરવા તૈયાર નથી.

આમ જોવા જઈએ તો આવા મુદ્દાઓથી બચવું આંબેડકરવાદી પક્ષો માટે આત્મહત્યા સમાન છે, કારણ કે આજના બદલાતા ભારતમાં રાજદ્વારી નિર્ણયોથી જ પોતાના લક્ષ્યો પ્રાપ્ત કરી શકાય છે. આનો અર્થ દલિત રાજકીય પક્ષોને વિખેરી નાખવાનો નથી, પરંતુ તેને કૂટનીતિક રાજકીય સમજૂતી માટે વધુ સક્ષમ બનાવવાનો છે. એક પક્ષ-એક સંગઠન તેની ફોર્મ્યુલા હોઈ શકે છે.

આ મહિને યોજાનારી વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં આંબેડકરવાદી પક્ષોનું કોઈ ગઠબંધન બને તેવી કોઈ શક્યતા નથી. તેનું કારણ દલિતોમાં રહેલી વિસંવાદિતા છે. મહારાષ્ટ્રમાં આંબેડકરવાદી પક્ષો ઘણા જૂથોમાં વહેંચાયેલા છે અને તેઓ માત્ર વિવિધ પેટા જૂથોને પોતાના તરફ ખેંચીને પ્રતીકાત્મક મતો મેળવવા માંગે છે. એકેય પક્ષ જીતની ફોર્મ્યુલાને જોયા વિના માત્ર પોતાનું અસ્તિત્વ દેખાડવા પૂરતો જ મર્યાદિત જણાય છે. દરેક ચૂંટણીમાં આ જ બાબતનું પુનરાવર્તન થવાના કારણે દલિત મતદારો પણ અન્યત્ર વિખેરવા લાગ્યા છે. 

આ પણ વાંચો:  એ 11 દિવસમાં ડૉ. આંબેડકરે 'સંસ્કારી નગરી'નું અસલી ચરિત્ર જોયું...

કોંગ્રેસ અને ભાજપ આ વિખરાયેલા મતદારોને આકર્ષવામાં વ્યસ્ત છે. કોંગ્રેસ આ માટે બંધારણની રક્ષા અને જાતિ ગણતરી જેવા મુદ્દાઓને પ્રચારમાં લાવી છે, જ્યારે ભાજપ અનામતમાં પેટા વર્ગીકરણનો મુદ્દો લાવીને કેટલીક દલિત જાતિઓની સહાનુભૂતિ મેળવવા માંગે છે. તેથી આ બંને પક્ષો તરફ દલિત મતદારોનો ઝુકાવ હોઈ શકે છે. મહિલાઓને આકર્ષવા માટે ભાજપે લાડલી બહિના યોજના શરૂ કરી છે, જેના દ્વારા સીધા તેમના બેંક ખાતામાં પૈસા મોકલવામાં આવી રહ્યા છે. આમ રીતે ભાજપ મુખ્યત્વે વંચિત દલિત મહિલાઓને નિશાન બનાવી રહી છે.

વાસ્તવમાં બહુજનવાદી વિચારની ઓળખ વંચિત લોકો સુધી પહોંચાડવી જરૂરી હતી. સામાજિક અને આર્થિક અધિકારો સાથે શિક્ષણનું મહત્વ સમજાવીને તેમને જાગૃત કરવાની જરૂર હતી. આ કામ માત્ર દલિતોની સરકાર જ કરી શકે છે અને લોકોને પાર્ટીનો ભાર જાતે ઉઠાવવા માટે પ્રેરિત કરવાની જરૂર હતી. બસપાના સંસ્થાપક માન્યવર કાંશીરામે આ કર્યું હતું. પરંતુ માયાવતી માન્યવરની વ્યૂહરચના જાળવી શક્યા નહીં. મહારાષ્ટ્રમાં પ્રકાશ આંબેડકરની વંચિત બહુજન અઘાડી કેટલીક બેઠકો પર મજબૂત છે, પરંતુ છેલ્લી વિધાનસભા અને લોકસભાના પરિણામોને જોતા તે જીતવાની સ્થિતિમાં જણાતી નથી.

બીજી તરફ બાબાસાહેબના બીજા પૌત્ર આનંદ આંબેડકર અને પ્રપૌત્ર રાજરત્ન આંબેડકરે મતવિસ્તાર 40 અને 20 મતવિસ્તારોમાં પોતાના ઉમેદવારો ઉભા રાખ્યા છે. બીજી તરફ સુરેશ માને, સંજય કોકરે અને પ્રકાશ શેડગેએ એક સ્વતંત્ર રાજકીય ગઠબંધન બનાવ્યું છે. BAMCEF દ્વારા રચાયેલ પીપલ્સ પાર્ટી ઓફ ઈન્ડિયા (D) અને બહુજન મુક્તિ મોરચા પણ મેદાનમાં છે. રામદાસ આઠવલે, જોગેન્દ્ર કવાડે અને સુલેખા કુંભારે છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓથી ભાજપ સાથે છે, જ્યારે બૌદ્ધિકોનો ઝુકાવ કોંગ્રેસ તરફ છે. આવા બહુઆયામી રાજકારણમાં દલિત મતદારો કોને મત આપે?

જો કે મહારાષ્ટ્રમાં આંબેડકરવાદી રાજકારણ ખૂબ જ ગતિશીલ દેખાઈ રહ્યું હોવા છતાં તેમાં વિભાજનનો એક મોટો પડકાર છે. તેમ છતાં વંચિતોની સંખ્યાને જોતાં સંયુક્ત અભિગમ, નક્કર સામાજિક, આર્થિક, સાંસ્કૃતિક અને શૈક્ષણિક કાર્યક્રમો સાથે એક મજબૂત રાજકીય વિકલ્પ ઊભો કરી શકાયો હોત, પરંતુ સ્વાર્થી તત્વોએ એ તક ગુમાવી દીધી. મહારાષ્ટ્રમાં સામાજિક વસ્તીના આંકડાઓ પર નજર નાખીએ તો ડો. આંબેડકરના નામ પર આટલા બધી પાર્ટીઓનું બનવું તકવાદ નામના નવા રોગનું લક્ષણ છે.

આ પણ વાંચો: જ્યારે વડના ઝાડ નીચે બેસીને ડૉ. આંબેડકર ચોધાર આંસુએ રડેલાં...

દેવદાસી પ્રથાની ગણના કુરિવાજોમાં થાય છે. આ પરંપરા હેઠળ નાની છોકરીઓને દેવી/દેવતાઓને પ્રસન્ન કરવા માટે સેવક તરીકે મંદિરોમાં સમર્પિત કરવાની હોય છે. માતા-પિતા તેમની પુત્રીના લગ્ન દેવતા કે મંદિર સાથે કરી દેતા હતા. પહેલાના જમાનામાં, કોઈપણ ઈચ્છા પૂરી થયા પછી પરિવારો દ્વારા આવું કરવામાં આવતું હતું. દેવતા સાથેના લગ્નને કારણે તે દીકરી દેવદાસી કહેવાતી હતી. આ પ્રથા હેઠળ દલિત અને આદિવાસી મહિલાઓને ભગવાને સોંપી દઈને આસ્થાના નામે તેમનું શોષણ કરવામાં આવતું હતું.

દેવદાસી બનવા માટે કોઈ વય મર્યાદા નથી

દેવદાસીઓ માટે કોઈ નિશ્ચિત વય મર્યાદા નથી. પાંચ વર્ષની છોકરી પણ દેવદાસી બની શકે છે અને દસ વર્ષની છોકરી પણ. દેવદાસી બનેલી મોટાભાગની છોકરીઓ દલિત પરિવારો અથવા આદિવાસી પરિવારોની હોય છે.

છઠ્ઠી સદીમાં શરૂઆત થઈ હતી

ઈતિહાસકારોના મતે દેવદાસી પ્રથા સંભવતઃ છઠ્ઠી સદીમાં શરૂ થઈ હતી. હવે ભલે આ પ્રથા પર કાયદેસર રીતે પ્રતિબંધ મુકવામાં આવ્યો હોય, તેમ છતાં દક્ષિણ ભારતમાં ઘણા મંદિરોમાં તે આજે પણ જોવા મળે છે. પદ્મપુરાણમાં એવું કહેવામાં આવ્યું છે કે કુંવારી કન્યાઓને મંદિરોમાં દાન તરીકે આપવી જોઈએ. શરૂઆતમાં દેવદાસીઓનું સ્થાન ખૂબ જ મજબૂત હતું અને તેઓ સમાજમાં માન-સન્માન ધરાવતી હતી. તે સમય દરમિયાન દેવદાસીઓ બે પ્રકારની હતી. એક, જે નાચ-ગાન કરતી હતી અને બીજી, જે મંદિરની સારસંભાળ કરતી હતી.

મનોકામના પૂર્ણ થતા બાળકીઓને દેવદાસી બનાવી દેવાતી

પહેલાના સમયમાં, રોગો અને યોગ્ય કાળજીના અભાવને કારણે જન્મ સમયે ખૂબ ઓછા બાળકો બચી શકતા હતા. આવી સ્થિતિમાં લોકો મંદિરોમાં જઈને માનતા માંગતા હતા કે જો તેમના બાળકો જીવિત હશે તો તેઓ તેમાંથી એકને દેવદાસી બનાવશે.

દેવતાને મળાવવાના બહાને સંબંધ બનાવાતો

સૌપ્રથમ કુંવારી છોકરીના લગ્ન મંદિરના દેવતા સાથે કરવામાં આવતા હતા. એ પછી તેમને દેવતાની સેવા કરવા માટે મંદિરમાં રાખવામાં આવતી હતી. દરેક મંદિરમાં દેવદાસી માટે એક પૂજારીની નિમણૂક કરવામાં આવતી હતી. દેવતાને મળાવવાના બહાને આ લંપટ પૂજારીઓ દેવદાસીઓ સાથે સેક્સ સંબંધ બાંધતા હતા.

કેવી રીતે દેવદાસી બનાવવામાં આવતી?

દેવદાસી બનાવવા માટેની પદ્ધતિ પણ વિચિત્ર રહેતી. યુવતીને મંદિરે લઈ જવામાં આવતી હતી. સૌપ્રથમ કાળો ધાબળો પાથરવામાં આવે છે અને પછી છોકરીને તેના પર બેસાડવામાં આવે છે. છોકરી માટે સફેદ સાડી લવાય છે. તેને લીલા રંગની બંગડીઓ અને ચાંદીની બંગડીઓ પહેરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ 5 દેવદાસીઓને બોલાવીને હુદો હુદો હુદો શ્લોકનો પાઠ કરવામાં આવે છે. તેના કપાળ પર સિંદૂર લગાવવામાં આવે છે અને તેના હાથમાં પહેરામણી આપવામાં આવે છે. એટલું જ નહીં, ગળામાં મણિમાળા પહેરાવવામાં આવે છે.

દેવદાસી પ્રથા પર અનેક પુસ્તકો લખાયા છે

ભારત અને વિદેશના ઈતિહાસકારોએ દેવદાસીઓ વિશે ઘણા પુસ્તકો લખ્યા છે. એન.કે. બાસુનું પુસ્તક 'હિસ્ટ્રી ઓફ પોસ્ટિટ્યૂશન ઈન ઈન્ડિયા', એફએ માર્ગલિનનું પુસ્તક 'વાઇવ્સ ઑફ ધ કિંગ ગોડ, રિચ્યુઅલ્સ ઑફ દેવદાસી', મોતીચંદ્રાનું 'સ્ટડીઝ ઇન ધ કલ્ટ ઑફ મધર ગોડેસ ઇન એન્શિયન્ટ ઇન્ડિયા', બી.ડી. સાત્સોકરનું 'દેવદાસી પ્રણાલીનો ઇતિહાસ' વગેરેમાં આ પ્રથા વિશે વિગતવાર સમજાવવામાં આવ્યું છે. જેમ્સ જે ફ્રેઝરના પુસ્તક 'ધ ગોલ્ડન બો'માં પણ આ પ્રથા વિશે વિગતવાર લખવામાં આવ્યું છે.

જ્યારે રાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર પંચે નોટિસ મોકલી?

દક્ષિણ ભારતના રાજ્યોમાં દેવદાસી પ્રથાની આડમાં દલિત-આદિવાસી મહિલાઓના યૌન શોષણ અને તેમની આજીવિકામાં તેમને પડતી મુશ્કેલીઓ અંગે મીડિયા રિપોર્ટ્સ અને લોકોની પ્રતિક્રિયાઓને ધ્યાનમાં રાખીને રાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર પંચે વર્ષ 2022માં રાજ્યો અને મંત્રાલયોને નોટિસ મોકલી હતી. સદીઓ જૂની આ પ્રથાને કર્ણાટક સરકારે 1982માં અને આંધ્ર પ્રદેશ સરકારે 1988માં ગેરકાયદે જાહેર કરી હતી. એ પછી પણ કર્ણાટકના 15 જિલ્લામાં તે સતત ચાલતી રહી હતી. જેનું પરિણામ એ છે કે આજે પણ દલિત યુવતીઓને દેવદાસી બનાવવામાં આવી રહી છે. દેવદાસી બન્યા બાદ પૂજારીઓ તેમની સાથે શારીરિક સંબંધ બાંધે છે. 

ગર્ભવતી થાય તો તરછોડી દેવાય છે

અહીંથી તેમના જીવનની બરબાદીની વાર્તા શરૂ થાય છે. દેવદાસી બન્યા પછી છોકરીઓ કહેવાતી ઉચ્ચ જાતિના પૂજારીઓની કામવાસનાનો સતત શિકાર બને છે અને ગર્ભવતી થયા પછી તેઓ નિરાધાર બની જાય છે. જેના કારણે તેમની સ્થિતિ દયનીય બની જાય છે. દેવદાસીઓથી જન્મેલા બાળકોને પિતાનું નામ આપવામાં આવતું નથી, બાળકની સંભાળ લેવાની જવાબદારી ફક્ત દેવદાસીઓની જ રહે છે.

આંકડાઓ શું કહે છે?

આંકડાઓની વાત કરીએ તો, નેશનલ હ્યુમન રાઈટ્સના 2013ના રિપોર્ટ અનુસાર દેશમાં 4.5 લાખ દેવદાસીઓ છે. જ્યારે રઘુનાથ રાવની અધ્યક્ષતામાં બનેલા કમિશનના રિપોર્ટ અનુસાર એકલા તેલંગાણા અને આંધ્રપ્રદેશ રાજ્યોમાં જ 80 હજાર દેવદાસીઓ છે. કર્ણાટકમાં દેવદાસીઓની સંખ્યા લગભગ 46 હજાર હોવાનું કહેવાય છે. જો કે, તેમની સંખ્યા આ આંકડાઓ કરતા ઘણી વધારે હોઈ શકે છે, કારણ કે ઘણાં પરિવારોની દીકરીઓને ખૂબ નાની ઉંમરે દેવદાસી બનાવી દેવામાં આવે છે.

સુપ્રીમ કોર્ટે શું કહ્યું?

દેવદાસી પ્રથાને રોકવાની પ્રક્રિયા લાંબા સમયથી ચાલી રહી છે. જેમાં સુપ્રિમ કોર્ટે કર્ણાટક સરકારને છોકરીઓને દેવદાસી બનાવવા પર પ્રતિબંધ લગાવવા સૂચના આપી હતી. 2007માં દેવદાસીઓના બાળકોની વધતી જતી દયનીય સ્થિતિ પર સુપ્રીમ કોર્ટને પત્ર મળ્યો હતો. જેમાં નિરાધાર દેવદાસીઓના બાળકોની દુર્દશા વર્ણવવામાં આવી હતી. જેમાં સુપ્રીમ કોર્ટે આંધ્ર પ્રદેશ સરકાર પાસેથી જવાબ માંગ્યો હતો કે દેવદાસીઓના બાળકોના કલ્યાણ માટે શું કરવામાં આવ્યું છે. બીજી બાજુ, 2004ના માનવ અધિકાર અહેવાલ મુજબ, દેશમાં કુલ 45.9% દેવદાસીઓ વેશ્યાવૃત્તિમાં જતી રહી હતી. બાકીની ખેતી અને મજૂરી કરીને પોતાનું ગુજરાન ચલાવે છે.

આ પણ વાંચો: તમને ખબર છે વૈષ્ણવો શું કામ ‘મહારાજ’ ફિલ્મનો વિરોધ કરી રહ્યાં છે?

મહારાષ્ટ્રના એક નાના ગામના દલિત પરિવારમાં જન્મેલાં, યરવડાની ઝૂંપડપટ્ટીમાં ઉછરેલાં અને આજે અમેરિકાના ઓહિયો સ્ટેટની સિનસિનાટી યુનિવર્સિટીના પ્રાધ્યાપક અને સંશોધક ડો. શૈલજા પાઈકની સફર ભારે  દિલચસ્પ અને પ્રેરણાદાયી છે. ૧૯૮૧માં સ્થપાયેલ મૈક આર્થર ફાઉન્ડેશનની આ ‘જીનિયસ ગ્રાન્ટ’  અમેરિકાના ફળદ્રુપ ભેજાંઓને મળે છે તેમની પંગતમાં  પોતાનો પાટલો મંડાવનાર શૈલજા પાઈક પહેલાં દલિત મહિલા છે. ઘરઆંગણે ભારતમાં દલિતોની યોગ્યતા અને ગુણવત્તા સામે સવાલો ઉઠે છે ત્યારે શૈલજા દલિત વિદ્વતા, અધ્યયનશીલતા, ગુણવત્તા અને યોગ્યતાનો નક્કર પુરાવો છે.

આ પણ વાંચોઃ બોલીવૂડમાં કોણ ક્યાં બેસશે, શું ખાશે તે જાતિ મુજબ નક્કી થાય છે...

પચાસ વરસના શૈલજા મહારાષ્ટ્રના અહમદનગર જિલ્લાના મૂળ વતની છે. પાહેગાંવમાં એમનો જન્મ. ૧૯૯૦માં તેમના કુટુંબે પુણેમાં સ્થળાંતર કર્યું હતુ. યરવડાની સિધ્ધાર્થનગર ઝૂંપડપટી એ તેમનું નવું સરનામું બન્યું. દિવસે મજૂરી કરતા પિતા દેવરામ નાઈટ સ્કૂલમાં ભણીને કૃષિ સ્નાતક થયા હતા. ગામના એ પહેલા ગ્રેજ્યુએટ. શૈલજા સહિતની ચારેય દીકરીઓને ભણાવવાની તેમને ભારે હોંશ. એટલે ઝૂંપડામાં રહીને પણ તેમણે દીકરીઓને ઈંગ્લીશ મીડિયમમાં ભણાવી. માતા સરિતાએ તેમને જિંદગીની કઠોર વાસ્તવિકતાઓ અને અભાવોથી અળગી કરી અભ્યાસરત રાખી. શૈલજાએ સાવિત્રીબાઈ ફુલે પુણે યુનિવર્સિટીમાંથી ૧૯૯૪માં આર્ટસમાં ગ્રેજ્યુએશન અને ૧૯૯૬માં પોસ્ટ ગ્રેજ્યુએશન કર્યું હતું.

૨૦૦૫માં એમોરી ફેલોશિપ હેઠળ શૈલજા  ઉચ્ચ અભ્યાસાર્થે અમેરિકા ગયાં અને નવાં જીવનનાં દ્વાર ખૂલ્યાં. ૨૦૦૭માં અમેરિકાની વારવિક યુનિવર્સિટીમાંથી તેમણે પીએચ ડી કર્યું. ઘણા તેજસ્વી દલિત યુવાઓની જેમ શૈલજા પણ આઈએએસ અધિકારી બનવા માંગતા હતા. તે માટે યુપીએસસીની એકઝામ પણ આપી હતી. પરંતુ પિતાના અવસાનથી કુટુંબની જવાબદારી માથે આવતાં તેમણે અધ્યાપનનો વ્યવસાય સ્વીકારવો પડ્યો. જે આજે તેમને સિધ્ધિઓના ઉચ્ચ શિખરે લઈ ગયો છે. ૨૦૧૦માં શૈલજા સિનસિનાટી યુનિવર્સિટીમાં અધ્યાપક બન્યા તે પહેલાં તેમણે યેલ અને બીજી યુનિવર્સિટીઓમાં પણ ભણાવ્યું અને પચીસેક વરસોથી લેખન-સંશોધન કરી રહ્યાં છે. 

શૈલજાને મૈકઆર્થર ફેલોશિપ આપવાનું કારણ, દલિત મહિલાઓના બહુઆયામી અનુભવો પર તેમના ફોક્સથી તેઓ જ્ઞાતિ અને ભેદભાવોનું કાયમીરૂપ અને આભડછેટ ચાલુ રાખવા પાછળની શક્તિઓને સ્પષ્ટ કરે છે તે છે, તેમ ફાઉન્ડેશને જણાવી ઉમેર્યું છે કે શૈલજાએ જ્ઞાતિ , લિંગ અને કામુકતાના આંતરસંબંધો પર ગહન અભ્યાસ કર્યો છે. તેમનું સંશોધન દલિત મહિલાઓના જીવિત અનુભવોમાં અભૂતપૂર્વ અંતદ્રષ્ટિ પ્રદાન કરે છે.

આ પણ વાંચોઃ દુનિયાને સુધારતા પહેલા ઘરના લોકોને સુધારવા જરૂરી છે?

શૈલજાએ જીવનના શરૂઆતના બે દાયકા મહારાષ્ટ્રના યરવડાની ઝૂંપડપટ્ટીમાં પસાર કર્યા છે. તેના જાત અનુભવોએ પણ તેમને આ અભ્યાસ માટે પ્રેરિત કર્યા છે. જાહેર જાજરૂ અને પાણીનો અભાવ તેમનો રોજનો અનુભવ હતો. દાદી સાથે કથિત ઉચ્ચ વર્ણના લોકને ત્યાં જવાનું થયું, ત્યારે ભોંય પર બેસવાનું કે સ્કૂલમાં પટાવાળો દલિત વિધ્યાર્થીઓની કશીક નોંધણી માટે આવ્યો ત્યારે વર્ગમાં બધાની વચ્ચે ઉભા થવાનું અપમાન પણ તેમણે વેઠ્યું છે. કચરો, ગંદકી અને તેમાં રખડતા ભૂંડ તેમના રોજિંદો જીવનનો હિસ્સો હતાં.

“દલિત વુમન્સ એજ્યુકેશન ઈન મોડર્ન ઈન્ડિયા : ડબલ ડિસ્ક્રિમિનેશન”  નામક શૈલજાનું પ્રથમ સંશોધન પુસ્તક ૨૦૧૪માં પ્રગટ થયું હતું. દલિતથી અદકી દલિત એવી દલિત મહિલાઓને શિક્ષણ માટે લિંગ (મહિલા હોવાના) અને જ્ઞાતિ (દલિત હોવાના) ના બેવડા ભેદભાવોનો સામનો કરવો પડે છે તેની વાત આ પુસ્તકમાં છે. ઔપચારિક શિક્ષણ સુધીની દલિત મહિલાઓની પહોંચ, તેની પ્રક્રિયા અને અસરો તેમના સંશોધનનો વિષય છે. શિક્ષણે દલિત મહિલાઓના જીવનમાં કેવા ફેરફારો આણ્યા છે કે તે જાદુની લાકડી બન્યું છે તે પણ દર્શાવ્યું છે. શિક્ષણ થકી જ દલિત મહિલાઓના જીવનમાં નોંધપાત્ર સામાજિક-આર્થિક પરિવર્તન આવ્યું છે. શિક્ષણે તેમને કાચા –ઝૂંપડાના વસવાટની બહાર કાઢ્યા, રોજગારની નવી તકો આપી અને ભવિષ્ય ઉજળું બનાવ્યું છે તે મહિલાઓના અનુભવો પરથી તારવ્યું છે. મહાત્મા ફુલે અને બાબાસાહેબ ડો.આંબેડકરની કલ્પનાનું શિક્ષણ અને ભારતમાં દલિતોને મળતા વાસ્તવિક શિક્ષણના સ્વરૂપ વચ્ચેના વિરોધાભાસને પણ શૈલજાએ તપાસ્યું છે.

આ પણ વાંચોઃ શાંતિનું નોબેલ પ્રાઈઝ આપનાર સ્વીડન પણ યુદ્ધના હથિયારો વેચે તે કેટલું આઘાતજનક?

પિતૃસત્તાત્મક સમાજમાં કોઈ દલિત મહિલા ઈતિહાસકાર કાસ્ટ, જેન્ડર અને સેક્સુઆલિટી પર કામ કરે અને તેની વૈશ્વિક લેવલે નોંધ લેવાય તે સિધ્ધિ અસાધારણ છે. ૨૦૨૧માં પ્રગટ શૈલજા પાઈકના બીજા સંશોધનગ્રંથ “ ઘ વલ્ગારિટી ઓફ કાસ્ટ: દલિત્સ, સેક્સુઆલિટી એન્ડ હ્યુમેનિટી ઈન મોડર્ન ઈન્ડિયા” માં લિંગ અને કામુકતા સાથે જોડાઈને જ્ઞાતિ કઈ રીતે મહિલા, ખાસ તો દલિત મહિલા સાથે અત્યાચાર કરે છે તેનો અભ્યાસ કર્યો છે. આ માટે તેમણે મહારાષ્ટ્રના દલિત મહિલા તમાશા કલાકારોને કેન્દ્રમાં રાખ્યા છે. તમાશા એ મહારાષ્ટ્રના દલિતોની એક પારંપરિક કલા છે.  જેમાં ગીત અને નૃત્યનો સમાવેશ થાય છે.  તમાશાના દલિત મહિલા કલાકારો જ્ઞાતિહિંસા અને યૌનહિંસા બંનેનો ભોગ બને છે. કથિત ઉચ્ચ વર્ણના લોકો માટે તમાશાના મહિલા કલાકારો જાહેર વેચાણની વસ્તુ જેવા હોય છે. તેઓ તેમને સ્વચ્છંદી અને ઉપભોગની ચીજ માને છે. ૨૦૦૩થી શૈલજા તમાશા કલાકારો વિષે અધ્યયન કરે છે. જ્ઞાતિ વર્ચસ કામુકતામાં કેવી રીતે કામ કરે છે તેનું સૂક્ષ્મ અધ્યયન તેમણે કર્યું છે.

આ પણ વાંચોઃ ગરબા તો મને પણ બહુ ગમતા પણ...

સાતેક કરોડની આ ફેલોશિપ દલિત મહિલા ઈતિહાસકાર તરીકેના શૈલજાના અત્યાર લગીના કામનો પુરસ્કાર છે. ફેલોશિપ હેઠળ તેમણે કોઈ નવું કામ કરવાનું હોતું નથી.મૈકઆર્થર ફેલોશિપથી જ્ઞાતિવિરોધી, રંગભેદવિરોધી અને પિતૃસત્તાવિરોધી કાર્યોને વધુ મજબૂતી મળશે. ફેલોશિપ દ્વારા ભારતીય અમેરિકી દલિત મહિલા રૂપે શૈલજા અમેરિકાના પ્રતિભાશાળી, સર્જનાત્મક લોકોના ગ્રુપનો ભાગ બન્યા છે. શૈલજા તેમના આગામી અધ્યયનોમાં સમાજશાસ્ત્ર, ધાર્મિક અધ્યયન, ભૂગોળ, મહિલાઓ અને લિંગ આધારિત અધ્યયન જેવા વિષયો પર ચોવીસ આંતરરાષ્ટ્રીય વિદ્વાનોના સહયોગમાં કામ કરવાના છે. દલિતો સંબંધી ઐતિહાસિક દસ્તાવેજોનું મરાઠીમાંથી અંગ્રેજીમાં અનુવાદનું કામ પણ તેમના અધ્યયનનો હિસ્સો છે. આધુનિક ભારતમાં જ્ઞાતિ વર્ચસ અને માનક કામુકતા તેમના ત્રીજા સંશોધન ગ્રંથનો વિષય છે.

શૈલજાને મળેલું મોટી ધનરાશિ સાથેનું સન્માન દલિતો, ખાસ કરીને દલિત મહિલાઓના વિચારો, કાર્યો, ઈતિહાસ અને માનવ અધિકારો માટેની લડાઈના વિશાળ યોગદાનનો ઉત્સવ છે. અન્ય મૈકઆર્થર ફેલો સાથે મળીને સામાજિક ન્યાયના વિષય પર કામ કરવાનો તે અવસર પણ બનશે. ભારતમાં દલિતો પ્રત્યે આચરાતા જ્ઞાતિગત ભેદભાવોનું વૈશ્વિકીકરણ કરવાના પ્રયાસોને આ ફેલોશિપ બળ પૂરું પાડશે તેવી પણ આશા જન્મે છે.

maheriyachandu@gmail.com

(લેખક વરિષ્ઠ પત્રકાર, રાજકીય વિશ્લેષક અને બહુજન સમાજના પ્રશ્નોના તલસ્પર્શી અભ્યાસુ છે)

આ પણ વાંચોઃ ગૌરી લંકેશનો લેખ - આપણો પોતાનો મહિષાસુર

આપણી આરત તો અહિંસક, યુદ્ધરહિત સમાજની કે ‘યુદ્ધ નહીં બુદ્ધ સહી’ ના વિશ્વની છે. પરંતુ દુનિયા તો  જમીનના ટુકડા કે વર્ચસ્વ માટે યુદ્ધરત અને યુદ્ધગ્રસ્ત  છે. સમ્રાટ અશોકને કલિંગના યુદ્ધમાં થયેલી હિંસા પછી કલિંગબોધ લાધ્યો હતો અને તેઓ હથિયારો હેઠા મૂકી બુદ્ધની કરુણા, અહિંસા તથા શાંતિના માર્ગે વળ્યા હતા. પરંતુ આજની લોકશાહી સરકારોના ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓને કોઈ કલિંગબોધ થતો નથી. એટલે વિશ્વમાં યુદ્ધો ખેલાતા રહે છે. જીનેવા એકેડેમીના અહેવાલ પ્રમાણે આજે દુનિયામાં છવ્વીસ મોટા યુદ્ધો અને સશસ્ત્ર સંઘર્ષો ચાલી રહ્યા છે. તેમાં  સૌથી વધુ બાર મધ્ય પૂર્વમાં, છ યુરોપમાં, પાંચ એશિયામાં અને ત્રણ દક્ષિણ અમેરિકામાં ચાલે છે.

રશિયા-યુક્રેન યુધ્ધ ત્રણ વરસથી તો ઈઝરાયેલ –હમાસ યુધ્ધ એક વરસથી અવિરામ ચાલે છે. તેમાં નવા દેશો ઉમેરાતા રહે છે. ઈરાન, પેલેસ્ટાઈન, લેબેનોન, સિરીયા અને બીજા દેશો ઉપરાંત જગત જમાદાર અમેરિકા પણ આ બધામાં ખૂબ જ સક્રિય છે. યુદ્ધોને કારણે હજારો લોકોના મોત થયા છે. લાખો વિસ્થાપિત થયા છે અને અબજો રૂપિયાનું નુકસાન થઈ રહ્યું છે પરંતુ યુદ્ધનો કાયમી અંત તો ઠીક, કામચલાઉ  યુદ્ધ વિરામ પણ ક્ષિતિજે ક્યાંય જોવા મળતો નથી.

આ પણ વાંચોઃ મોંઘા સંરક્ષણ સાધનો અને સફાઈના મશીનો વચ્ચે તમારી પ્રાથમિકતા શું છે?

યુદ્ધની અનેક વિપરીત અસરો છે. દુનિયાના ઘણા દેશોનો સૈન્ય ખર્ચ વધતો જાય છે. ચીન અને પાકિસ્તાન જેવા વસમા પાડોશીથી ઘેરાયેલા ભારતનું સંરક્ષણ બજેટ સતત વધતું રહ્યું છે. એકવીસમી સદીના આરંભના વરસે, ૨૦૦૧માં, ભારતનું સંરક્ષણ બજેટ ૧૪.૬ અબજ ડોલરનું હતું. દાયકા પછી ૨૦૧૧માં તેમાં સાડા ત્રણ ગણી વૃધ્ધિ થઈ અને તે  ૪૯.૬૩ અબજ ડોલર થયું હતું. તેના બીજા દસ વરસ પછી ૨૦૨૦માં ૭૨.૯૪ અબજ ડોલર હતું. ભારતનું સૈન્ય બજેટ પાકિસ્તાનથી તેર ગણું વધારે છે. શિક્ષણ, આરોગ્ય અને લોકકલ્યાણના અન્ય કામોમાં ખર્ચવા યોગ્ય નાણા સરહદો સલામત રાખવા વાપરવા પડે છે. આ કડવી વાસ્તવિકતા બંને દેશોએ સ્વીકારવી પડશે. 

ડિફેન્સ થિંક ટેન્ક સ્ટોકહોમ ઈન્ટરનેશનલ પીસના રિપોર્ટ મુજબ લશ્કરી ખર્ચની બાબતમાં આપણો દેશ વિશ્વમાં ત્રીજું અર્થાત અમેરિકા અને ચીન  પછીનું સ્થાન ધરાવે છે. ગાંધીની અહિંસા અને નહેરુના પંચશીલ તથા વિશ્વશાંતિને  વરેલા ભારત માટે આ સ્થાન લગીરે હરખાવા જેવું નથી. ૨૦૨૧માં અમેરિકાનો આર્મી પાછળનો ખર્ચ ૮૦૧ અબજ ડોલર, ચીનનો ૨૯૩ અબજ ડોલર, ભારતનો ૭૬.૬ અબજ ડોલર , યૂ.કે નો ૬૮.૪ અબજ ડોલર, રશિયાનો ૬૫.૯ અબજ ડોલર અને જર્મનીનો ૫૬ અબજ ડોલર હતો. રશિયા કરતાં ભારતનો લશ્કરી ખર્ચ વધારે છે તો આ ખર્ચમાં પ્રથમ ક્રમે રહેલા અમેરિકા અને અન્ય ક્રમના દેશો વચ્ચેનું અંતર અનેક ગણું વધારે છે.
અમેરિકા અને અન્ય શસ્ત્ર ઉત્પાદક દેશોનું હિત વિશ્વ યુધ્ધરત રહે અને તેમના હથિયારોનું બજાર ગરમ રહે તેમાં રહેલું છે. એટલે હાલના યુદ્ધોને અટકાવવાના કોઈ ગંભીર પ્રયાસો થતા નથી. વિશ્વનું શસ્ત્ર બજાર જે ગઈકાલ સુધી ૧૮૩ લાખ કરોડનું હતું તે તાજેતરના યુદ્ધોથી વધીને હવે ૨૫૦ લાખ કરોડનું થવાની સંભાવના છે.

આ પણ વાંચોઃ તાજમહેલને ઈતિહાસ ગણીએ તો તેના શિલ્પીઓનો ઈતિહાસ ક્યાં છે?

શસ્ત્ર બજારમાં અમેરિકા પ્રથમ ક્રમે છે. તે પછીના ક્રમે ફ્રાન્સ, રશિયા, ચીન, જર્મની, ઈટલી, યુ.કે અને સ્પેન છે. હવે તેમાં સ્વીડન, તુર્કી, દક્ષિણ કોરિયા અને ભારતનો પણ પ્રવેશ થયો છે. ભારતનું લક્ષ્ય શસ્ત્રોની આયાત લગભગ ઘટાડીને યુદ્ધ હથિયારોમાં સ્વાવલંબી થવાની અને વધારાના હથિયારોની નિકાસ કરવાની છે. યુદ્ધ કોઈને પાલવે નહીં, આ યુદ્ધનો સમય નથી , યુદ્ધને બદલે સંવાદ જરૂરી છે એમ માનતું ભારત યુદ્ધ હથિયારોની નિકાસ કરશે કે શાંતિનું નોબેલ આપનાર સ્વીડન પણ યુદ્ધ હથિયારો વેચે છે તે કેટલું આઘાત અને આશ્ચર્યજનક છે નહીં? 
હાલમાં જે દેશોમાં યુદ્ધો ચાલે છે તેમની યુદ્ધ હથિયારોમાં એ કે ૪૭ ( એસોલ્ટ કલાશ્વિન કોવ) રાઈફલ અને ફાઈટર ડ્રોનની સવિશેષ માંગણી હોય છે. એટલે ડ્રોનનું હાલનું બજાર,  તેની માંગણીમાં વૃધ્ધિને જોતાં,  રૂ. પાંચ લાખ કરોડનું છે તે વધીને રૂ.પચીસ લાખ કરોડનું થવાનું છે. આધુનિક યુદ્ધો લડાકુ વિમાનો અને મિસાઈલોથી લડાય છે તેથી તેની પણ માંગ છે. 

યુદ્ધો કેટલાં મોંઘા હોય છે તેનો ખ્યાલ કેટલાક યુધ્ધ હથિયારોની કિંમત પરથી આવે છે. ઈઝરાયેલે આટલી મિસાઈલો છોડી અને ઈરાનની આટલી વિફળ કરી તેવું વાંચી- સાંભળીને મિસાઈલ માનવ જીવ લેવા ઉપરાંત કિંમતમાં કેટલામાં પડે છે તેનો ખ્યાલ આવતો નથી. અમેરિકાની ટોમહોક મિસાઈલ પંદર લાખ ડોલરની તો પૈટ્રિયટ મિસાઈલ ૪૦ લાખ ડોલરની હોય છે. એફ-૧૫ અને એફ-૩૫ લડાકુ વિમાનમાં ઉડાન દરમિયાન દર કલાકે અનુક્રમે ૩૦ અને ૪૨ હજાર ડોલરનું ઈંધણ વપરાય છે. લડાકુ વિમાનોમાં રાખવામાં આવતી જીપીએસ આધારિત બોમ્બ કીટની કિંમત ૨૫ હજાર ડોલર છે. 

આ પણ વાંચોઃ ઉમેદવારો માટે ચૂંટણી ખર્ચની મર્યાદાઓ છે, તો રાજકીય પક્ષો માટે કેમ નહીં?

હથિયાર ઉત્પાદક દેશો અને કંપનીઓ યુદ્ધો અટકવા દેતા તો નથી જ પણ તેનો હાઉ પણ ફેલાવે છે. તાઈવાનને ચીનનો ખતરો છે એમ ઠસાવીને અમેરિકાએ તાઈવાનને આ વરસોમાં જ ૧૭ લાખ કરોડના હથિયારો પધરાવ્યા છે. હવેના યુદ્ધો જેમ વધુ નિર્મમ છે અને અંધાધૂધ બોમ્બમારો કરવામાં આવે છે તેમ તેમાં બે સૈનિકો સામસામે લડતા હોય તેવું બહુ ઓછું બને છે. એટલે મિસાઈલો તેમાંય ડ્રોન મિસાઈલો અને મશીનોનું આ યુદ્ધ છે. જે દેશોના યુધ્ધ હથિયારો વધુ આધુનિક અને ટેકનોલોજીની દ્રષ્ટિએ આગળ હોય તે જીતે છે.

હાલના નાણાકીય વરસ (૨૦૨૪-૨૫) ના આરંભ પહેલાં ફેબ્રુઆરી-૨૦૨૪માં ભારત સરકારે સશસ્ત્ર દળોની ક્ષમતામાં વૃધ્ધિ માટે ૮૫ હજાર કરોડના શસ્ત્ર સરંજામની ખરીદીને મંજૂરી આપી હતી. આ ખરીદીમાં એવા હથિયારો લેવાના છે જે અત્યાધુનિક ડિફેન્સ ટેકનોલોજીથી બનેલા હોય અને યુદ્ધ ક્ષેત્રમાં નજર સામે ના હોય તેવા લક્ષ્ય પર નિશાન સાધી શકે. આ બધી બાબતો યુદ્ધની વિભીષિકાને ઓર વળ ચડાવે છે.

આ પણ વાંચોઃ દલિત મુસલમાનની અજાણી વ્યથા અને ઉકેલની દિશા

યુક્રેનનો દૈનિક યુદ્ધ ખર્ચ ૧૩.૬ કરોડ ડોલરનો છે. આ એ યુક્રેન છે જે ૧૯૨૨ થી ૧૯૯૧ સુધી સોવિયેત સંઘનો ભાગ હતું. અમેરિકાએ તેને ૧૧૩ અબજ ડોલર અને યુરોપિય દેશોએ ૯૧ અબજ ડોલરની સૈન્ય અને અન્ય નાણાકીય સહાય કરી છે. અફઘાનિસ્તાન અને ઈરાક્ના યુદ્ધોમાં અમેરિકાએ ૮૦ ખરબ ડોલર વાપર્યા હતા. બીજી તરફ ગાઝામાં દર દસે સાત લોકો વિશ્વની મદદ પર જીવે છે. જેની રોજની આવક ૨.૧૫ ડોલર કરતાંય ઓછી છે તેવા વિશ્વમાં ૭૦ કરોડ લોકો (વિશ્વની વસ્તીના આશરે દસ ટકા)  બેહદ ગરીબીમાં જીવે છે. ત્યારે યુદ્ધો કોના લાભમાં હોઈ શકે?  

બે વિશ્વ યુદ્ધોની અકથ્ય પીડા આજે પણ વેઠી રહેલું વિશ્વ ત્રીજા વિશ્વ યુદ્ધના ઓથાર હેઠળ જીવી રહ્યું છે. પરમાણુ હથિયારોના ઉપયોગની આશંકાએ તે હર પળ ડરેલું છે. હથિયારોની હોડ અને તકનિકીકરણની દોડે માનવજાતને એવા અંધારા ખૂણે ધકેલી દીધી છે જ્યાંથી પાછા ફરવું અશકયવત લાગે છે. ભયભીત  માનવજાત યુદ્ધ અને હથિયારોની વિભીષિકાથી મુક્તિ ઝંખે છે. આ આરત કોઈને સંભળાય છે?

maheriyachandu@gmail.com

(લેખક વરિષ્ઠ પત્રકાર, રાજકીય વિશ્લેષક અને બહુજન સમાજના પ્રશ્નોના તલસ્પર્શી અભ્યાસુ છે.)

આ પણ વાંચોઃ શું શહેરીકરણથી જ્ઞાતિ વ્યવસ્થા નબળી પડી છે?

આપણે ઘણીવાર જાહેર મિટિંગમાં કે સોશિયલ મીડિયામાં વાંચતા, સાંભળતા હોઈએ છીએ કે, "તું પહેલા તારા ઘરના લોકોને સુધાર પછી દુનિયા સુધારવા નીકળજે." આ કેટલું તાર્કિક છે?
આ બાબતે કેટલીક તાર્કિક દલીલો કરવી છે. સૌને વિનંતી છે કે આને પર્સનલી ના લેવી અને હું જે મુદ્દા રજૂ કરું છું તેના પર ધ્યાન આપજો, તેની જ વાત કરજો.

૧) ગૌતમ બુદ્ધના પિતરાઈ ભાઈ દેવદત્ત (દેવદહ) તેમના આજીવન વિરોધી રહ્યાં અને કદી બૌદ્ધ ના બન્યા.

૨)  ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરે "રાજગૃહ" મકાન બનાવ્યું તો પત્નીના આગ્રહથી તેમણે વાસ્તુ કરાવવું પડેલું. જ્યારે બાબાસાહેબ કર્મકાંડના વિરોધી હતા.

૩) ડૉ. આંબેડકરે હિંદુ ધર્મથી ત્રાસી જઈ ધર્માંતરણની જાહેરાત કરી હતી, પણ રમાબાઈની મૃત્યુની ઘડીએ, લાંબી માંદગીમાં પંઢરપુરની યાત્રા કરવાની ઇચ્છા હતી.

૪) જોતિરાવ ફૂલે નાસ્તિક હતા, ગુલામગીરી લખી, કર્મકાંડી બ્રાહ્મણોથી ચીડતા પણ તેમના પિતાજી ધાર્મિક હતા અને બ્રાહ્મણોનું માનતા હતા. બીજા લોકોના કહેવાથી તેમના પિતાજીએ જોતિરાવને ઘરમાંથી કાઢી મૂક્યા હતા. જો કે પાછળથી અપનાવી લીધા હતા પણ જોતિરાવ ફૂલેના વિચારો સાથે તેમના પિતાજી સહમત હતા અથવા પુત્રના કામમાં જોડાયા હતા, તેવો ક્યાંય કરતા ક્યાંય ઉલ્લેખ નથી.

૫) ઈ. વી. રામાસામી પેરિયારના માતાપિતા ખૂબ ધાર્મિક હતા અને તેમણે ક્યારેય સામાજિક ન્યાયની લડતમાં પેરિયારને સાથ આપ્યો હતો, તેવું ક્યાંય નોંધાયેલ નથી.
હવે તમે લોકો નક્કી કરો કે, બુદ્ધ, બાબાસાહેબ, ફૂલે અને પેરિયાર તેમના ઘરનાને સુધાર્યા વગર સમાજ સુધારવા નીકળી ગયા હતા, તે સારું કર્યું હતું કે ખોટું કર્યું હતું? જો આ લોકો પહેલા ઘરનાને સુધારું પછી સમાજ સુધારવા જાઉં, તેવું વિચાર્યું હોત તો શું તેઓ (તેમના વિચારો) આજે આપણા સુધી પહોંચી શક્યા હોત? પહેલા હું મારા ઘરનાને સામાજિક ન્યાય સમજાવું પછી હું બીજાને સામાજિક ન્યાય સમજાવીશ, જો આવું કર્યું હોત તો શું આપણને આજે તેમનો જેટલો લાભ મળ્યો છે તેટલો લાભ મળી શકત?

વિચારધારાની લડાઈ તે વિચારોની લડાઈ છે. તેમાં આપણા પરિવારનું દરેક સભ્ય આપણા જેટલું જ સમજે કે આપણા જેટલું જ યોગદાન આપે તે શક્ય નથી. અને ત્યાં સુધી કે જે તે વિચારધારાના અનુયાયીઓ પણ એકસરખી પ્રગતિ કરે ને એકસરખી સમજ ધરાવે તે પણ શક્ય નથી. 

તમે તમારા જીવનમાં તમારા વિચારો પ્રમાણે ચાલતા જાવ, વિચાર બીજ વેરતા જાવ, જેમનું મનોજગત તમારા વિચારબીજને અનુરૂપ હશે તેમના દિમાગમાં તે ઉતરશે અને ઉગશે. જેને તમારા વિચારોની જરૂર નથી લાગતી તે શું લેવા તમારા વિચારો અપનાવે ? 
મારી સૌને નમ્ર વિનંતી સાથે સલાહ છે કે,

૧) વિચારધારાના નામે પરિવારમાં કલેશ ના કરશો. પરિવાર માનસિક શાંતિ, હૂંફ, પ્રેમ, વિગેરે માટે હોય છે. આને પ્રાથમિકતા આપો.

૨) ઘરના સભ્યો સાથે વાતચીત કરો, ચર્ચા કરો પણ ના સમજે તો તે તમારા બાપ, મા, ભાઈ, બહેન, દીકરો, દીકરી મટી નથી જતા. પોતાના સમજાવવામાં ભૂલ છે તેમ જુઓ, અને ઘણીવાર તો જે તે વ્યક્તિને તમારા વિચારો સાથે કોઈ લેવાદેવા ના હોય તો શું લેવા સમજે? વિચારોનું સિંચન કરવામાં જબરજસ્તી, ઉતાવળ ના કરશો.

૩) "ઘર કી મુર્ગી દાલ બરાબર" આ કહેવત અહીં પણ લાગુ પડે છે. બહાર ગમે તેટલા મોટા સામાજિક, રાજકીય કાર્યકર્તા, નેતા હોવ પણ ઘરમાં તો તમે કોઈકના પતિ, બાપ, દીકરા, દીકરી છો. એટલે સમાજમાં તમારા શબ્દોની જેટલી અસર પડે તેટલી ઘરમાં ના પડે તે સ્વાભાવિક છે. એટલે પહેલા ઘરનાને સમજાવો તેવો આગ્રહ ખોટો છે. કલેકટર, મામલતદાર, મુખ્યમંત્રી વગેરે બધું ઘરની બહાર હોય, ઘરમાં તો પતિ તરીકે તેમણે જ તેમની પત્નીને સોરી કહેવું પડે. ત્યાં કોઈ પદ, કોઈ સત્તા, ના ચાલે. તેવું જ વિચારધારાનું છે.

૪) વિચારધારા ફેલાવવાનું કામ સમય માંગી લેતું કામ છે અને ભારત જેવા દેશમાં તો દાયકાઓ અને ઘણી બાબતોમાં તો સદીઓ જોઈએ. એટલે ખૂબ ધીરજ  સાથે સતત આગળ વધતા રહો.

૫) ઘર એ વિચારધારાનું કેન્દ્ર નથી પણ તમારું મન (દિમાગ) વિચારધારાનું કેન્દ્ર છે. તમે તમારા ઘરને ઘર જ રહેવા દેજો.
(લેખક બહુજન સમાજના પુસ્તકો માટે વિખ્યાત શરૂઆત પબ્લિકેશનના ફાઉન્ડર છે. લેખમાં રજૂ થયેલા વિચારો વ્યક્તિગત છે.)
આગળ વાંચો : બ્રાહ્મણોએ લખેલા હિંદુ ધર્મગ્રંથો અનૈતિકતાનો પહાડ છે

છેલ્લા ત્રણ દાયકાથી ભારતીય રાજનીતિમાં ગાય એક મહત્વનો ભાવનાત્મક મુદ્દો બની ગઈ છે. ગાયને પવિત્ર પ્રાણી માનવામાં આવે છે. ઘણા હિંદુઓ માટે ગાય માતાનો દરજ્જો ધરાવે છે અને હિંદુ રાષ્ટ્રવાદી રાજનીતિએ સમાજના ધ્રુવીકરણ માટે આ માન્યતાનો ભરપૂર ઉપયોગ કર્યો છે. હિંદુત્વ ચિંતકોએ 'હિન્દુત્વ' શબ્દને માત્ર હિંદુત્વ જ નહીં પરંતુ 'સંકલિત હિંદુત્વ'નું પ્રતિનિધિત્વ કરતો શબ્દ ગણાવ્યો છે અને RSSએ તેના આધારે પોતાની રાજનીતિ અને હિંદુ રાષ્ટ્રનું લક્ષ્ય નિર્ધારિત કર્યું છે. તે લગભગ છેલ્લા 100 વર્ષથી આ ધ્યેય હાંસલ કરવા માટે સતત પ્રયત્નશીલ છે. છેલ્લા ત્રણ દાયકામાં RSSની રાજનીતિના મૂળ મજબૂત થયા છે કારણ કે તે જે ભાવનાત્મક મુદ્દા ઉઠાવે છે તે દેશના રાજકીય લેન્ડસ્કેપ પર પ્રભુત્વ ધરાવે છે.

આ પણ વાંચો: સાવરકર બ્રાહ્મણ હોવા છતાં ગૌમાંસ ખાતા હતા: કર્ણાટકના મંત્રી

ગાયનો મુદ્દો ફરી એકવાર ચર્ચામાં છે. મહારાષ્ટ્રમાં ભાજપની આગેવાની હેઠળના શાસક ગઠબંધને ગાય (પરંતુ માત્ર દેશી ગાય)ને રાજ્યમાતા-ગૌમાતા જાહેર કરી છે. એમાં જરાય શંકા નથી કે, મહારાષ્ટ્ર વિધાનસભાની ચૂંટણીને ધ્યાનમાં રાખીને આવું કરવામાં આવ્યું છે. સામાન્ય ધારણા એવી છે કે આ ચૂંટણીઓમાં ભાજપ મજબૂત સ્થિતિમાં નથી. તાજેતરમાં યોજાયેલી લોકસભાની ચૂંટણીમાં તેનું પ્રદર્શન સારું રહ્યું ન હતું અને ત્યારથી તે સતત આવા ધ્રુવીકરણ કરતા મુદ્દાઓનો આશરો લેવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે. 

ગુજરાતમાં પણ બે દિવસ પહેલા શંકરાચાર્ય દ્વારા યોજાયેલી ગાયને રાજમાતા જાહેર કરવાની યાત્રામાં કોંગ્રેસના નેતાઓ પણ મોટા ઉપાડે પહોંચી ગયા હતા અને તેમણે ગુજરાત વિધાનસભામાં આ મામલે બિલ લાવવાની વાત કરી હતી. કોંગ્રેસના ગેનીબેન ઠાકોરથી લઈને વિપક્ષના નેતા અમિત ચાવડાએ ખૂલ્લા મંચ પરથી ગાયને રાજ્યમાતા જાહેર કરવાની વાતને ટેકો આપ્યો હતો.

મહારાષ્ટ્રમાં ગાયનો મુદ્દો ઉછળ્યો એ સમયગાળામાં કર્ણાટકના એક મંત્રીએ નિવેદન આપ્યું હતું કે, હિંદુ રાષ્ટ્રવાદી વિચારધારા (Hindu Nationalist Ideology) ના પિતૃપુરૂષ વિનાયક દામોદર સાવરકર (Vinayak Damodar Savarkar) ગૌહત્યા (Homicide) ના વિરોધી નહોતા અને તેઓ ગાયને પવિત્ર નહીં પણ ખૂબ જ ઉપયોગી પ્રાણી માનતા હતા. ગાંધી જયંતિ નિમિત્તે બેંગલુરુમાં આયોજિત એક કાર્યક્રમમાં મંત્રી દિનેશ ગુંડુ રાવે (Dinesh Gundu Rao)  દાવો કર્યો હતો કે સાવરકર ન માત્ર માંસાહારી પરંતુ તેઓ ગૌમાંસ (Beef) પણ ખાતા હતા અને તેનો જાહેરમાં પ્રચાર પણ કરતા હતા.

કોંગ્રેસના મંત્રીએ કહ્યું કે "બ્રાહ્મણ હોવા છતાં સાવરકર પરંપરાગત આહાર નિયંત્રણોનું પાલન નહોતા કરતા અને તેમનો દૃષ્ટિકોણ આધુનિક હતો. દિનેશ ગુંડુ રાવે કહ્યું, “સાવરકર બ્રાહ્મણ હતા, પરંતુ તેઓ ગૌમાંસ ખાતા હતા અને માંસાહારી (non-vegetarian) હતા. તેઓ ગૌહત્યાના વિરોધમાં નહોતા, પરંતુ આ બાબતે તેમનો દૃષ્ટિકોણ તદ્દન આધુનિક હતો."

એ જાણીતી હકીકત છે કે સાવરકર માંસાહારી હતા. ગાંધીજીએ તેમના કાર્યો માટે સમર્થન મેળવવા માટે દક્ષિણ આફ્રિકાની તેમની મુલાકાતો દરમિયાન સાવરકરે મળવા ગયા હતા. સાવરકર તેમનું રાત્રિભોજન તૈયાર કરી રહ્યા હતા અને ઝીંગા તળી રહ્યા હતા. તેમણે ગાંધીજી (Gandhiji) ને પણ ઝીંગા ખાવા માટે કહ્યું, પણ ગાંધીજીએ તે ખાવાનો ઈનકાર કરી દીધો કારણ કે તેઓ શાકાહારી હતા.

સાવરકર (Savarkar) એ પણ કહેતા હતા કે ગાયની પૂજા ન કરવી જોઈએ. લેખક વૈભવ પુરંદરે કહે છે, "સાવરકરનો મત એવો હતો કે ગાય માત્ર બળદની માતા છે. જો કે તેમનના ગૌમાંસ સેવનનું કોઈ દ્રષ્ટાંત નથી મળતું, પરંતુ તેઓ તેની વિરુદ્ધ નહોતા". “સાવરકરઃ ધ ટ્રુ સ્ટોરી ઑફ ધ ફાધર ઑફ હિંદુત્વ” પુસ્તકના લેખક પુરંદરેએ બેંગ્લોર લિટરેચર ફેસ્ટિવલમાં જણાવ્યું હતું કે "સાવરકર ગૌરક્ષાના મુદ્દે સાવરકર મૂંઝવણમાં હતા કારણ કે તેઓ માનતા હતા કે જો હિંદુઓની લાગણીઓને ઠેસ પહોંચાડવા માટે જાણીજોઈને ગાયોની હત્યા કરવામાં આવશે તો તેનાથી સમસ્યા પેદા થશે. પરંતુ તેમનું માનવું હતું કે, જો તમે આવું માત્ર એટલા માટે કરો છો કે તમને ગૌમાંસ પસંદ છે, તો તેમાં કોઈ વાંધો નથી."

જ્યાં સુધી ગાયની પવિત્રતાનો સંબંધ છે, તો વૈદિક કાળમાં ગાયના બલિદાનનું વર્ણન કરતી ઘણી લેખિત સામગ્રી ઉપલબ્ધ છે. સ્વામી વિવેકાનંદે તેમના લખાણોમાં ઘણી જગ્યાએ ઉલ્લેખ કર્યો છે કે પવિત્ર ધાર્મિક વિધિઓ દરમિયાન ગાયનું બલિદાન આપવામાં આવતું હતું અને ગૌમાંસનું સેવન પણ કરવામાં આવતું હતું.  ધ કમ્પલિટ વર્ક્સ ઓફ સ્વામી વિવેકાનંદ પુસ્તકમાં અમેરિકાના કેલિફોર્નિયાની શેક્સપિયર ક્લબમાં તેમણે આપેલા ભાષણમાં પણ આ વાત સ્પષ્ટ થાય છે. પુસ્તકમાં લખાયું છે કેઃ 
“તમને નવાઈ લાગશે જો હું તમને કહું કે પ્રાચીનકાળમાં થનારા સમારંભોમાં ગૌમાંસ ન ખાનારને સારો હિંદુ માનવામાં નહોતો આવતો. ઘણા પ્રસંગોએ બળદનું બલિદાન આપવું અને તેનું માંસ ખાવું ફરજિયાત હતું.” (શેક્સપિયર ક્લબ, પાસાડેના, કેલિફોર્નિયા, યુએસએ ખાતે વિવેકાનંદનું ભાષણ. ધ કમ્પલિટ વર્ક્સ ઓફ સ્વામી વિવેકાનંદ, ગ્રંથ 3, કલકત્તા: અદ્વિતા આશ્રમ, 1997, પૃષ્ઠ 536).

આ પણ વાંચો: ભાજપની તિરંગા યાત્રામાં બાળકો સાવરકરના ટિશર્ટમાં જોવા મળ્યાં

ખાસ નોંધવા જેવી બાબત એ છે કે, સ્વયં સ્વામી વિવેકાનંદ દ્વારા સ્થાપિત રામકૃષ્ણ આશ્રમ દ્વારા કરવામાં આવેલા સંશોધન કાર્યોમાં પણ આ વાતની પુષ્ટિ થાય છે. તેમાંથી એક કહે છે -

“વૈદિક સમયગાળા દરમિયાન બ્રાહ્મણો સહિત આર્યો માછલી, માંસ અને ગૌમાંસનું સેવન કરતા હતા. ખાસ મહેમાનને માન આપવા માટે તેમના ભોજનમાં ગૌમાંસ પીરસવામાં આવતું હતું. વૈદિક કાળના આર્યો ગૌમાંસ ખાતા હોવા છતાં દૂધ આપતી ગાયોની કતલ કરવામાં આવતી નહોતી. ગાયનો એક પર્યાયવાચી શબ્દ હતો અગ્નયા. જેનો અર્થ થાય છે 'જેની કતલ નથી કરી શકાતી'. પરંતુ તે મહેમાન 'ગોગણા' કહેવામાં આવતા હતા જેના માટે ગાયની હત્યા કરવામાં આવતી હતી. પરંતુ માત્ર બળદ, વાછરડા અને વસુકેલી ગાયોની જ કતલ કરવામાં આવતી હતી.”

(સી કુન્હન રાજા, સતીશ કુમાર ચેટર્જી અને અન્ય સંપાદકો દ્વારા " વૈદિક કલ્ચર-ભારતનો સાંસ્કૃતિક વારસો, ભાગ 1 (કલકત્તા: રામકૃષ્ણ મિશન, 1993) પૃષ્ઠ 217 માં ટાંક્યાં મુજબ)

આંબેડકર દ્વારા કરવામાં આવેલા અભ્યાસો દ્વારા પણ આ વાતની પુષ્ટિ થાય છે. પ્રાચીન ભારતના ઈતિહાસકાર પ્રોફેસર ડી.એન. ઝા, તેમના વિદ્વતાપૂર્ણ અભ્યાસમાં, "મીથ ઓફ હોલી કાઉ" માં જણાવે છે કે "અથો અન્નમ વિયા ગઉ (ગાય ભોજન છે) જેવા શ્લોકો વેદોમાં મોજૂદ છે. બૌદ્ધ ધર્મ અને બ્રાહ્મણવાદ વચ્ચેના સંઘર્ષને કારણે ગાયને બાદમાં ગાયને માતા અને પવિત્રનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો. આ બ્રાહ્મણવાદના પુનરુત્થાન અને બૌદ્ધ ધર્મ પરના હુમલાનો એક ભાગ હતો. તે સમયે ભારતમાં બૌદ્ધ ધર્મનો નાશ કરવામાં આવી રહ્યો હતો.
બાદમાં, સ્વતંત્રતા સંગ્રામ દરમિયાન જ્યારે હિંદુ અને મુસ્લિમ કોમવાદી રાજકારણે વેગ પકડ્યો ત્યારે ગાય અને ભૂંડનો ઉપયોગ બંનેએ પોતપોતાની સ્થિતિ મજબૂત કરવા માટે કર્યો. મસ્જિદમાં ડુક્કરનું માંસ અથવા મંદિરમાં ગૌમાંસ ફેંકવા જેવા કૃત્યો કોમી હિંસા ભડકાવવા માટે થવા લાગ્યા, જેનાથી આ વિભાજનકારી પ્રવૃત્તિઓએ જોર પકડ્યું. પાછળથી એવા કિસ્સાઓ પણ પ્રકાશમાં આવ્યા જ્યારે હિંસા ભડકાવવા માટે જાણીજોઈને મંદિરોમાં ગૌમાંસ ફેંકવામાં આવ્યું.

ગૌહત્યા પર પ્રતિબંધ જેવા મુદ્દાઓ વેગ પકડી રહ્યા છે અને અખલાકથી લઈને જુનૈદ અને રકબર ખાન સુધીના લોકોની આ મુદ્દે હત્યા કરી દેવામાં આવતા મુસ્લિમ સમાજમાં ભય વધી રહ્યો છે. આ પ્રવૃત્તિઓને કારણે લઘુમતી સમુદાયને ઘણી સમસ્યાઓનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે. માનવતાવાદી હર્ષમંદરે "કારવાં-એ-મોહબ્બત" નામની એક સંસ્થાની રચના કરી છે જે લિંચિંગ પીડિતોના પરિવારોના જખમો પર મલમ લગાડવાનું કામ કરે છે. આવા મામલામાં માત્ર મુસ્લિમો જ નિશાને છે.
મહારાષ્ટ્ર સરકારે ખૂબ જ ચતુરાઈથી માત્ર દેશી ગાયોને જ રાજમાતાનો દરજ્જો આપ્યો છે અન્ય જાતની ગાયોને નહીં. ભારતમાંથી ગૌમાંસની નિકાસ દર વર્ષે વધી રહી છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે, અટલ બિહારી વાજપેયી પર કેન્દ્રિત વિજય ત્રિવેદીના પુસ્તક "હાર નહીં માનુંગા"માં ઉલ્લેખ છે કે વાજપેયી અમેરિકામાં બીફનું સેવન કરતા હતા (પૃષ્ઠ 236) અને જ્યારે તે જ ટેબલ પર બેઠેલા એક વ્યક્તિએ તેમને આ અંગે પ્રશ્ન પૂછ્યો તો વાજપેયીએ હસીને કહ્યું કે આ ભારતીય ગાયનું માંસ નથી એટલે તેને ખાવામાં શું વાંધો છે?

આ પણ વાંચો: સાવરકરઃ હિંદુત્વવાદી રાજનીતિને મજબૂત કરવા સત્યને વિકૃત કરતો પ્રયત્ન

કોઈ બુદ્ધિજીવી; ગરીબ, વંચિત, દલિત, આદિવાસીની તરફેણ કરે તેને ‘માઓવાદી’, ‘વામપંથી’ ‘અર્બન નક્સલ’નું લેબલ મારી દેવામાં આવે છે. મૂળ કારણ તો સરકારની ગરીબો વિરોધી અને કોર્પોરેટ મિત્રો તરફી નીતિઓનો કોઈ વિરોધ ન કરે; તે સબક શિખવાડવાનો હોય છે.

સાઈબાબા ઉપર આરોપ હતો કે ‘પ્રતિબંધિત માઓવાદી પાર્ટી સાથે તેમને સંબંધ છે અને તેઓ તેમને મદદ કરે છે’ 9 મે 2014ના રોજ, મહારાષ્ટ્ર પોલીસે તેમને એરેસ્ટ કર્યા હતા. ચોંકાવનારી બાબત એ હતી કે પોલીસે ન તો સાઈબાબાની પૂછપરછ કરી કે ન રીમાન્ડ મેળવ્યા. તેમને કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરી જેલમાં મોકલી દીધા. 2017માં ગઢચિરૌલીની સેશન્સ કોર્ટે સાઈબાબા અને બીજાને UAPA તથા IPC હેઠળ આજીવન કેદની સજા કરી હતી.

આ પણ વાંચોઃ લંકેશ ચક્રવર્તીનું 'પલ્લી પરિવર્તન અભિયાન' શું છે?

બોમ્બે હાઈકોર્ટે 14 ઓક્ટોબર 2022ના રોજ સાઈબાબાને નિર્દોષ ઠરાવી જેલમુક્ત કરવા આદેશ કરેલ; તે આદેશને સુપ્રિમ કોર્ટના જસ્ટિસ એમ. આર. શાહ અને જસ્ટિસ બેલા ત્રિવેદીની બેંચે બીજે દિવસે સ્થગિત કરી દીધો હતો.

સાઈબાબા 90% દિવ્યાંગ હતા, વ્હીલચેર પર જ હરીફરી શકતા હતા. તે નીચે બેસી શકતા ન હતા. સાઈબાબાના વકીલ આકાશ સરોદે કહ્યું હતું કે ‘સાઈબાબા લાંબા સમયથી વિનંતિ કર્યા કરે છે કે પોતાને સાંકડા અંડા સેલમાંથી બહાર કાઢવામાં આવે; જેથી વેસ્ટર્ન ટોઈલેટ મળે; થોડી રાહત મળે. વ્હીલચેર ટોઈલેટ સુધી જતી નથી. ન્હાવાની જગ્યા નથી. તેઓ પોતે પગ પર ઊભાં રહી શકતા નથી. બાથરૂમ જવા, ન્હાવા, બેડમાં શિફ્ટ થવા બે માણસોની જરૂર પડે. પરંતુ તેમની વિનંતિ ગ્રાહ્ય રાખવામાં આવતી નથી”

સુપ્રિમ કોર્ટે કહ્યું હતું કે ‘બોમ્બે હાઈકોર્ટે મેરિટ પર નહીં, ટેકનિકલ ગ્રાઉન્ડ પર છોડેલ છે. સાંઈબાબા સામે કેસ ચલાવવાની મંજૂરી લીધી ન હતી; પરંતુ આ કેસમાં મંજૂરી લેવાની જરુર ન હતી!’ અરે જજ સાહેબ, શું સાંઈબાબાએ કોઈની હત્યા કરી હતી? જેમણે ફેક એન્કાઉન્ટર કરી અનેક હત્યાઓ કરેલ તે પોલીસ અધિકારીઓ ‘કેસ ચલાવવાની સરકારની મંજૂરી લીધી નથી’ એ ટેકનિકલ ગ્રાઉન્ડ પર જેલમુક્ત થયા ન હતા?

સાંઈબાબાની પત્નીએ કહ્યું હતું કે ‘કેસમાં 23 સાક્ષી હતા, તેમાં 22 પોલીસવાળા છે. એકને બળજબરીથી સાક્ષી બનાવેલ હતો. ઘરમાંથી જે સામાન સીઝ કરેલ તે સીલ કર્યા વિના લઈ જવામાં આવેલ!’ 

ન્યાયતંત્રનો કદરૂપો ચહેરો જુઓઃ બે મર્ડર અને બળાત્કાર, એમ ત્રણ કેસમાં સજા ભોગવતા બાબા રામ રહીમ 40 દિવસ પેરોલ પર છૂટે છે અને સાઈબાબાને બોમ્બે હાઈકોર્ટે જેલમુક્ત કરવા આદેશ કર્યાના દિવસે જ સરકારે સુપ્રિમ કોર્ટમાં અપીલ કરીને સાઈ બાબાને જેલમુક્ત થતાં રોકી દીધા! આપણે કેવો સમાજ નિર્માણ કર્યો છે તેનું આ ઉદાહરણ છે. 

આ પણ વાંચોઃ વહીવટમાં જે સમસ્યાઓ છે, તેનો રામબાણ ઈલાજ 'લેટરલ એન્ટ્રી' નથી

5 માર્ચ 2024ના રોજ, બોમ્બે હાઈકોર્ટે સાઈબાબાને નિર્દોષ ઠરાવતા કહ્યું કે “ઈન્ટરનેટથી કોમ્યુનિસ્ટ, નક્સલ સાહિત્ય ડાઉનલોડ કરવું કે કોઈ વિચારધારાનું સમર્થન કરવું તે UAPA હેઠળ ગુનો બનતો નથી.” આ ચુકાદા સામે મહારાષ્ટ્ર સરકારે ફરી સુપ્રીમકોર્ટમાં અપીલ કરી હતી, જે પેન્ડિંગ છે.

સાંઈબાબાનો વાંક એટલો જ કે તેમણે ઓપરેશન ગ્રીન હન્ટ, ખનન સામે અવાજ ઊઠાવ્યો, ગરીબ આદિવાસીઓના હક્ક માટે લડ્યા. બદલો શું મળ્યો? 10 વર્ષ જેલમાં રહેવું પડ્યું. એપ્રિલ 2021માં દિલ્હી યુનિવર્સિટીએ તેમને નોકરીમાંથી કાઢી મૂક્યા. સરકારને એક દિવ્યાંગ પ્રોફેસર પણ  ખતરનાક લાગે છે!

સાંઈબાબાનો વાંક એ હતો કે ભયંકર ગરીબી હોવા છતાં, દિવ્યાંગ હોવા છતાં તેઓ ભણ્યા, અંગ્રેજીના પ્રોફેસર બન્યા. તેઓ બુદ્ધિજીવી હતા એ જ તેમનો મોટો ગુનો! એટલે તેઓ માતાને છેલ્લી વખત મળી ન શક્યા. આ દેશમાં, બળાત્કારી, હત્યારાને માંગે ત્યારે પેરોલ મળે, દેશના અભણ શાસકોના મતે બુદ્ધિજીવી, આંદોલનજીવી તો બળાત્કારી, હત્યારા કરતા વધુ ખતરનાક છે?
- રમેશ સવાણી
(લેખક પૂર્વ આઈપીએસ અધિકારી અને રેશનલ વિચારધારાના પક્ષધર છે.)

આ પણ વાંચોઃ શા માટે ધર્મસ્થળો માણસોથી ઉભરાય છે? આ રહ્યો તાર્કિક જવાબ

Our very own Mahisasur : વિખ્યાત પત્રકાર અને સામાજિક કાર્યકર એવા ગૌરી લંકેશની ૫ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૧૭ ના રોજ હત્યા થઈ હતી. ગૌરી લંકેશ એક સ્પષ્ટ અને સત્ય વક્તા હતા. તેઓ જમણેરી હિન્દુત્વવાદી વિચારધારાના પ્રખર આલોચક, મહિલાઓના હક અધિકારોના સંરક્ષક અને જાતિ ભેદભાવોના કટ્ટર વિરોધી હતા. ગૌરી લંકેશે "આપણો પોતાનો મહિષાસુર" શીર્ષક હેઠળ એક અહેવાલ મૂળ અંગ્રેજી ભાષામાં લખ્યો હતો, જે અહેવાલ વેબ પોર્ટલ બેંગલોર મીરરમાં ૨૯ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૧૬ ના રોજ પ્રકાશિત થયો હતો.

આ અહેવાલમાં તેમણે મહિષાસુર અને બીજા અસુર રાજાઓની હત્યા અને તેમાં ષડયંત્રો ઉપર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. આ અહેવાલ વાંચ્યા બાદ આપ સમજી શકશો કે શા માટે હિન્દુત્વવાદીઓએ ગૌરી લંકેશની નિર્દયતાથી હત્યા કરી નાખી. આ લેખનો હિન્દીમાં અનુવાદ સિદ્ધાર્થજીએ કર્યો હતો જે ફોરવર્ડ પ્રેસમાં પ્રકાશિત થયો હતો. આ અહેવાલનો ગુજરાતી અનુવાદ અહીં રજૂ કરીએ છીએ. આવો જાણીએ કોણ છે અસુર? કોણ છે મહિષાસુર? કોણ છે દુર્ગા અને કોણ છે ચામુંડા?

મહિષાસુર એવા વ્યક્તિત્વનું નામ છે, જે સહજતાથી લોકોને પોતાની તરફ ખેંચી જાય છે. તેમના જ નામ પરથી 'મૈસુર' નામ પડ્યું છે. જોકે હિન્દુ દંતકથાઓ તેમને દૈત્ય એટલે કે રાક્ષસના રૂપમાં રજૂ કરે છે, ચામુંડા દ્વારા તેમની હત્યાને યોગ્ય ઠેરવે છે, પરંતુ લોકગાથાઓ તેનાથી બિલકુલ અલગ વાર્તાઓ કહે છે. ત્યાં સુધી કે ડૉ. બી. આર. આંબેડકર અને મહામના જોતિબા ફૂલે જેવા ક્રાંતિકારી વિચારક પણ મહિષાસુરને એક મહાન અને ઉદાર દ્રવિડિયન રાજાના રૂપમાં જુએ છે. જેણે લૂંટારા - હત્યારા આર્યો એટલે કે સુરોથી પોતાના લોકોની રક્ષા કરી હતી.

ઇતિહાસકાર વિજય મહેશ કહે છે કે, 'માહી' શબ્દનો અર્થ એક એવો માણસ થાય છે જે દુનિયામાં શાંતિ સ્થાપિત કરે છે. મોટાભાગના મૂળનિવાસી રાજાઓની જેમ મહિષાસુર ન માત્ર વિદ્વાન અને શક્તિશાળી રાજા હતા, પરંતુ તેમની પાસે ૧૭૭ બુદ્ધિમાન સલાહકારો પણ હતા. તેમનું રાજ્ય પ્રાકૃતિક સંશોધનોથી ભરપૂર હતું. તેમના રાજ્યમાં હોમ-હવન કે યજ્ઞ જેવા વિધ્વંસક કર્મકાંડો માટે કોઈ જગ્યા નહતી. કોઈપણ માણસ પોતાના ભોજન, આનંદ કે ધાર્મિક કર્મકાંડ માટે મનમાની કરી અસંખ્ય જાનવરોને મારી શકતો નહતો. સૌથી મોટી વાત તો એ હતી કે મહિષાસુરના રાજ્યમાં કોઈને પણ કામકાજ કર્યા વિના જીવન જીવવાની મંજૂરી નહોતી. તેમના રાજ્યમાં કોઈ મનમરજીથી ઝાડ કાપી શકતું નહતું. ઝાડને કપાતા રોકવા માટે તેમણે ઘણાં બધાં માણસોને નિયુક્ત કરી રાખ્યા હતા.

વિજય મહેશ દાવો કરે છે કે, મહિષાસુરના રાજ્યના લોકો ધાતુને આકાર આપવાની કામગીરીમાં નિષ્ણાંત હતા. આ જ પ્રકારનું મંતવ્ય એક બીજા ઇતિહાસકાર એમ. એલ. શેદંજ રજૂ કરે છે. તેઓ જણાવે છે કે, "ઇતિહાસકાર વિન્સેન્ટ એ. સ્મિથ પોતાના ઇતિહાસગ્રંથમાં કહે છે કે ભારતમાં તામ્રયુગ અને પ્રગ ઐતિહાસિક યુગમાં હથિયારોનો પ્રયોગ થતો હતો. મહિષાસુરના સમયમાં સમગ્ર દેશમાંથી લોકો તેમના રાજ્યમાં હથિયારો ખરીદવાં માટે આવતા હતા. આ હથિયારો ખૂબ જ ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળી ધાતુઓમાંથી બનેલા હતા. લોકકથાઓ અનુસાર મહિષાસુર વિભિન્ન વનસ્પતિઓ અને વૃક્ષોના ઔષધીય ગુણોનો જાણકાર હતાં અને તેઓ વ્યક્તિગત રીતે તેનો ઉપયોગ પોતાના રાજ્યના લોકોના સ્વાસ્થ્ય માટે કરતા હતા.

તો પછી શા માટે અને કેવી રીતે આટલા શ્રેષ્ઠ અને મહાન રાજાને ખલનાયક બનાવવામાં આવ્યો? આ સંદર્ભમાં સબર્લ્ટન સંસ્કૃતિના લેખક અને શોધકર્તા યોગેશ માસ્ટર કહે છે કે, "આ બાબતને સમજવા માટે તમારે સુરો અને અસુરોની સંસ્કૃતિઓ વચ્ચેના સંઘર્ષને સમજવો પડશે". દરેક માણસ જાણે છે કે અસુરોના મહિષા રાજ્યમાં ખૂબ જ મોટી સંખ્યામાં પાડાઓ હતા. આર્યોની ચામુંડાનો સંબંધ તેની સંસ્કૃતિ સાથે હતો. જેમનું મૂળ ધન ગાયો હતી. જ્યારે આ બે સંસ્કૃતિઓ વચ્ચે સંઘર્ષ થયો, ત્યારે મહિષાસુરની હાર થઈ અને તેમના લોકોને આ વિસ્તારમાંથી ભગાડી દેવામાં આવ્યા. કર્ણાટકમાં માત્ર મહિષાસુરનું જ શાસન નહોતું પરંતુ બીજા અનેક અસુર શાસકો પણ હતા.

તેની વ્યાખ્યા કરતા વિજય કહે છે કે, "વર્ષ ૧૯૨૬ માં મૈસુર વિશ્વવિદ્યાલયે ઇન્ડિયન ઇકોનોમિક કોન્ફરન્સ માટે એક પુસ્તિકા પ્રકાશિત કરી હતી. જેમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે કર્ણાટક રાજ્યમાં અસુર રાજાઓના ઘણા બધા ગઢ હતા. ઉદાહરણ તરીકે ગુહાસુર પોતાની રાજધાની હરિહર પર રાજ કરતા હતા. હિડિંબાસુર ચિત્રદુર્ગ અને તેની આસપાસના વિસ્તારો પર શાસન કરતા હતા. બકાસુર રામાનગરના રાજા હતા. એ વાત તો તમને બધાને ખબર જ છે કે મહિષાસુર મૈસુરના રાજા હતા. આ બધા પુરાવાઓ જણાવે છે કે આર્યોના આગમન પહેલા આ બધા વિસ્તારો પર મૂળનિવાસી અસુરોનુ રાજ હતું. આર્યોએ તેમના રાજ્યો પર કબજો કરી લીધો હતો."

ડોકટર બાબાસાહેબ આંબેડકરે પણ બ્રાહ્મણવાદી દંતકથાઓના એ ચિત્રણનું મજબૂતીથી ખંડન કર્યું છે કે અસુરો દૈત્ય હતા. ડૉ. બી. આર. આંબેડકર પોતાના એક નિબંધમાં આ વાત પર જોર આપે છે કે, "મહાભારત અને રામાયણમાં અસુરોને આ રીતે ચીતરવા સંપૂર્ણ ખોટું છે કે તેઓ માનવ સમાજના સભ્ય ન હતા. ડોકટર બી. આર. આંબેડકર બ્રાહ્મણોની એ વાતની પણ મજાક ઉડાવે છે કે બ્રાહ્મણોએ પોતાના દેવતાઓને દયા આવે તેવા ડરપોકોના સમૂહ તરીકે રજૂ કર્યા છે.
ડો. આંબેડકર કહે છે કે, હિન્દુઓની બધી દંતકથાઓ એ દર્શાવે છે કે અસુરોની હત્યા વિષ્ણુ કે શિવ દ્વારા નહીં પરંતુ દેવીઓએ કરી છે. દુર્ગા (કર્ણાટકના સંદર્ભમાં ચામુંડા) એ મહિષાસુરની હત્યા કરી, તો કાળીએ નરકાસુરને માર્યો, જ્યારે શુંબ અને નિશુંબ અસુર ભાઈઓની હત્યા દુર્ગાના હાથે થઈ. બાણાસુરને કન્યાકુમારીએ માર્યો. એક બીજા અસુર રક્તબીજની હત્યા દૈવીશક્તિએ કરી. ડો. બી.આર. આંબેડકર તિરસ્કાર સાથે કહે છે કે, "એવું લાગે છે કે ઈશ્વર લોકો અસુરોના હાથોથી પોતાની રક્ષા પોતે કરી શકે એમ નહતા, એટલે તેમણે પોતાને બચાવવા માટે પોતાની પત્નીઓને મોકલી દીધી."

આખરે શું કારણ હતું કે સુરો એટલે કે દેવતાઓએ હંમેશા પોતાની મહિલાઓને જ અસુર રાજાઓની હત્યા કરવા માટે મોકલી. તેના કારણોની વ્યાખ્યા કરતા વિજય મહેશ જણાવે છે કે "દેવતાઓ એ સારી રીતે જાણતા હતા કે અસુર રાજાઓ ક્યારેય પણ મહીલાઓ સામે પોતાનું હથિયાર નહિ ઉઠાવે. આમાંથી મોટાભાગની મહિલાઓએ અસુર રાજાઓની હત્યા ચાલાકીથી કરી છે. પોતાની શરમને છુપાવવા માટે દેવતાઓની આ હત્યારી પત્નીઓના દસ હાથ અને અદભુત હથિયારોની વાર્તાઓ ઘડવામાં આવી. નાટક-નૌટંકી માટે સારી, પરંતુ અશક્ય લાગતી આ વાર્તાઓથી દૂર જઈને આપણે એ હકીકતને જોઈ શકીએ છીએ કે કેવી રીતે બ્રાહ્મણવાદી વર્ગે મૂળનિવાસી લોકોના ઇતિહાસને તોડીમરોડી નાખ્યો છે. ઇતિહાસને આ રીતે તોડવાનો તેમનો ઉદ્દેશ્ય પોતાનાં સ્વાર્થને પૂરા કરવાનો હતો."

વિજય મહેશ આગળ કહે છે, "માત્ર બંગાળ કે ઝારખંડમાં જ નહિ, પરંતુ મૈસુરની આજુબાજુમાં પણ કેટલાક એવા સમાજો રહે છે, જે ચામુંડાને તેમના મહાન અને ઉદાર રાજાની હત્યા માટે દોષી માને છે. તેમનામાંથી કેટલાક દશેરાના દિવસે મહિષાસુરની આત્મા માટે પ્રાર્થના કરે છે. જેવું કે ચામુંડેશ્વરી મંદિરના મુખ્ય પૂજારી શ્રીનિવાસને મને જણાવ્યું કે તમિલનાડુમાંથી કેટલાક લોકો વર્ષમાં બે વાર આવે છે અને મહિષાસુરની મૂર્તિની પૂજા કરે છે."

છેલ્લાં બે વર્ષથી અસુરો સમગ્ર દેશમાં આક્રોશનો મુદ્દો બની ગયા છે. પશ્ચિમ બંગાળના આદીવાસી લોકો અસુર સંસ્કૃતિ પર વિચાર વિમર્શ કરવા માટે વિશાળ બેઠકો કરી રહ્યા છે, તો દેશના અલગ અલગ વિશ્વ વિદ્યાલયના કેમ્પસમાં અસુર વિષયવસ્તુની આજુબાજુ તહેવારો આયોજિત કરવામાં આવી રહ્યા છે. ગયા વર્ષે ઉસ્માનીયા યુનિવર્સિટી અને કાકાટિયા યુનિવર્સિટીના વિદ્યાર્થીઓએ નરકાસુર દિવસ મનાવ્યો હતો. જો કે જેએનયુના વિધાર્થીઓના મહિષાસુર ઉત્સવને તત્કાલીન માનવ સંસાધન મંત્રીએ એટલી દેશવ્યાપી લોકપ્રિયતા અપાવી દીધી હતી કે હું તેના વિસ્તારમાં નથી જઈ રહી. મહિષાસુર અને બીજા અસુરો પ્રત્યે લોકોના વધતા જતા આકર્ષણની શું વ્યાખ્યા કરી શકાય?

શું માત્ર એટલું કહીને પીછો છોડાવી લેવાય કે દંતકથાઓ ઇતિહાસ નથી હોતી, લોકગાથાઓ આપણાં ભૂતકાળનો દસ્તાવેજ હોય શકે નહીં? વિજય મહેશ તેની સટિક વ્યાખ્યા કરતા કહે છે "મનુવાદીઓએ બહુજનોના સમૃદ્ધ સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસને પોતાના હિસાબથી તોડી તેને બદલી નાખ્યો છે. આપણે આ ઇતિહાસ પર પડેલી ધૂળને ખંખેરવી પડશે, પૌરાણિક જૂઠોનો પર્દાફાશ કરવો પડશે અને પોતાના લોકો તથા પોતાના બાળકોને હકીકત જણાવવી પડશે. આ જ એકમાત્ર રસ્તો છે જેના પર ચાલીને આપણે આપણાં સાચા ઇતિહાસના દાવેદાર બની શકીશું. મહિષાસુર અને બીજા અન્ય અસુરો પ્રત્યે લોકોનું વધી રહેલું આકર્ષણ એ સાબિત કરે છે કે હકીકતમાં આ જ કામ થઈ રહ્યું છે."

(મૂળ લેખ ગૌરી લંકેશે બેંગ્લુરુ મિરરમાં અંગ્રેજીમાં લખ્યો હતો, તેનો હિન્દી અનુવાદ ફોરવર્ડ પ્રેસે કર્યો હતો, ગુજરાતી અનુવાદ આર.કે. પરમાર દ્વારા કરવામાં આવ્યો છે.)

આર.કે. પરમારની બહુજન યુટ્યુબ ચેનલ આર.કે. સ્ટુડિયોઝ પર આ લેખનો વીડિયો જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો.

આ પણ વાંચોઃ દલિતો અને ગણેશોત્સવ : અહીંથી હું ભવ તરી શકું, અહીંથી ડૂબી શકું... 

પણ ઉનાકાંડ બાદ મને સમજ પડી કે હિંદુ અલગ છે અને દલિત અલગ છે. ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરના બે પુસ્તકો ૧. શુદ્રો કોણ? અને ૨. અસ્પૃશ્યઓ કોણ? વાંચ્યા. અને સમજ પડી કે હિંદુ એ કોઈ ધર્મ નથી પણ અધર્મ છે. હિંદુ કોઈ સંસ્કૃતિ નથી પણ વિકૃતિ છે. હિંદુ કોઈ સમાજ વ્યવસ્થા નથી પણ જાણી જોઈને ઉભી કરેલી અવ્યવસ્થા છે. 

તમે ગમે તેટલું મથો આખરે તો તમે આ સમાજ વ્યવસ્થામાં જ ગોળ ગોળ ગરબા રમો છો, બહાર નથી નીકળી શકતા. ભલભલા સમાજ સુધારકો પણ હિંદુ સમાજ વ્યવસ્થા, હિંદુ ધર્મની જટિલતા સમજવામાં થાપ ખાઈ જાય છે.

તે વખતે નવરાત્રી હતી. મેં બે પુસ્તકો વાંચેલા. વર્ષો સુધી મેં ગરબા ગાયેલા એટલે મન તો ઢીંચાક ઢીંચાક થતું હતું પણ મગજ કહેતું કે આ તહેવારો એ આપણી હારની ઉજવણી છે. ઘડીકમાં ગરબા રમવાનું મન થાય અને ઘડીકમાં થાય કે આપણું સદીઓ સુધી શોષણ કરનાર ધર્મના તહેવાર કેવી રીતે ઉજવાય. આવું હું વિચાર કરતો રહેતો અને સોસાયટીમાં ગરબા ચાલતા રહેતા. ગરબા ગાવા કે ના ગાવા, બન્ને વિચારોમાં ગરબા ના ગાવા, એ વિચાર થોડોક સ્ટ્રોંગ હતો એટલે તે નવરાત્રીમાં હું દાદરા ઉતરી સોસાયટીના ચોકમાં ના જઈ શક્યો. મનમાં એનો અફસોસ પણ રહેતો, કે યાર ગરબા ગાવા છે પણ કેવી રીતે જાઉં? મારી જાત સાથે હું આવી વાત કરતો.
આજે મનોરંજનના નામે ગરબા ગાવાવાળાની મનોસ્થિતિ હું સમજુ છું. તેમના મનમાં ગરબા ગાવા કે નહીં તેને લઈને દંદ્વ ચાલે છે. "મનોરંજન માટે ગરબા" એ વિચારે તેમના નષ્ટ ના થયેલા હિંદુ સંસ્કારો જીવતા કર્યા અને મનોરંજનના લાલચે ગરબા ગાઈ આવ્યા.

બાકી બધા દલિતોથી હું આજે અલગ પડ્યો એનું કારણ પણ આ જ. મને વિચારવા પૂરતો સમય મળ્યો અને ગરબા ગાવા કે ના ગાવા તે નિર્ણય લેવા માટે મને સબળ કારણો મળ્યા.

એ નવરાત્રી પછીની કોઈ નવરાત્રીમાં મને ગરબા ગાવાની ઈચ્છા નથી થઈ. તે દિવસ પછી મને હિંદુ ધર્મ ક્યારેય મારો પોતાનો નથી લાગ્યો. કોઈ ગમે તેટલી સમાનતા કે સમરસતાની વાતો કરે, મને સાથે બેસી જમાડે કે મારા ઘરે આવીને જમે, હિંદુ ધર્મ મારા માટે દલિતોનું સદીઓથી શોષણ કરતો ધર્મ જ રહ્યો છે. હિંદુ એ મારો ધર્મ નથી.

સાથે સાથે એક બાબત એ પણ ધ્યાનમાં આવી કે, "હિંદુ ધર્મમાં સુધારાની કોઈ શકયતા નથી. અહીં જે બગાડ છે, તેને જ આ લોકો ધર્મ કહે છે." હિંદુ ધર્મનો પાયો વેદો છે, વર્ણાશ્રમ છે, જાતિ વ્યવસ્થા છે. સ્ત્રી-પુરુષ ભેદભાવ છે. હિંદુ ધર્મમાં નિયમો માણસો માટે નથી પણ જાતિ અને લિંગ માટે છે. અને બ્રાહ્મણ જાતિ બધી જાતિઓમાં સર્વશ્રેષ્ઠ છે. એટલી બધી સર્વશ્રેષ્ઠ કે બ્રાહ્મણ ગમે તેવો ગુનો કરે તેને મૃત્યુદંડ આપી શકાય નહીં.

હવે, કોઈ સુધારાવાદી એમ કહે કે આ બધું કાઢી નાખો. તો વેદો, પુરાણો, સ્મૃતિઓમાં બાકી કશું રહેતું નથી. એટલે મારી આ દ્રઢ માન્યતા છે કે, હિંદુ ધર્મમાં સુધારો શક્ય નથી. આ નષ્ટ જ કરવું પડે અને નવા ધર્મની સ્થાપના કરવી પડે અથવા બીજો કોઈ ધર્મ અપનાવવો પડે કે જેમાં નિયમો ફક્ત અને ફક્ત ધર્મને માનતા લોકો માટે હોય. ના કે જાતિ અથવા લિંગ આધારિત નિયમો હોય.

હિંદુ તહેવારોનો ત્યાગ કેવી રીતે કરવો?

• હિંદુ ધર્મ ગ્રંથો વાંચો. તમને પોતાને હિંદુ ધર્મથી ઘિન્ન આવશે. તમારે કશું છોડવું નહિ પડે, આપોઆપ છૂટી જશે.
  
• બાબાસાહેબ, ફૂલે, પેરિયાર વાંચો. તમારી ગુલામીના કારણો અને મુક્તિના માર્ગોની ખબર પડશે.
  
• ભારતનો ઇતિહાસ વાંચો. ઇતિહાસમાં બુદ્ધ, ગુરુનાનક, કબીર, રોહિદાસ, મહાવીર વાંચો.

• જ્યાં ખોદો ત્યાં બુદ્ધ કેમ નીકળે છે? એ શોધો.
• સોમનાથ મંદિર નીચે ત્રણ માળનું બૌદ્ધ વિહાર કેવી રીતે આવ્યું? કોણે બૌદ્ધ વિહાર પર મંદિર ચણ્યું? તે વિચારો.
  

અને હા, વાંચવા, વિચારવા, સમજવા પોતાને સમય આપો.
હું જે કંઈ લખું છું, સમજુ છું, તે એક દિવસમાં નથી થયું. વર્ષો લાગ્યા છે. તમે પણ સમય લો. આપણે જેમ રોજ ખાઈએ છીએ, ઉંઘીએ છીએ, તેમ રોજ થોડું થોડું વાંચવાનું, જાણવાનું રાખો. સતત જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરતા રહો. તમારી જિજ્ઞાસા ક્યારેય મરવા ના દો. સતત પ્રશ્નો પૂછો અને જવાબો શોધતા રહો.

પરિવારજનોને કેવી રીતે સમજાવવા?
તમને બધું એક જ દિવસમાં આવડી ગયું? એક જ દિવસમાં સો ટકા આંબેડકરવાદી બની ગયા? નહિ ને? બસ તો પછી, ઘરનાં પાસેથી પણ તમારા જેવું જ આચરણ કરવાની અપેક્ષા નહીં રાખવાની. વાત કરવાની, સમજાવવાના, થોડા થોડા તેમને વિચારો આપવાના. એકસાથે બધું કોઈનાથીય ગ્રહણ ના થાય. ગૌતમને પણ વર્ષો સુધી ભટકવું પડ્યું હતું ત્યારે એ બુદ્ધ બન્યા. બાબાસાહેબ પણ વર્ષો સુધી અભ્યાસ કરીને ડૉ. બન્યા હતા. 

મતલબ, ધીમે ધીમે પણ મક્કમ ગતિએ આગળ વધો. એક વિચાર, બીજો વિચાર, એમ ધીમે ધીમે બધા વિચારો બદલવા પ્રયત્ન કરો. કોઈ સ્પેશિયલ કેડર કેમ્પ નથી કરવાનો આમાં. આને જિંદગીમાં વણી લેવાનું છે. હવે દિવાળી આવે છે. તો તમે એકલા પણ ફટકડાનો ત્યાગ કરી શકો તોય ઘણું. બાળકોને સમજ આપો. તેઓ મોટા લોકો કરતા જલ્દી સમજશે. બાળકોને બહુજન મહાપુરુષોનો નાનપણમાં પરિચય કરાવો. તો એ મોટા થતા સુધીમાં આપણા કરતા વધુ સારા વિચારોવાળા બનશે.

વિચારધારા એ વાતોનો વિષય નથી, આચરણમાં લાવવાનો વિષય છે. આપણે પોતે આચરણમાં લાવીને બીજાને જે શીખવી શકીએ તેટલું ફક્ત વાતોથી નથી શીખવી શકતા.

જેમના માટે ગરબા મનોરંજન છે અને આ આર્ટિકલથી લાગણી દુભાઈ છે અને મારા વિરુદ્ધ અફવાઓ ફેલાવવાનું ચાલુ કર્યું છે, તેમને કહેવા માગું છું કે, "તમે ગરબા ગાવ. બસ, સમાજના દીકરા, દીકરી બની આંબેડકર, ફૂલે, પેરિયારના નામે સમાજને ભટકાવવાનું, પોતાનો અહમ પોષવાનું બંધ કરો. સમાજને બધી સમજ પડે છે."
(લેખક બહુજન સાહિત્યના અભ્યાસુ અને બહુજન પુસ્તકો માટે વિખ્યાત શરૂઆત પબ્લિકેશનના ફાઉન્ડર છે.)

હમણાં રાહુલ ગાંધી (Rahul Gandhi) એ અસંધ વિધાનસભા (Asandh Assembly) ક્ષેત્રમાં તેમની પ્રથમ રેલી સાથે ચૂંટણી પ્રચારની શરૂઆત કરી હતી. અસંધમાં કોંગ્રેસના ઉમેદવાર શમશેર સિંહ ગોગીના સમર્થનમાં આયોજિત આ રેલીમાં કોંગ્રેસના બે અગ્રણી નેતાઓ કુમારી શૈલજા (Kumari Shailja) અને ભૂપેન્દ્ર સિંહ હુડ્ડા (Bhupender Singh Hooda) પણ મંચ પર સાથે જોવા મળ્યા હતા. આ પ્લેટફોર્મ શેર કરવું પણ મહત્વનું હતું કારણ કે ટિકિટની વહેંચણી બાદ પાર્ટીમાં નારાજગી વધી હતી. બંને નેતાઓ વચ્ચે સ્ટેજ પર કોઈ સીધો સંવાદ થયો ન હતો, પરંતુ તેમણે પોતાના ભાષણમાં એકબીજાના નામ લીધા હતા.

દલિત મતો માટે કુમારી શૈલજાનો ઉપયોગ
હરિયાણાની અસંધ વિધાનસભા બેઠક પર કોંગ્રેસ નેતૃત્વ દ્વારા રમાઈ રહેલી દલિત વોટ બેંકની રાજનીતિ પર ઘણી ટીકાઓ થઈ રહી છે, ખાસ કરીને રાહુલ ગાંધી અને ભૂપેન્દ્ર સિંહ હુડ્ડાના સંદર્ભમાં. અસંધમાં બસપા(BSP) છેલ્લી ચૂંટણી માત્ર 1700 મતોથી હારી હતી, જે દર્શાવે છે કે અહીં દલિત મતોનું ખૂબ મહત્વ છે. બસપાની આ સફળતા બાદ કોંગ્રેસની રણનીતિ સ્પષ્ટપણે આ વોટ બેંકને કબજે કરવાની છે, જેના માટે કુમારી શૈલજાને ચૂંટણી મેદાનમાં ઉતારવામાં આવ્યા છે. પરંતુ આ નિર્ણયની ટીકા કરવામાં આવી રહી છે કે શૈલજાને માત્ર પ્રતીકાત્મક "ડમી" તરીકે રજૂ કરવામાં આવી છે જેથી કોંગ્રેસને દલિત મતો મળી રહે. વાસ્તવિકતા એવી છે કે, ચૂંટણી જીતી ગયા બાદ કુમારી શૈલજાને હાંશિયામાં ધકેલીને ફરીથી પ્રભુત્વ ધરાવતી સવર્ણ જાતિમાંથી મુખ્યમંત્રી બનાવાશે. દલિતો આ ચાલ સારી રીતે સમજી ગયા છે.

બસપાના દલિત મતો તોડવાનું કાવતરું
રાહુલ ગાંધી અને ભૂપેન્દ્ર સિંહ હુડ્ડાની જોડી પર આરોપ છે કે તેઓ આ વિસ્તારના વાસ્તવિક મુદ્દાઓ અને વાસ્તવિકતાને સમજવામાં નિષ્ફળ ગયા છે. કુમારી શૈલજાને અસંધમાં પ્રચાર માટે લાવવાનો હેતુ બસપાના દલિત મતોમાં ભાગલા પાડવાનો અને પોતાનું રાજકીય અંકગણિત ઠીક કરવાનો છે. તેના માટે કોંગ્રેસના આંતરિક જૂથો વચ્ચે વધતી જતી તિરાડને પણ અવગણવામાં આવી છે. ટિકિટની વહેંચણી બાદ પાર્ટીની અંદર વધી રહેલી નારાજગી અને મંચ પર હુડ્ડા અને શૈલજા વચ્ચે વાતચીતનો અભાવ દર્શાવે છે કે કોંગ્રેસમાં સંકલનનો અભાવ છે અને આ આંતરિક સંઘર્ષ પાર્ટીના ચૂંટણી પ્રદર્શન પર નકારાત્મક અસર કરી શકે છે.

કુમારી શૈલજાને પ્યાદું બનાવી દલિતો મતો મેળવવાની ગણતરી
રાહુલ ગાંધી પર એવો પણ આરોપ છે કે તેઓ નેતૃત્વના નામે માત્ર પારિવારિક અને પ્રતીકાત્મક રાજનીતિ કરે છે અને પાર્ટીની આંતરિક સમસ્યાઓને ઉકેલવામાં નિષ્ફળ રહ્યા છે. હુડ્ડા સાથે મળીને તેમણે કુમારી શૈલજા જેવા મજબૂત દલિત નેતાને માત્ર ચૂંટણીના ગણિતનું પ્યાદુ બનાવી દીધાં છે, જે સ્પષ્ટપણે કોંગ્રેસમાં નેતૃત્વની એકતાના અભાવને દર્શાવે છે.

દલિત સમાજ પ્રત્યે કોંગ્રેસની નિષ્ઠા પર સવાલો
ચૂંટણીમાં દલિતો પ્રત્યે કોંગ્રેસની પ્રામાણિકતા પર પણ સવાલો ઉઠી રહ્યાં છે. ખાસ કરીને એસસી, એસટી અનામતના પેટવર્ગીકરણ અને ક્રિમીલેયરના સુપ્રીમ કોર્ટના ચૂકાદા વખતે રાહુલ ગાંધીએ રાખેલું ભેદી મૌન દલિતો ભૂલ્યાં નથી. આ ઉપરાંત એવું પણ કહેવામાં આવી રહ્યું છે કે રાહુલ ગાંધી અને હુડ્ડા વાસ્તવિક મુદ્દાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાને બદલે જાતિના સમીકરણોના આધારે રાજનીતિ કરી રહ્યા છે. કોંગ્રેસ કુમારી શૈલજાનો ઉપયોગ દલિત સમાજા મતો સાથે ચૂંટણી જીતવા માટે ઉપયોગ કરી રહી છે પણ અસલી પાવર આપવાની વાત આવે ત્યારે તે હુડ્ડા જેવા કટ્ટર જાતિવાદી વ્યક્તિ તરફ જ નાળિયેર ફેંકે છે. આનાથી કોંગ્રેસની દલિત સમાજ પ્રત્યેની ઇમાનદારી પર સવાલો ઉભા થાય છે.

એકંદરે, રાહુલ ગાંધી અને ભૂપિન્દર સિંહ હુડ્ડા પર અસંધ જેવા મહત્વના મતવિસ્તારમાં માત્ર પ્રતીકાત્મક રાજકારણ અને આંતરિક સંઘર્ષ દ્વારા પક્ષની છબી નબળી કરવાનો આરોપ છે. નેતૃત્વનો અભાવ, પક્ષમાં અસંમતિ અને વાસ્તવિક મુદ્દાઓથી વિચલિત થવાથી કોંગ્રેસની ચૂંટણીની સંભાવનાઓ પર નકારાત્મક અસર પડી શકે છે અને તેનો સીધો ફાયદો વિરોધ પક્ષોને થઈ શકે છે. જો કે, જે રીતે પીએમ મોદી અને અમિત શાહ સહિત ભાજપના નેતાઓએ અત્યારથી હરિયાણામાં સક્રિયતા ઘટાડી દીધી છે તેના પરથી એટલું તો સ્પષ્ટ છે કે, હરિયાણામાં કોંગ્રેસ આવી રહી છે, પરંતુ દલિતો માટે ફરી એકવાર પંજાબની જેમ એ જ સવાલ આવીને ઉભો રહ્યો છે કે, શું કોંગ્રેસ 22 ટકા દલિતોના મતો લીધાં પછી મજબૂત દલિત નેતા કુમારી શૈલજાને મુખ્યમંત્રી બનાવશે ખરા?

આ પણ વાંચોઃ ઉચ્ચ ઓબીસીને 7 ટકા, પછાત ઓબીસીને 20 ટકા અનામત આપોઃ ગેનીબેનનું વિવાદી નિવેદન

બીજો પ્રકાર એવા દ્વિજ-સવર્ણોનો રહ્યો છે અને આજે પણ છે, જેઓ માને છે કે સવર્ણોએ દલિતો પ્રત્યે ઉદારતાપૂર્વક વર્તવું જોઈએ. તેમના પ્રત્યે દયાળુ રહેવું જોઈએ. તેમને મનુષ્ય માનવા જોઈએ. આવા લોકો એક ડગલું આગળ વધીને અસ્પૃશ્યતાનો વિરોધ કરે છે, તેમાંના કેટલાક તો અસ્પૃશ્યતા પણ પાળતા નથી. આવા લોકો ઘણી વખત દલિતો પ્રત્યે સહાનુભૂતિ ધરાવતા અને તેમની વેદના-અપમાન પ્રત્યે સંવેદનશીલ હોય છે. તેમના દુઃખ દૂર કરવા માટે અમુક દાન કરે છે, કેટલાક ઉકેલો પણ વિચારે છે અને તેમના કેટલાક અધિકારોનું પણ સમર્થન કરે છે.

કેટલાક, તેમના દુઃખથી પ્રભાવિત થઈને, કવિતાઓ, વાર્તાઓ અને લેખો પણ લખે છે. દલિતોના મંદિર પ્રવેશ અને શિક્ષણના અધિકારને પણ સમર્થન આપે છે. પરંતુ તેઓ હંમેશા દલિતો પ્રત્યે કૃપાળુ અને દયાળુ માનસિકતા ધરાવે છે.

જ્યારે તેઓ દલિતો સાથે બેસીને ભોજન કરે છે, ત્યારે તેમને લાગે છે કે તેઓ તેમની પર 'કૃપા' કરી રહ્યા છે. આવા સવર્ણો જ્યારે દલિતો વચ્ચે જાય છે અને તેમની સાથે તેમના ખાટલા પર બેસે છે, ત્યારે પણ તેમને લાગે છે કે તેઓ તેમના પર ઉપકાર કરી રહ્યા છે.

તેનાથી પણ આગળ વધીને, જો તેઓ દલિતોના માનવાધિકાર વિશે લખે છે, તો લાગે છે કે તેઓ 'કૃપા' કરી રહ્યાં છે. એ ત્યાં સુધી કે તેઓ દલિતોના હિતો માટે સંઘર્ષ પણ કરે છે તો પણ મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં તેઓ 'કૃપા'ની માનસિકતામાં જ હોય છે.

તેની સાથે તેઓ દલિતો પાસેથી એવી પણ અપેક્ષા રાખે છે કે તેઓ તેમની આ કૃપા બદલ તેમનો આભાર માને અને આ કૃપાના બદલામાં તેમના પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરે.

આમાંના કેટલાક સવર્ણો એમ વિચારે છે કે, વર્ણ-જાતિ વ્યવસ્થા તો બરાબર છે, તેમાં કશું ખોટું નથી, પરંતુ તમામ વર્ણ અને જાતિના લોકોએ એકબીજા સાથે હળીમળીને રહેવું જોઈએ અને સમરસતા જાળવી રાખવી જોઈએ. કેટલાક વર્ણ-જાતિ પ્રથા અથવા જાતિ વ્યવસ્થાને ખરાબ માને છે અને તેનો વિરોધ પણ કરે છે.

કૃપાળુ અને દયાળુ માનસિકતા ધરાવતા આ બીજા પ્રકારના સવર્ણો હંમેશા દલિતોના ઉદ્ધારકની માનસિકતામાં જીવે છે. પરંતુ તેઓ એ સ્વીકારી નથી શકતા કે દલિતો તેમની કૃપા અને દયાને ફગાવીને કહે કે, દરેક સ્તરે સમાનતા, દરેક બાબતમાં એકસરખી સ્વતંત્રતા અને દરેક સ્તરે ભાઈચારો અમારો હક છે, અમારો અધિકાર છે. અમને તમારી કૃપા અને દયાની જરૂર નથી. અને અમારો આ અધિકાર અને સત્તા તમારી કૃપા-દયા પર આધારિત નથી. તમે વળી અમારા પર કૃપા અને દયા દાખવનાર કોણ? અમારા પર કૃપા અને દયા કરવાનો અધિકાર તમને કોણે આપ્યો? આ અધિકાર તમે ક્યાંથી અને કેવી રીતે મેળવ્યો?

આ પણ વાંચો: સામાજિક સંઘર્ષનો પર્યાય પ્રોફેસર બાબુ કાતિરા

ગાંધીજી આ બીજા પ્રકારના સવર્ણોનું પ્રતિનિધિ વ્યક્તિત્વ હતા. ડો. આંબેડકર સાથેના તેમના સંઘર્ષનો મુખ્ય મુદ્દો એ હતો કે, આંબેડકર કહેતા હતા કે અમે અમારી જાતે સંઘર્ષ કરીને સમાનતા અને સ્વતંત્રતાનો અધિકાર પ્રાપ્ત કરી શકીએ છીએ. અમે અત્યાર સુધી જે કંઈ હાંસલ કર્યું છે તે સંઘર્ષ દ્વારા પ્રાપ્ત કર્યું છે અને ભવિષ્યમાં પણ સંઘર્ષ દ્વારા જ પ્રાપ્ત કરીશું. અમે (દલિતો) અમારા અધિકારોને ઉચ્ચ જાતિની કૃપા-દયા કે હૃદય પરિવર્તન પર છોડવા માંગતા નથી. અમારો સંઘર્ષ સવર્ણોની કૃપા અને દયાની સ્થિતિમાંથી સંપૂર્ણપણે મુક્ત થવાનો છે. અમે નથી ઈચ્છતા કે દલિતો એવી સ્થિતિમાં હોય જ્યાં કોઈ તેમના પ્રત્યે દયાભાવ કે કૃપા બતાવે. પછી ભલે તે ગાંધીજી કેમ નથી? અમે તમારી કૃપા-દયા પર નિર્ભર નથી અને બનવા પણ નથી માંગતા.

બીજી બાજુ, ગાંધીજી દલિતોના અધિકારો અને હકનો સવર્ણોના હૃદય પરિવર્તન પર છોડવા માંગતા હતા. દ્વિજ-સવર્ણના રૂપમાં તેઓ પોતાને હૃદય પરિવર્તિત સવર્ણનું સૌથી શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ માનતા હતા.

તેમને આશા હતી કે એક દિવસ તમામ સવર્ણો તેમની જેમ દલિતો પ્રત્યે કૃપાળુ અને દયાળુ બની જશે. તેમનું માનવું હતું કે એક દિવસ તમામ સવર્ણો મારા જેવા બની જશે, દલિતોની સમસ્યાઓનો કાયમી ઉકેલ આમાં જ છે.

ગાંધીજી મજૂરો, મહિલાઓના હક-અધિકારોને પણ જમીનદારો, મૂડીવાદીઓ અને પુરુષોની દયા પર છોડી દેવાના પક્ષમાં હતા. ગાંધીજી એવી આશા રાખતા હતા કે એક દિવસ જમીનદારો એટલા દયાળુ બની જશે અને તેમનું એવું હૃદય પરિવર્તન થઈ જશે કે તેઓ જે ખેતરોના માલિક છે, તે જમીનના માલિકને બદલે પોતાને તેના ટ્રસ્ટી સમજવા લાગશે. આ રીતે ખેડૂતોને જમીનદારો પાસેથી તેમના હક્કો મળી જશે અને તેના માટે ખેડૂતોએ તેમની સામે લડવાની જરૂર નથી.

એ જ રીતે, ગાંધીજી વિચારતા હતા કે એક દિવસ મૂડીવાદીઓ એટલા દયાળુ બની જશે કે તેઓ પોતાને મૂડીના માલિક સમજવાને બદલે પોતાને તેના ટ્રસ્ટી માનવા લાગશે અને મજૂરોને તેમના હકો અને અધિકારો મળી જશે. તેના માટે મજૂરોએ મૂડીવાદીઓ સામે સંઘર્ષ કરવાની જરૂર નથી.

આ જ કારણ હતું કે જ્યારે પણ ખેડૂતોએ જમીનદારો સામે સંઘર્ષ કર્યો ત્યારે ગાંધીજીએ તેનો વિરોધ કર્યો. એ જ રીતે જ્યારે મજૂરોએ મૂડીવાદીઓ સામે સંઘર્ષ શરૂ કર્યો ત્યારે ગાંધીજીએ તેનો વિરોધ કર્યો.

સ્ત્રીઓના કિસ્સામાં ગાંધીજીએ વિચાર્યું કે પુરુષો સ્ત્રીઓ પ્રત્યે એટલા દયાળુ બનશે કે સ્ત્રીઓને તેમના અધિકારો અને હક માટે પુરુષો સામે લડવાની જરૂર રહેશે નહીં. તેમના માટે દશરથના પુત્ર રામ અને સીતા વચ્ચેનો પતિ-પત્નીનો સંબંધ તેનું મૂર્ત સ્વરૂપ હતું.

ડૉ. આંબેડકર આજીવન ગાંધીજીની આ દયાળુ-કૃપાળુ માનસિકતાને પડકારતા રહ્યાં અને કહેતા રહ્યા કે અમને દયા-કૃપા નહીં પણ સમાનતા જોઈએ છે. એ પરિસ્થિતિનો અંત જોઈએ છે જેમાં કોઈપણ સવર્ણ વ્યક્તિ દલિતો પ્રત્યે દયાનો વિચાર પણ ન કરી શકે.

હા, ત્રીજા પ્રકારના કેટલાક દ્વિજ-સવર્ણો થયા છે, જેઓ દ્રઢપણે માનતા હતા કે દલિતોએ ઉચ્ચ જાતિઓની દયા અને ઉદારતા પર નિર્ભર ન રહેવું જોઈએ અને એવો સમાજ બનાવવો જોઈએ કે જેમાં કોઈ વ્યક્તિ કોઈના પ્રત્યે દયા બતાવવાનું વિચારી પણ ન શકે.

આવા દ્વિજ-સવર્ણો બે પ્રવાહોમાંથી સામે આવ્યા છે. એક તેઓ, જેણે હિંદુ ધર્મ અને બ્રાહ્મણવાદનો ત્યાગ કર્યો અને શ્રમણ-બહુજન પરંપરા સાથે સંપૂર્ણ રીતે પોતાનો સંબંધ સ્થાપિત કર્યો. તેમાંથી ઘણાંએ ખુલ્લેઆમ બૌદ્ધ ધર્મ સ્વીકાર્યો. 

બીજા ડાબેરી પક્ષોના કાર્યકર્તા રહ્યા છે અને છે, જેઓ જમીની સ્તરે દલિતો, મજૂરો અને આદિવાસીઓ સાથે મળીને સંઘર્ષ કરે છે અને પોતાની જાતને દયાળુ-કૃપાળુ માનસિકતામાંથી સંપૂર્ણપણે મુક્ત કરે છે અથવા મુક્ત કરવાનો સખત પ્રયાસ કરે છે.

દલિતો, મજૂરો અને આદિવાસીઓ પ્રત્યે દયા અને કરુણાથી મુક્ત દ્વિજ-સવર્ણોની સંખ્યા ઘણી ઓછી છે. મોટાભાગના દ્વિજ-સવર્ણ લોકો પ્રથમ માનસિકતાના છે. તેઓ વર્ણ-જાતિ વ્યવસ્થામાં સંપૂર્ણ વિશ્વાસ રાખે છે, તેને વ્યાજબી માને છે અને દલિતોના સેકન્ડ ક્લાસ સિટિઝનના દરજ્જાને ન્યાયી માને છે.

ગાંધી બીજા પ્રકારના સવર્ણોના પ્રતિનિધિ હતા. જેઓ દલિતો પ્રત્યે દયા-કૃપા રાખતા હતા. તેઓ દયાળુ-કૃપાળુ સવર્ણોનું પ્રતિનિધિ વ્યક્તિત્વ હતા. એવામાં ડૉ. આંબેડકર કે કોઈપણ સાચો આંબેડકરવાદી આ દ્વિજ-સવર્ણ માનસિકતાને દલિતો માટે ધૃણાસ્પદ બાબત માને તેમાં જરાય આશ્ચર્ય ન લાગવું જોઈએ.

આ પણ વાંચો: જાતિવાદ, જમીન અને હવસે ફૂલનને 'બેન્ડિટ ક્વિન' બનવા મજબૂર કરી

સાર્થ ગુજરાતી જોડણીકોશ (૧૯૨૯)માં ‘સંસારસુધારો’ શબ્દનો અર્થ સામાજિક અને કૌટુંબિક બાબતોમાં સુધારો’ અને ‘સુધારક’ એટલે ‘સુધારનારું, સુધારો કરનારું, રિફોર્મર’  એમ જણાવ્યો છે. ભગવદગોમંડળ (૧૯૪૪-૧૯૫૫)માં ‘સમાજસુધારા’ નો અર્થ ‘જનસમુદાયના કલ્યાણ માટે સમાજ વ્યવસ્થામાં ફેરફાર કરવો તે’ અને  ‘સમાજસુધારક’ નો અર્થ ‘સમાજમાં સુધારો કરનાર’ દર્શાવ્યો છે. ઑક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ દ્વારા પ્રકાશિત પી.જી. દેશપાંડેની અંગ્રેજી ડિક્ષનેરી (૧૯૭૦)માં Reformation શબ્દનો અર્થ ‘ રાજકીય, ધાર્મિક કે સામાજિક બાબતોમાં દૂરગામી સુધારો’  છે. 

આપણા દેશ અને રાજ્યમાં સમાજિક સુધારણાની ચળવળનો દીર્ઘ ઈતિહાસ છે. આઝાદીના આંદોલન સમયે કોંગ્રેસના અધિવેશનોના મંડપમાં જ,  અધિવેશન પછી સમાજ સુધારણા પરિષદો મળતી હતી. ગાંધી, નહેરુ, સરદાર અને બીજા અગ્રણી નેતાઓ તેમાં ભાગ લેતા હતા. એટલે રાજકીય-સામાજિક કાર્યો સાથે ચાલતા હતા. તત્કાલીન સમાજની જરૂરિયાત પ્રમાણે ત્યારે સમાજ સુધારણામાં બાળલગ્ન પર પ્રતિબંધ, કન્યા કેળવણી, સતીપ્રથાની નાબૂદી, વિધવાવિવાહ જેવી બાબતોને પ્રાધાન્ય મળતું હતું. પછી તેમાં સમાનતા અને આભડછેટ નિવારણ જેવા મુદ્દા પણ ઉમેરાયા હતા. સ્વતંત્રતાની પ્રાપ્તિ બાદ રાજકીય પક્ષોએ સમાજ સુધારણા ક્ષેત્રેથી હાથ ખેસવી લીધો. હવે તેનું સ્થાન વિવિધ જ્ઞાતિ સમાજોએ લીધું છે. જ્ઞાતિ એ ભારતની કડવી વાસ્તવિકતા છે. લગભગ બધા જ સામાજિક પ્રસંગો જ્ઞાતિ પંચો અને જ્ઞાતિ બંધારણોથી ઉકેલાય છે. દિનરાત સંવિધાન,  સંવિધાન લવ્યા કરતા દલિતો પણ સારાનરસા પ્રસંગોએ ભારતના બંધારણને બદલે  ‘ સમાજની પત્રી’ ને જ સંભારે છે.

હાલમાં પણ સમાજિકસુધારણાના ઘણાં ક્ષેત્રો પહેલા હતા તે જ રહ્યા છે અને ઘણા બધાં નવા ઉમેરાયા છે. સતી પ્રથાના અવશેષો ક્યારેક જોવા મળે છે ખરા. પણ વિધવા વિવાહ, બાળલગ્ન, કન્યા કેળવણી જેવા ક્ષેત્રે ઠીક ઠીક પ્રગતિ થઈ છે. નવા જમાનામાં નવા સવાલો પણ ઉભા થયા છે. જ્ઞાતિ, પેટાજ્ઞાતિ, ગોળ, પરગણામાં વહેંચાયેલા વર્તમાન ભારતીય સમાજના જ્ઞાતિ સમાજો અને તેના સંગઠનોના શિરે જ સમાજ સુધારણાનું કામ આવ્યું છે. ઘણા જ્ઞાતિ સમાજો સામાજિક કુધારા, કુપ્રથા કે દેખાદેખીમાં થતા ખર્ચામાં બદલાવ કરે છે અને સમાજસુધારાની નવી દિશા ખોલી આપે છે. 

બાળકનો જન્મ, સગાઈ, લગ્ન, સિમંત, બાબરી, જનોઈ, વાસ્તુથી લઈને મરણ સુધીના પારિવારિક અને સામાજિક પ્રસંગો માટે જ્ઞાતિપંચો, મંડળો અને સંગઠનોએ નિયમો બનાવ્યા છે. તેમાં સમયાનુસાર ફેરફારો થતા રહે છે. મુખ્યત્વે સુરેન્દ્રનગર, કડી, ચુંવાળ અને ચરોતરમાં વસતા તપોધન બ્રહ્મ સમાજે સંતાનોના લગ્નોમાં થતા લાખોના ખર્ચા બંધ કરી સમૂહલગ્ન કરવા અને બચેલા નાણા યુવક-યુવતીના નામે ફિક્સ ડિપોઝીટમાં રોકવાની અનોખી પહેલ કરી છે. જ્ઞાતિના સંગઠનના પ્રયાસોથી આ સમાજની કન્યાઓનો લિટરસી રેટ ૯૨ ટકા છે.
બેતાળીસ લેઉવા પાટીદાર સમાજના પાંસઠ વરસ પૂર્વેના ૧૯૫૮ના બંધારણમાં સુધારા કરવામાં આવ્યા છે. લગ્ન પ્રસંગે જાનને એક જ રાત રોકવી, મામેરામાં અમર્યાદિત રકમો અને દાગીના ન આપવા ઉપરાંત જાનમાં બેન્ડ વાજા, કન્યાઓના વરઘોડા અને ફટાણા, મરણ પાછળના ખોટા ખર્ચા અને છાજિયા બંધ કરવામાં આવ્યા છે. મહિલાઓએ પી-વિડિંગ ફોટોશૂટ, ડીજે, બેબી શાવર, હલ્દી રસમ બંધ કરવાનો નિશ્ચય કર્યો છે. યુવા મંડળે પાટીદાર સમાજના સમૂહલગ્નમાં પ્રી-વેડિંગ કરાવનાર યુગલોને બાકાત રાખ્યા છે. કડવા પાટીદાર સમાજ અને ઓલ ઈન્ડિયા અગ્રવાલ સમાજે પણ  પ્રી-વેડિંગના નવા ચાલ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે. 

આ પણ વાંચો: હવે લાઇસન્સ માટે RTO ના ધક્કામાંથી મુક્તિ, ઘરે બેઠા પરીક્ષા આપી શકાશે

કથિત મધ્યમ સમાજો પણ સામાજિક સુધારાનો સાદ સંભળાવે છે. બનાસકાંઠા અને દસ્ક્રોઈ ઠાકોર સમાજના આગેવાનોએ પણ ડીજે પર પ્રતિબંધ  સહિતના ખર્ચાળ રિવાજો બંધ કરવા નિશ્ચય કર્યો છે. સગાઈમાં ૧૧ અને લગ્નમા ૫૧ લોકોએ જવું તથા લગ્નમાં દીકરીઓને જીવનજરૂરી વસ્તુઓ મર્યાદિત પ્રમાણમાં આપવા સંકલ્પ કર્યો છે. લગભગ તમામ જ્ઞાતિ સમાજોએ શિક્ષણ, રોજગાર અને વ્યસન મુક્તિના સઘન પ્રયાસો હાથ ધર્યા છે.

પછાત, નિમ્ન અને જ્ઞાતિવ્યવસ્થાના તળિયે રહેલા મનાતા સમાજો પણ સામાજિક સુધારણા માટે જાગ્રત છે. નર્મદા જિલ્લાના નાંદોદ અને તિલકવાડા તાલુકો  તથા વડોદરા જિલ્લામાં વસતા આદિવાસી મેવાસી સમાજે એપ્રિલ મે મહિનામાં વિધ્યાર્થીઓની પરીક્ષાઓના ગાળામાં જ લગ્નસરા હોય છે. એટલે પરીક્ષાર્થીઓને અભ્યાસમાં ખલેલ ન પહોંચે તે માટે ડીજે ન લાવવાનો ઠરાવ કર્યો છે. નર્મદા જિલ્લાના તડવી સમાજે બાળકોના શિક્ષણ પર અસર ના થાય તે માટે એપ્રિલ થી મે મહિનામાં લગ્નો કરવા પર જ બંધી ફરમાવી છે. દાહોદના આદિવાસી સમાજે પત્ની હયાત હોવા છતાં બીજા લગ્ન કરનારને રૂ. ૧.૧૧ લાખ, દારુ પી ઝઘડનારને રૂ. ૧૧ હજાર અને લગ્નમાં ડીજે વગાડનારને ૫૧ હજારનો દંડ નક્કી કર્યો છે. રબારી સમાજે દીકરીઓના શિક્ષણ માટે  શિક્ષણ રથ  ફેરવ્યો હતો. ઘરના સારા-માઠા પ્રસંગે શિક્ષણ માટે રૂ. ૫૦૦નું દાન ફરજિયાત કર્યું છે. સુરત, નવસારી, બીલીમોરા મેઘવાળ સમાજે સામાજિક પ્રસંગો સાદગીથી કરવા અને શિક્ષણ ફંડ વધારવા નક્કી કર્યું છે.

સમાજ સુધારણાના જે નવા ક્ષેત્રો ઉઘડ્યા છે તેમાં લેઉવા  પાટીદાર સમાજની  દીકરીઓનો સર્વાઈકલ કેન્સરના પરીક્ષણનો કેમ્પ યોજાયો હતો. જેમાં ૬૩૧ દીકરીઓને કે જે કેન્સર સંક્રમિત હોવાનું જણાયું છે તેમની સારવાર શરૂ કરી છે. રબારી સમાજના શિક્ષણ ભવનમાં સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાની સઘન તાલીમ અપાતાં  આશરે બસો ઉમેદવારો પાસ થયા અને વિવિધ સરકારી નોકરીઓ મેળવી છે.

પ્રગતિશીલ અને ઉદારવાદી સમાજ સુધાર સાથે જ્ઞાતિ સમાજો સંકુચિત કે જમાનાને પાછળ ધકેલનારા નિર્ણયો પણ કરે છે. જેમાં આંતરજ્ઞાતિય લગ્નો પર પ્રતિબંધ, દીકરીઓને મોબાઈલ વાપરવા પર બંધી, ગામડામાંથી શહેરોમાં અભ્યાસ માટે અપડાઉન કરતી દીકરીઓને જાહેર પરિવહનનો ઉપયોગ ન કરવા દેવો, છૂટાછેડા માંગતા દીકરીના મા-બાપને દંડ જેવી બાબતો આપણે કઈ સદીમાં જીવીએ છીએ અને સ્ત્રી-પુરુષ સમાનતા કેટલી દૂર છે તેની પ્રતિતી કરાવે છે. 

નેશનલ ક્રાઈમ રેકોર્ડ બ્યૂરોના આંકડા પ્રમાણે દેશમાં દરરોજ ૪,૩૨૦ બાળલગ્નો થાય છે. ઉત્તર ગુજરાતમાં ૩૨ ટકા કન્યાઓના લગ્નો ૧૮ વરસ પહેલા અને એકલા મહેસાણા જિલ્લામાં ૩૨.૩૦ ટકા બાળલગ્નો થાય છે.  છેલ્લા પાંચ  વરસોમાં દલિત- બિનદલિત  વચ્ચે આંતરજ્ઞાતિય લગ્નો દેશમાં ૮૭૦૮૨ અને ગુજરાતમાં ૩૮૩૯ જ થયા છે. છોકરીઓને તરછોડી દેવાનું કે અનાથ આશ્રમમાં છોડી દેવાનું પ્રમાણ છોકરા કરતાં વધારે છે. આ સંજોગોમાં સમાજસુધારણાના ક્ષેત્રે કેટલું બધું કરવાનું બાકી છે તે સમજાવું જોઈએ.

ગાંધીજી અને ડો.આંબેડકર બંને એ વાતે સંમત છે કે સમાજસુધારણાનું કામ અતિ કઠિન છે. ડો.આંબેડકરે કહ્યું છે કે, “ભારતમાં સમાજસુધારણાનું કામ મોક્ષ પ્રાપ્તિ જેટલું જ કઠિન છે. આ કામમાં મિત્રો ઓછા અને દુશ્મનો ઝાઝા હોય છે.”  ગાંધીજીનો મત હતો કે,” રાજ્ય પ્રકરણી ચળવળ કરતાં સંસારસુધારાની ચળવળ ઘણી વધારે મુશ્કેલ છે. સંસાર સુધારાના કામમાં રસ ઓછો છે, બાહ્ય પરિણામ નજીવું જેવું લાગે છે, અને તેમાં માનાપમાનાદિને બહુ ઓછું સ્થાન છે, તેથી આ કામ કરનારે જૂજ પરિણામથી સંતુષ્ટ રહેવું પડશે.”

ગુજરાતના ભિન્ન ભિન્ન જ્ઞાતિ સમાજોમાં હાલમાં સમાજ સુધારણાની જે હલચલ જોવા મળે છે તે શેનો સંકેત છે? આપણો જ્ઞાતિસમાજ પલટાઈ રહ્યો છે? બદલાઈ રહ્યો છે? સ્થિર છે કે પાછા પગલાં ભરી રહ્યો છે? 

maheriyachandu@gmail.com

(લેખક વરિષ્ઠ પત્રકાર, રાજકીય વિશ્લેષક અને બહુજન સાહિત્યના અભ્યાસુ છે.)

આ પણ વાંચો: ભારતની જેલો: કારાવાસ, કેદખાનું, સુધારગૃહ

10 ઓક્ટોબર 2024ના રોજ ગાંધીનગરથી 15 કિલોમીટર દૂર આવેલા રૂપાલ ગામે નવરાત્રીમાં નોમની રાત્રે, દર વર્ષની માફક વરદાયીની માતાની પલ્લીમાં આશરે 25 કરોડની કિંમતનું શુદ્ધ ધી રસ્તા ઉપર ઢોળી નાખવામાં આવશે; શું આ આઘાતજનક નથી? શા માટે આ ઘી ઢોળાય છે? માત્ર અંધશ્રદ્ધાના કારણે. વર્ષોથી ગામના નિર્ધારીત 27 ચોકમાં એકઠું થયેલું કરોડો રૂપિયાનું શુદ્ધ ઘી પલ્લી ઉપર ઢોળીને, ધુળીયા રસ્તાઓ શુદ્ધ ઘીથી રેલમછેલ કરાય છે. દર વર્ષે આ જાહેર બગાડ થાય છે. લાખો માણસોના પગ તળે કચડાઈને ધૂળમાં મળેલું, કાદવવાળુ ઘી પરંપરાના નામે ગામના વાલ્મિકી સમાજના લોકો સફાઈના નામે લઈ જાય છે. અનેક પ્રકારની મથામણો બાદ તેમાંથી થોડું ઘણું ખાવાલાયક ઘી મેળવી તે જીવન નિર્વાહના ભાગરૂપે ગરીબાઈને કારણે ના-છુટકે જાત ઉપયોગમાં લે છે. આઝાદીના 75 વર્ષ પૂરા થયા પણ આપણે અંધશ્રદ્ધાઓને કારણે ખાધ ચીજોનો માનવ વપરાશની જગ્યાએ બિનજરૂરી મોટા પાયે થતો બગાડ અટકાવી શક્યા નથી.

બીજી અંધશ્રદ્ધા પણ ખતરનાક છે. આ પલ્લીમાં, અંધશ્રદ્ધા રૂપે બાધા આખડીવાળા કુમળા બાળકોને ધાર્મિક વિધિના નામે લાખોની માનવ ભીડમાં પલ્લીની ભડભડતી જ્યોત સાથે સ્પર્શ કરાવવાનું ક્રૂરતાભર્યું કૃત્ય થાય છે. જેમાં બાળક રડતું કકળતું, હિજરાતું એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ અનેક અજાણ હાથોમાં ગભરાતું, ફંગોળાતું રહે છે. રૂપાલ ગામમાં વરદાયીની માતા ટ્રસ્ટના અધ્યક્ષ મામલતદાર છે. છતાંય આ બગાડ અટકી શક્યો નથી. 

શુદ્ધ ઘીના બગાડ બાબતે રેશનાલિસ્ટ લંકેશ ચક્રવર્તીએ ગુજરાત હાઇકોર્ટમાં પીટિશન કરતા (રિટ પિટિશન નંબર - 7576 / 1998) હાઈકોર્ટે લોકજાગૃતિ પર ભાર મૂક્યો હતો. એટલા માટે લંકેશ ચક્રવર્તી અને તેમની ટીમ આ બાબતે જાગૃતિ અભિયાન ચલાવે છે. 

થોડાંક પ્રશ્નોઃ

[1] બંધારણના આર્ટિકલ- કલમ 51(A)(H) મુજબ વૈજ્ઞાનિક અભિગમ કેળવવાની અને અંધશ્રદ્ધાના નામે ખાદ્ય પદાર્થોનો બગાડ અટકાવવાની દરેક નાગરિકની અને સરકારમાં બેઠેલ અધિકારી/ મંત્રીઓની ફરજ નથી?

[2] રૂપાલ ગામે ચઢાવવા માટે આવેલા શુદ્ધ ઘીમાંથી તેને હાઇજેનિક રીતે મંદિરમાં સાચવી રાખવામાં આવે અને ટોકન જેટલું ચમચી ભરીને ઘી ચઢાવી બાકીનું શુદ્ધ ઘી ફરી વપરાશમાં લેવાય તેવું આયોજન ન થઈ શકે?

[3] દાન પેટે આવેલા શુદ્ધ ઘીની યોગ્ય વ્યવસ્થા કરી, લાડુ શીરો કે સુખડી બનાવી પ્રસાદરૂપે આપી ન શકાય?

[4] વિકલ્પ તરીકે આ શુદ્ધ ઘીને વ્યાજબી ભાવે વેચાણ કરી, તે આવકમાંથી ગામના વિકાસ લક્ષી કામો; પાકા રસ્તાઓ, સુંદર બાગ-બગીચા, લાયબ્રેરી, આંગણવાડી, પ્રાથમિક શાળા, સ્કૂલ, કોલેજ, હોસ્ટેલ, હોસ્પિટલ, અનાથ આશ્રમ, ગૃહ ઉદ્યોગ, બાળ અને મહિલા કલ્યાણ કેન્દ્રો વગેરે વ્યવસ્થા ઊભી ન કરી શકાય? 

[5] ગામમાં ઢોળાયેલું અખાદ્ય થઈ ગયેલા ઘી ભેગું કરવાની સફાઈ કામદાર સમુદાય માટે ધિક્કારજનક પરંપરા સરકારે અટકાવવી ન જોઈએ? 

[6] સગીર બાળકો ઉપર પલ્લીની ભડભડતી જ્યોત સાથે સ્પર્શ કરાવવાની ધાર્મિક વિધિ પણ બાળ કલ્યાણની વિરુદ્ધ નથી?

[7] ગુજરાત હાઈકોર્ટે કહ્યું કે પૂજાવિધિ માટે ઘી વપરાય તેમાં હાઈકોર્ટ માથું ન મારી શકે, બરાબર. પરંતુ બગાડને પૂજાવિધિ કહી શકાય? વળી તે ઘી એકત્ર કરતા ગરીબોની લાચારીનો, અપમાનજનક સ્થિતિનો વિચાર કરવાનો કે નહીં? શું માનવ ગૌરવને હાનિ પહોંચે તેવી કોઈ પ્રવૃતિ પ્રત્યે હાઈકોર્ટ મોં ફેરવી લે તે ઉચિત છે?

[8] અનેક પડકારો વચ્ચે, લંકેશ ચક્રવર્તી અને તેમની ટીમ આ અંધશ્રદ્ધા સામે અભિયાન ચલાવે છે, શું ગુજરાતના જાગૃત MLA/MP, સ્વતંત્ર મીડિયા પ્લેટફોર્મ, એક્ટિવિસ્ટો, યુવાનો, મહિલાઓ ‘પલ્લી પરિવર્તન અભિયાન’ માટે અવાજ બુલંદ કરશે? આ અંધશ્રદ્ધા, ગાંડપણને આપણે પડકારીશું?

રમેશ સવાણી (લેખક પૂર્વ આઈપીએમ અધિકારી અને રેશનલ વિચારધારાના પક્ષધર છે.)

આ પણ વાંચો: ગાય-ડુક્કર-માછલીની ચરબીમાંથી બનેલા લાડુ ખાધા પછી ભક્તો શું કરશે?

હરિયાણામાં સંખ્યા અને પ્રભુત્વની દ્રષ્ટિએ જાટ સૌથી અગ્રણી જાતિ સમૂહ છે. જોકે જાતિ ગણતરીના અભાવે ચોક્કસ સંખ્યાનો અંદાજ કાઢવો મુશ્કેલ છે, તેમ છતાં દાવો કરવામાં આવે છે કે હરિયાણામાં જાટ મતદારોની સંખ્યા 20 થી 27 ટકાની વચ્ચે છે. રાજ્યની કુલ 90 વિધાનસભા બેઠકોમાંથી 40 બેઠકોના પરિણામો પર જાટ મતદારો સીધી અસર કરે છે. આ સિવાય જાટ સમાજ બીજી દસથી બાર બેઠકોના પરિણામોને પણ તે પ્રભાવિત કરી શકે છે. જાટોના વર્ચસ્વનો અંદાજ એ વાત પરથી લગાવી શકાય છે કે વર્ષ 1966માં જ્યારથી પંજાબથી અલગ થઈને હરિયાણા નવું રાજ્ય બન્યું છે, ત્યારથી લઈને આ 58 વર્ષોમાંથી 33 વર્ષ સુધી રાજ્યના મુખ્યમંત્રી જાટ સમાજમાંથી રહ્યાં છે.

આ પણ વાંચોઃ મુખ્યમંત્રી અમારી જાતિનો છે, અમારી ઈચ્છા થશે ત્યારે પાણી આપીશું...

એ કારણ છે કે રાજ્યની રાજનીતિને જાટ વિ. અન્ય વચ્ચે વહેંચવી ખૂબ જ સરળ છે. ભાજપ છેલ્લા દસ વર્ષથી આવું કરી રહ્યું છે અને તેનો ફાયદો પણ પાર્ટીને મળ્યો છે. 2014 માં ભાજપનું ચૂંટણી અભિયાન રાજ્યમાં જાટોના વર્ચસ્વ, તેમના અતિરેક અને અન્ય જાતિ સમૂહોની ઉપેક્ષાની આસપાસ ફરતું હતું. 

લોકોએ ભાજપ પર વિશ્વાસ કર્યો અને રાજ્યમાં પહેલીવાર તે પોતાના દમ પર સરકાર બનાવવામાં સફળ રહી. ભાજપ અગાઉ 1987માં ઓમપ્રકાશ ચૌટાલાની આગેવાની હેઠળની જનતા દળ સરકાર અને 1996માં બંસી લાલની આગેવાની હેઠળની હરિયાણા વિકાસ પાર્ટીની સરકારનો ભાગ હતી. વર્ષ 2014માં ભાજપ માટે સાનુકૂળ પરિસ્થિતિ એ રીતે પણ સર્જાઈ હતી કારણ કે દેશભરમાં કોંગ્રેસ વિરુદ્ધ માહોલ હતો. અન્ના હજારેના ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી આંદોલન અને હરિયાણામાં ભૂપેન્દ્ર સિંહ હુડ્ડા સામેના લોકોની નારાજગીના આધારે ભાજપે પોતાના દમ પર 47 બેઠકો જીતી અને સરકાર બનાવી હતી.

બીજી તરફ, હરિયાણાની કુલ વસ્તીના લગભગ 40 ટકા OBC જાતિઓ છે. રાજ્યમાં દલિતોની સંખ્યા 23 ટકાથી થોડી વધારે છે. આ ઉપરાંત લગભગ 7 ટકા મુસ્લિમો પણ છે, જેમની વસ્તી મેવાત વિસ્તારમાં ચારથી પાંચ બેઠકો પર નિર્ણાયક છે. રાજ્યમાં 2014 અને 2019માં યોજાયેલી ચૂંટણીઓ વચ્ચે ભારે સમાનતા છે. બંને વખત ભાજપે જાટો વિરુદ્ધ અન્ય જાતિઓને એક કરીને ચૂંટણી લડી હતી. જેમાં સૈની, યાદવ (રાવ), ગુર્જર જેવી મોટી ઓબીસી જાતિઓ ઉપરાંત દલિતોમાંથી વાલ્મિકી અને કોળી જાતિના મતદારોએ ભાજપની તરફેણમાં મતદાન કર્યું હતું. જ્યારે મુસ્લિમ અને જાટવ મતદારોએ કોંગ્રેસની તરફેણમાં મતદાન કર્યું હતું. પરંતુ જાટ કોંગ્રેસ સિવાય ઈન્ડિયન નેશનલ લોકદળ, જનનાયક જનતા પાર્ટી અને કોંગ્રેસ વચ્ચે વહેંચાઈ ગયા. પંજાબી, વાણિયા, બ્રાહ્મણો અને રાજપૂતો પહેલેથી જ ભાજપની તરફેણમાં હતા.

આ પણ વાંચોઃ લોકસભા ચૂંટણીના પરિણામો બાદ હવે આરએસએસની રણનીતિ શું છે?

અહીં એ નોંધવું રહ્યું કે, ભાજપ વર્ષોથી 'દલિતો-પછાતોમાં ભાગલા પાડો અને રાજ કરો'ની એક રસપ્રદ રાજકીય રમત સફળતાપૂર્વક રમી રહી છે. જે રાજ્યમાં ચૂંટણી હોય, ત્યાં ઓબીસી કે દલિત જાતિઓમાં સૌથી વધુ સંખ્યા કે રાજકીય પ્રભુત્વ ધરાવતા જાતિ સમૂહને ત્યાંની તમામ સમસ્યાઓ માટે જવાબદાર ગણાવીને વિલન બનાવી દો. રાજ્ય પ્રમાણે વિલન બદલાતો રહે છે, પરંતુ વ્યૂહરચના એક જ રહે છે. 

રસપ્રદ વાત એ છે કે આ ખેલમાં એક રાજ્યનો વિરોધી બીજા રાજ્યમાં પાર્ટીનો સમર્થક મતદાર બની જાય છે. જમીની લેવલ પર આવું કરવું અશક્ય લાગે છે, પરંતુ ભાજપે વારંવાર આ અશક્ય લાગતી વ્યૂહરચનાને સફળ કરી બતાવી છે. હરિયાણા ઉપરાંત બિહાર, ઉત્તર પ્રદેશ, મધ્યપ્રદેશ અને રાજસ્થાનના ઉદાહરણ પરથી આ ખેલને સારી રીતે સમજી શકાય છે.

ઉદાહરણ તરીકે, હરિયાણામાં જે જાટ મતદારો સામે ધ્રુવીકરણના સહારે ભાજપ સત્તા મેળવે છે, એ જ જાટ મતદારો પશ્ચિમ ઉત્તર પ્રદેશ, દિલ્હી અને રાજસ્થાનમાં ભાજપનો મુખ્ય જનાધારા છે. ઉત્તર પ્રદેશ અને બિહારમાં જે યાદવો વિરુદ્ધ ધ્રુવીકરણ ભાજપની રાજનીતિનો આધાર છે, એ જ યાદવો હરિયાણા, દિલ્હી અને મધ્ય પ્રદેશમાં ભાજપની કોર વોટબેંક ગણાય છે.

આ પણ વાંચોઃ RSS ના મુખપત્ર પાંચજન્યમાં જાતિપ્રથાના જરૂરી ગણાવવામાં આવી

પરંતુ આ વખતે હરિયાણામાં સ્થિતિ બદલાઈ હોય તેવું લાગી રહ્યું છે. તેનાં ઘણા કારણો છે. જેમાં વધતી જતી મોંઘવારી, બેરોજગારી અને કથળતી કૃષિ વ્યવસ્થા મુખ્ય છે. આ કારણોસર તમામ ખેડૂત જાતિઓ આ વખતે ભાજપથી નારાજ જોવા મળી રહી છે. અગ્નિવીર યોજના, કુશ્તી ખેલાડીઓનું અપમાન અને ખેડૂત આંદોલન દરમિયાન થયેલા અત્યાચારોને લઈને આ વખતે માત્ર જાટ જ નહીં, યાદવ, ગુર્જર, સૈની અને અન્ય તમામ ખેડૂત જાતિઓમાં પણ તેની અસર જોવા મળી રહી છે.

યાદવ, ગુર્જર અને દલિતોની નારાજગીનું એક બીજું મોટું કારણ છે. આ જાતિઓ સાથે મળીને હરિયાણામાં માત્ર એક મોટી રાજકીય તાકાત જ નથી બની જતી, પરંતુ ભાજપની જીતનો આધાર પણ બને છે. હરિયાણામાં 2014 અને 2019માં ભાજપની સફળતા ઓબીસી અને દલિત મતદારોના ધ્રુવીકરણને કારણે હતી, પરંતુ બંને વખત પાર્ટીએ પંજાબી ખત્રી જાતિના મનોહર લાલ ખટ્ટરને મુખ્યમંત્રી બનાવ્યા હતા. જેના કારણે પક્ષના ઘણા નેતાઓ, જેઓ મુખ્યમંત્રી બનવાની મહત્વાકાંક્ષા ધરાવતા હતા તેમને નુકસાન થયું હતું. જો કે આ વખતે ચૂંટણીના લગભગ સાત મહિના પહેલા ભાજપે મુખ્યમંત્રી બદલવાનો નિર્ણય કર્યો અને નાયબ સિંહ સૈનીને મુખ્યમંત્રી બનાવવામાં આવ્યા. આની પાછળ પાર્ટીનો વિચાર ફરી એકવાર OBC જાતિઓને પોતાની તરફેણમાં લાવવાનો હતો. પરંતુ આનાથી પક્ષમાં નિરાશા અને આંતરકલહમાં વધારો થયો છે.

આ પણ વાંચોઃ છેલ્લાં 5 વર્ષમાં 19000 જેટલાં દલિત, આદિવાસી, ઓબીસી વિદ્યાર્થીઓએ કેન્દ્રીય શિક્ષણ સંસ્થાઓ છોડી દીધી

નાયબ સિંહ સૈની મુખ્યમંત્રી બન્યા બાદ રાવ ઈન્દ્રજીત સિંહ, કૃષ્ણપાલ ગુર્જર અને અનિલ વિજ જેવા નેતાઓ અસંતુષ્ટ છે. રાજ્યના અનુક્રમે યાદવ, ગુર્જર અને બ્રાહ્મણ મતદારોમાં તેની અસર સ્પષ્ટપણે જોઈ શકાય છે. આધારભૂત સૂત્રો કહે છે કે, આ વખતે બ્રાહ્મણ મતદારોનો ઝુકાવ કોંગ્રેસ તરફ છે તેવું લાગે છે. ગુર્જરોમાં અસંતોષ છે, પરંતુ હજુ પણ મોટી સંખ્યામાં તે ભાજપ સાથે રહેશે, કારણ કે તેઓ રાજ્યમાં ફરી એકવાર જાટોનું વર્ચસ્વ જોઈ રહ્યા છે. બહુમતી મતદારો માને છે કે ભાજપ પાસે ન તો રાજ્યમાં કોઈ મુદ્દો બચ્યો છે અને ન તો વાતાવરણ તેના પક્ષમાં છે. તેમ છતાં જો લોકો ભાજપને મત આપતા હોય તો તેના બે કારણો છે. એક તો હુડ્ડા પરિવારને લઈને લોકોમાં અવિશ્વાસ અને બીજું જાટોનું પ્રભુત્વ તેમને ડરાવે છે.

આ પણ વાંચોઃ આરએસએસ હવે કોલેજમાં ભણતા દલિત, ઓબીસી યુવાનો પર ફોકસ કરશે

સામે ભાજપ પણ આવા જ દાવા કરે છે. તાજેતરમાં, ભાજપના રાષ્ટ્રીય સચિવ અને પાર્ટી મેનિફેસ્ટો કમિટીના વડા ઓમ પ્રકાશ ધનખડે કહ્યું હતું કે, "જો પાર્ટી ચૂંટણીમાં ફરી સત્તામાં આવે છે તો અમે '36 બિરાદરી'માંથી દરેકના હિતોનું ધ્યાન રાખવા માટે કલ્યાણ બોર્ડનું વચન આપ્યું છે." એ અલગ વાત છે કે એ જ ભાજપ જ્યારે મુસ્લિમ બહુમતીવાળા મેવાતમાં પ્રચાર કરે છે ત્યારે ત્યાં '36 બિરાદરી'ની વાત નથી કરતી. કારણ કે આ 36 બિરાદરીમાં હરિયાણાના મુસ્લિમો અને દલિતો પણ આવે છે.

બિરાદરીનો અર્થ શું છે?
એક મીડિયા રિપોર્ટ મુજબ, કુરુક્ષેત્ર યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર એસ. કે. ચહલ કહે છે કે, "આ શબ્દ બરાદર પરથી આવ્યો છે, જે એક કુળ અથવા સમાન વંશવાળી જનજાતિના ભાઈચારા માટેનો એક ફારસી શબ્દ છે. અંગ્રેજી શબ્દ Brother આના પરથી આવ્યો છે. 

ઇતિહાસ વિભાગના અધ્યક્ષ અને સામાજિક વિજ્ઞાન ફેકલ્ટીના ડીન પ્રોફેસર ચહલ કહે છે, “બિરાદરી શબ્દને કૌમ (રાષ્ટ્ર) અથવા જાટ (જાતિ) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. જો કે છેલ્લા બે શબ્દોનો અર્થ અલગ-અલગ છે, ઉત્તર ભારતમાં ત્રણેય શબ્દો જાતિના પર્યાયરૂપે વપરાય છે.

આ પણ વાંચોઃ આરએસએસ કહે છે હિંદુ ધર્મમાં કોઈ 'અછૂત' નથી, તો પછી 'મનુસ્મૃતિ'માં શું છે?

ચંદીગઢની પંજાબ યુનિવર્સિટીમાં ઈતિહાસ ભણાવતા પ્રોફેસર એમ. રાજીવલોચન કહે છે કે 'બિરાદરી' વિસ્તૃત પરિવારની જેમ છે. હરિયાણા મહાભારતનો પ્રદેશ છે. એવી કલ્પના કરવામાં આવે છે કે મહાભારતના સમયથી 'બિરાદરી' જેવી રચના અસ્તિત્વમાં છે.

જો કે, છ વખતના ભૂતપૂર્વ ધારાસભ્ય અને ભૂતપૂર્વ નાણાપ્રધાન સંપત સિંહ કહે છે કે "36 બિરાદરી" માત્ર એક રૂઢિપ્રયોગ છે અને વાસ્તવમાં 36 થી વધુ જાતિઓ છે. 
સંપતે કહ્યું, “2016 માં, મેં તમામ જાતિઓમાં ભાઈચારો મજબૂત કરવા હિસારમાં મારા ઘરે એક કાર્યક્રમ રાખ્યો હતો અને તેમાં લગભગ 85 જાતિના સભ્યોએ હાજરી આપી હતી. સિંહ કહે છે, '36 બિરાદરી'નો ભાઈચારો હરિયાણામાં ખૂબ જ સામાન્ય શબ્દ છે જેનો ઉપયોગ સમાજમાં સદભાવને પ્રોત્સાહન આપવા માટે થાય છે, જેમાં તમામ સમાજના લોકો સામેલ છે."

36 બિરાદરી શબ્દપ્રયોગમાં કેવી રીતે આવ્યો?
પ્રોફેસર ચહલના જણાવ્યા અનુસાર, અજમેર-મેરવાડ ગેઝેટિયર (1951)માં 36 નહીં પરંતુ 37 જાતિના અસ્તિત્વનો ઉલ્લેખ છે. તેઓ જણાવે છે કે "પ્રારંભિક મધ્યયુગીન ફારસી લખાણો અને પ્રવાસવર્ણનો ઉત્તર ભારતમાં 36 બિરાદરીઓ (કુળો અથવા સામ્રાજ્યો) ના અસ્તિત્વનો ઉલ્લેખ કરે છે. તેવી જ રીતે, રાજપુતાનાના પ્રખ્યાત ઇતિહાસકાર, બ્રિટિશ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના અધિકારી લેફ્ટનન્ટ કર્નલ જેમ્સ ટોડ, 36 રાજવંશો અથવા સામ્રાજ્યોનો ઉલ્લેખ કરે છે.

પ્રોફેસર ચહલ કહે છે કે હરિયાણામાં બીજો એક શબ્દ જેના અંતમાં એક નંબર જોડાયેલ છે તે છે "ખાપ 84". જે 84 ગામોની ખાપ પંચાયતનો ઉલ્લેખ કરે છે, પરંતુ તમામ ખાપ 84 ગામોને નથી જોડતી.” તેમના મતે, "36 બિરાદરી" એ મુખ્ય સમાજોને સંદર્ભિત કરવા માટે વપરાતો શબ્દ છે તેનો અર્થ એ નથી કે ખરેખર 36 સમુદાયો છે.

36 બિરાદારીઓનું સામાજિક મહત્વ
ચૂંટણીની મોસમ દરમિયાન, જ્યારે પણ ઉમેદવાર ગામમાં પહોંચે છે, ત્યારે "36 બિરાદારીઓ" વતી અગ્રણી ગ્રામજનો દ્વારા તેનું સ્વાગત કરવામાં આવે છે. આ કેટેગરીની જાતિઓ અને સમાજોમાં બ્રાહ્મણો, વૈશ્ય, જાટ, ગુર્જર, રાજપૂત, પંજાબી (હિંદુ), સોની, સૈની, આહીર, રોર, કુંભાર અને મુસ્લિમોનો સમાવેશ થાય છે. લગભગ અડધી અનુસૂચિત જાતિઓ (SC)નો પણ તેમાં સમાવેશ થાય છે.

પ્રોફેસર ચહલના જણાવ્યા અનુસાર, '36 બિરાદરી'ની વિભાવનાનો પંજાબ (ભારત અને પાકિસ્તાન બંને), હરિયાણા અને રાજસ્થાનની સંસ્કૃતિઓમાં વ્યાપકપણે ઉપયોગ થાય છે. તેમણે કહ્યું- "સામાજિક રીતે, બિરાદરી વૈવાહિક સંબંધો બનાવવા, આંતર જ્ઞાતિય વિવાદોનું સમાધાન કરવા અને અન્ય સામાજિક સમસ્યાઓના ઉકેલમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. તે તેના લોકોને સામાજિક સુરક્ષા, ઓળખ અને ગૌરવની ભાવના પણ પ્રદાન કરે છે. તેથી, લોકોમાં તેમની બિરાદરી સાથે જોડાણ અને પોતિકાપણાંની ઊંડી ભાવના હોય છે."

આ પણ વાંચોઃ મધ્યપ્રદેશ સરકારે એસસી-એસટીના હકના કરોડો રૂપિયા ગાયો માટે ફાળવી દીધાં

ભારત સરકારના 24 મંત્રાલયોમાં સંયુક્ત સચિવ, નિયામક અને નાયબ સચિવની 45 ખાલી જગ્યાઓ લેટરલ એન્ટ્રીથી ભરવા યુનિયન પબ્લિક સર્વિસ કમિશનની ૬૦ પાનાંની જાહેરાત ક્રમાંક ૫૪/૨૦૨૪, તા.૧૭મી ઓગસ્ટના રોજ પ્રગટ થઈ હતી. લેટરલ એન્ટ્રી એટલે સરકારી સેવામાં મોટા હોદ્દાઓ પર કોઈપણ પ્રકારની પરીક્ષા વિના બહારના નિષ્ણાતો કે વિશેષજ્ઞોની સીધી ભરતી. આ પ્રકારની ભરતીમાં અનામત નીતિ લાગુ પડતી નથી. છેક નહેરુના જમાનાથી આ પ્રકારે નિમણૂકો થતી આવી છે. પરંતુ વર્તમાન સરકારે તેને સંસ્થાગત રૂપ આપ્યું છે. અગાઉની સરકારોમાં રાજકીય રીતે થતી એકલદોકલ નિમણૂકો હવે મોટાપાયે અને UPSC દ્વારા થાય છે. એટલે કોંગ્રેસ સહિતના વિપક્ષોએ જ નહીં સરકારના સહયોગી પક્ષોએ પણ અનામતના મુદ્દે તેનો વિરોધ કરતાં સરકારે પારોઠનું પગલું ભરી આ ભરતી પ્રક્રિયાની જાહેરખબર રદ કરાવી છે. 

કેન્દ્ર સરકારના પ્રવક્તા મંત્રી અશ્વિની વૈષ્ણવે પત્રકાર વાર્તામાં કહ્યા પ્રમાણે ‘વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી સામાજિક ન્યાય પ્રતિ પ્રતિબધ્ધ છે’,  તેથી સરકારે યુપીએસસીનું વિજ્ઞાપન રદ કરવા જણાવ્યું છે. સરકારના કોઈ સચિવે નહીં પણ મિનિસ્ટર ઓફ સ્ટેટ ફોર પર્સોનલ, પબ્લિક ગ્રિવેંન્સિસ એન્ડ પેન્શન્સે સંઘ લોક સેવા આયોગને લખેલા પત્રમાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે “સમાજના નબળા વર્ગોને સરકારી સેવાઓમાં તેમનું સાચું પ્રતિનિધિત્વ મળી શકે તે માટે”  વિજ્ઞાપન રદ કરો.  સરકારે આમ કરીને લેટરલ એન્ટ્રી અનામતને ખતમ કરશે કે તે અનામત છીનવી લેવાનો પ્રયાસ છે તેનો જવાબ આપ્યો છે. 

છેક ૧૯૫૪માં ઈન્ટરનેશનલ મોનિટરીંગ ફંડમાંથી આઈ જી પટેલને નાયબ આર્થિક સલાહકાર તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા ત્યારથી લેટરલ એન્ટ્રી અસ્તિત્વમાં છે. વિરપ્પા મોઈલીના અધ્યક્ષપદ હેઠળના બીજા વહીવટી સુધારણા પંચે સિવિલ સેવાઓના વહીવટમાં સુધારાની જરૂર જોઈ, બહારથી નિષ્ણાતોની સીધી ભરતી કરવા ભલામણ કરી હતી. છઠ્ઠા પગાર પંચે હાલની વહીવટી પ્રણાલીમાં સુધારા માટે ઉંચા કે વરિષ્ઠ પદો પર લેટરલ એન્ટ્રીથી ભરતી સિવાય અધિક પરિણામોન્મુખી વલણ અપનાવવા સૂચવ્યું હતું. નીતિ આયોગ સાથે સંકળાયેલા સચિવોના સમૂહે લોકશક્તિની ઉપલબ્ધતામાં વૃધ્ધિ અને નવી પ્રતિભાના ઉપયોગ માટે મધ્યમ અને વરિષ્ઠ સ્તર પર લોકોને સામેલ કરવા જણાવ્યું હતું. 

આ પણ વાંચો: વાત કંઈક અલગ અને વિચિત્ર કોર્ટ કેસની...

વર્તમાન સરકારે ૨૦૧૭માં લેટરલ એન્ટ્રી અંગે વિચારણા કરી ૨૦૧૮થી તેનો અમલ કર્યો છે. તાજેતરની ૪૫ જગ્યાઓની જાહેરાત પૂર્વે ત્રણ વખત હાલની સરકારના કાર્યકાળમાં લેટરલ એન્ટ્રીથી નિમણૂકો થઈ છે. સંસદના વર્ષાસત્રમાં આપેલ માહિતી મુજબ છેલ્લા પાંચ વરસોમાં ૬૩ નિષ્ણાતોની ઉચ્ચ પદો પર  લેટરલ એન્ટ્રીથી નિયુક્તિઓ થઈ છે. ભારત ઉપરાંત અમેરિકા, યૂ.કે., ઓસ્ટ્રેલિયા, ન્યૂઝીલેન્ડ અને બેલ્જિયમમાં આ પ્રકારે ભરતી થાય છે. અમેરિકામાં તો વળી કાયમી સિવિલ સર્વન્ટ અને મિડ કેરિયર પ્રોફેશનલ્સનું ચલણ  છે. 

લેટરલ એન્ટ્રીના સમર્થકો તેના અત્યાર સુધીના સારા અનુભવોની દુહાઈ દઈ  ઉમદા ઉદ્દેશો જણાવે છે. દેશની વહીવટી પ્રણાલીને વધુ અસરકારક બનાવવા તે જરૂરી છે. નવા અને બહેતર વિચારોનો લાભ મેળવવાનો પણ તેનો હેતુ છે. વિશેષ જ્ઞાન અને કૌશલ ધરાવતા લોકોને વહીવટમાં સામેલ કરવાથી વહીવટ સુધરે છે. વહીવટની બહારના લોકોના જ્ઞાન અને અનુભવનો લાભ મળે છે. સમર્થકોની એક દલીલ એ પણ છે કે અર્થવ્યવસ્થાનો આકાર અને જટિલતામાં વૃધ્ધિ સાથે અસરકારક નીતિગત હસ્તક્ષેપ માટે વિભિન્ન ક્ષેત્રોની જાણકારી આવશ્યક છે. વર્તમાન આઈ એ એસ કદાચ તે માટે સજ્જ નથી. તેથી વિશેષ પ્રતિભાની આવશ્યકતા છે. બદલાયેલી પરિસ્થિતિ અને જરૂરિયાતોમાં તકનિકી નિષ્ણાતોની જરૂર ઉભી થઈ છે. નવા અને તાજા વિચારો વહીવટને વધુ જીવંત અને ઉપયોગી બનાવશે. ઉદ્યોગ નિષ્ણાતો અને બિનસરકારી સંસ્થાઓને લેટરલ એન્ટ્રીથી વહીવટી પ્રક્રિયામાં સીધા સામેલ થવાની તક મળે છે. 

અનામત નીતિને લેટરલ એન્ટ્રીથી વિશેષ અસર થાય છે. તેથી તેનો વ્યાપક વિરોધ થયો છે. અનામત વર્ગના અધિકારીઓની આ જગ્યાઓ પર પ્રમોશનની તક ઘટે છે. તો નવી નિમણૂકમાં આટલી જગ્યાઓ ઓછી થાય છે. ૧૫મી ડિસેમ્બર ૨૦૨૨ના લોકસભા પ્રશ્નના જવાબમાં મળેલ માહિતી પ્રમાણે ભારત સરકારમાં જોઈન્ટ સેક્રેટરી અને સમકક્ષ જે ૩૨૨ જગ્યાઓ ભરાયેલી છે તેમાં સામાન્ય વર્ગના ૨૫૪, ઓબીસી ૩૯, એસ સી ૧૬ અને એસ ટી ૧૩ અધિકારી છે. અર્થાત આ જગ્યાઓમાં અનામત વર્ગનું હાલનું પ્રતિનિધિત્વ પણ ઓછું છે. જો જગ્યાઓ ઘટશે તો તેથી પણ ઓછું થશે. યુપીએસસીની પરીક્ષામાં આ જગ્યાઓ માટે અનુસૂચિત જાતિ/જનજાતિની વય મર્યાદા ૩૭ વરસ છે અને તકની કોઈ મર્યાદા નથી. જ્યારે ઓબીસી વર્ગના ઉમેદવારો માટે નવ તક અને ૩૫ વરસની વય મર્યાદા ઠરાવેલ છે. પરંતુ લેટરલ એન્ટ્રીથી આ જગ્યાઓની ભરતીની જાહેરખબરમાં આવશ્યક ઉંમર ૪૦ થી ૫૫ વરસ છે. જે તમામ અનામત વર્ગના ઉમેદવારો કરતાં વધુ છે. તેથી અનામતના મુદ્દે લેટરલ એન્ટ્રીનો વિરોધ વાજબી છે. 

પ્લાનિંગ કમિશનના પૂર્વ સદસ્ય અરૂણ માયરા લેટરલ એન્ટ્રીમાં બજારના પરિબળના યોગદાનની ચર્ચા કરે છે. તેમના મત મુજબ, “એકવીસમી  સદીના વહીવટી તંત્ર સામે બજાર, સમાજ અને સરકારના સ્તરે પડકાર છે. બજાર સમર્થક આર્થિક સુધારાની અમેરિકી વિચારધારાના બીજ ભારતની રાજનીતિમાં વાવવા અર્થશાસ્ત્રીઓને લેટરલ એન્ટ્રીથી દેશના નાણા અને આર્થિક સંસ્થાનોમાં ઉચ્ચ પદે બેસાડવામાં આવ્યા હતા. હાલની સરકારે મુખ્ય આર્થિક સલાહકાર, નીતિ આયોગના ઉપાધ્યક્ષ, રિઝર્વ બેન્કના ડેપ્યુટી ગવર્નર અને નાણા પંચના ઉપાધ્યક્ષની નિમણૂક લેટરલ એન્ટ્રીથી કરી છે. બહારથી આવી સીધી ભરતીથી આ ઉચ્ચ પદો પર વિરાજમાન મહાનુભાવો દેશની આર્થિક નીતિઓ ઘડે છે, આર્થિક નીતિની દિશા નક્કી કરે છે.” 

“હાલની વહીવટી પ્રણાલીમાં સમસ્યા શું છે જે લેટરલ એન્ટ્રીથી ઉકેલાઈ જશે?”  તેવા સવાલ સાથે યુ.પી.ના નિવૃત મુખ્ય સચિવ આલોક રંજન સ્પષ્ટ કરે છે કે “ પ્રશ્ન જ્ઞાન કે અનુભવના અભાવનો નથી. સમસ્યા નોકરશાહી સંરચના અને સરકારી કાર્યપ્રણાલીનો છે. જે સર્વશ્રેષ્ઠ સિવિલ સેવક નોકરીના આરંભે ગતિશીલ અને ઉત્સાહી હોય છે તે સમય જતાં સીએજી, સીવીસી, સીબીઆઈ અને કોર્ટના ડરે નરમ પડી જાય છે. અને કોઈપણ નિર્ણય લેતાં પહેલાં પોતાની નોકરીની સલામતી વિચારે છે. લેટરલ એન્ટ્રીથી નિમાયેલા અધિકારીઓ આ સ્થિતિથી બચીને નિર્ણયો કઈ રીતે લેશે?”  

અરૂણ માયરા પણ કહે છે કે, “ આજે સામાજિક, આર્થિક, પર્યાવરણીય સમસ્યાઓ જટિલ બની છે. લેટરલ એન્ટ્રીથી નિમાયેલ કોઈ પર્યાવરણવિદ પર્યાવરણની સમસ્યા ઉકેલી નાખે પણ શાયદ સામાજિક-આર્થિક નુકસાન પહોંચાડે. તેનો હલ શું હશે? “
એટલે વહીવટને અનુભવ, જ્ઞાન અને નિષ્ણાતપણાની ચોક્કસ જ જરૂર છે, પરંતુ તે લેટરલ એન્ટ્રીથી ઉકેલાશે તેમ માનવાની જરૂર નથી. હાલના વહીવટમાં જે સમસ્યાઓ છે તેનો રામબાણ ઈલાજ લેટરલ એન્ટ્રી નથી. વર્તમાન આઈએએસ આઈપીએસ અધિકારીઓને જરૂરી તાલીમ આપીને પણ આ ખોટ પૂરી શકાય છે. લેટરલ એન્ટ્રીથી જ ભરવાપાત્ર જગ્યાઓ અનામતના અમલ સાથે, શૈક્ષણિક લાયકાત અને અન્ય આવશ્યકતાઓ જણાવી, વગર પરીક્ષાએ સીધી ભરતીથી ભરવાને બદલે, નિષ્પક્ષ અને પારદર્શી રીતે યુપીએસસી દ્વારા લેખિત પરીક્ષાથી ભરી શકાય છે.

maheriyachandu@gmail.com
(લેખક વરિષ્ઠ પત્રકાર, રાજકીય વિશ્લેષક અને બહુજન સમાજના પ્રશ્નોના તલસ્પર્શી અભ્યાસુ છે.)

આ પણ વાંચો: શું Lateral Entry અનામતને ભૂંસી નાખવાની યુક્તિ છે?

બાબાસાહેબનું ગ્રેજ્યુએશન પૂર્ણ  થયા બાદ પિતાજી  રામજીરાવની ઇચ્છા હતી કે, ભીમરાવ મુંબઇમાં જ ક્યાંક નોકરી મેળવી લે. પરંતુ અભ્યાસ માટે સ્કૉલરશીપ આપનાર મહારાજા સયાજીરાવનું ઋણ ચૂકવવા માટે ભીમરાવ વડોદરા રાજ્યની નોકરી કરવા ઇચ્છતા હતા. દેશી રાજ્યોમાં અસ્પૃશ્યતાની સ્થિતિ અને ત્યાંનું વાતાવરણ રામજીરાવ વધુ સમજતા હતા. એટલે જ તે ઇચ્છતા કે, ભીમરાવ અંગ્રેજ સરકારની નોકરી કરે. આ મુદ્દે પિતા-પુત્ર વચ્ચે મતભેદ થયા. તેમ છતાં 23 જાન્યુઆરી, 1913ના રોજ મહારાજાનું ઋણ ફેડવાના ઇરાદે ભીમરાવ વડોદરા આવ્યા. વડોદરામાં રહેવા-જમવાની કંઇ કહેતાં કંઇ જ સગવડ નહોતી. તેઓ અસ્પૃશ્યોની વસ્તીમાં બે-ત્રણ દિવસ રહ્યા. આર્યસમાજી આગેવાન અને અંત્યજ શાળાઓના ઇન્સ્પેક્ટર શ્રી આત્મારામ સાથે પરિચય થયો. શ્રી આત્મારામે રહેવા માટે બીજી વ્યવસ્થા ન થાય ત્યાં સુધી એમની ઑફીસનો ઉપયોગ કરવાની છૂટ આપી. પરંતુ જમવાની વ્યવસ્થા અલગ કરવાની હતી. તે વ્યવસ્થા વડોદરાના એક મહાર સદ ગૃહસ્થને ત્યાં થઇ.

વડોદરા રાજ્યના સચિવાલયમાં ભીમરાવને રોજ અલગ અલગ કામ સોંપાતાં. કોઇ ચોક્કસ કામ ભીમરાવને સોંપવામાં આવ્યું નહોતું. જે કામ સોંપાતું તે ફટાફટ પૂરું કરીને તેઓ એકાદું પુસ્તક વાંચવા બેસી જતા. તેઓ દિવસ દરમિયાન સતત એમની સાથેના કર્મચારીઓ અધિકારીઓના વર્તન-વ્યવહારનું સૂક્ષ્મ નિરીક્ષણ કરતા હતા. ત્યાંના કર્મચારીઓ ભીમરાવની ઇર્ષ્યા કરતા હતા. એક તો ભીમરાવનું નિરાળું અને પ્રભાવી વ્યક્તિત્વ અને પાછા અસ્પૃશ્ય એટલે ઇર્ષા વધી જતી. દરમિયાન કોઇએ ઉચ્ચ અધિકારીને ભીમરાવ કશું કામ કરતા નથી એવી ફરિયાદ કરી. ભીમરાવે અધિકારીને પોતાને સોંપાયેલું એકપણ બાકી હોય તો એ બતાવવા કહ્યું સાથે કહ્યું કે, "ફાજલ સમયમાં હું પુસ્તક વાંચન કરું છું. પણ, તમને ફરિયાદ કયા ચોક્કસ લોકો એ કરી હશે એ હું ધારી શકું છું." ભીમરાવે ઉચ્ચ અધિકારીને કહ્યું કે, "મને અહીં કોઇ ઓળખતું નથી. આટલા દિવસથી મારી રહેવાની કે જમવાની સગવડ પણ થઇ નથી. ઉલટામાં કચેરીમાં સોંપાતાં નિરર્થક કામો પણ હું સારી રીતે પૂરાં કરી દઉં છું. ફાજલ સમયમાં નકામી ગપ્પાંગોષ્ઠી કરવાને બદલે હું વાંચવા બેસુ છું." ભીમરાવના જવાબથી ઉચ્ચ અધિકારી તો મૌન થઇ ગયા પણ એમને ફરિયાદ કરનારા પણ ચૂપ થઇ ગયા.

થોડા દિવસ પછી ભીમરાવને તાર મળ્યો કે, પિતાજીની તબિયત ખરાબ છે. તાર વાંચીને ભીમરાવને આઘાત લાગ્યો. એ વડોદરા આવ્યા ત્યારે બાપ-બેટા વચ્ચે મતભેદ થયો હતો. પછી થયેલા પત્રવ્યવહારમાં એમણે વડોદરામાં પડતી તકલીફો જાણાવી નહોતી. ભીમરાવ તરત જ મુંબઇ જવા રવાના થયા. વચ્ચે આવતા સુરત સ્ટેશને તેઓ પરિવાર માટે ત્યાંની પ્રખ્યાત બરફી લેવા ઉતર્યા એવામાં ટ્રેન છૂટી ગઇ. બીજી ટ્રેન માટે ખાસ્સી રાહ જોવી પડી.

આ પણ વાંચો: ડૉ આંબેડકરે પત્રકાર અને તંત્રી કેમ બનવું પડ્યું?

બીજા દિવસે મુંબઇ પહોંચ્યા ત્યારે ઘરના બધા સભ્યો પિતાજીને વીંટળાઇ વળ્યા હતા. ભીમરાવને ફાળ પડી. ભીમરાવ પિતાજીની પથારી પાસે બેઠા. પિતાજીએ આંખો ખોલી, ભીમરાવને સ્નેહભરી નજરે જોયા, શરીર પર વાત્સલ્યભર્યો હાથ ફેરવ્યો. જાણે, ભીમરાવની જ રાહ જોતા હોય એમ થોડીવારમાં જ એમનો પ્રાણ ઉડી ગયો. બીજી ફેબ્રુઆરીના દિવસે રામજીરાવનું અવસાન થયું. રજાઓ પૂરી થતી હોવાથી ભીમરાવે રજાઓ લંબાવવા વડોદરા તાર કરી દીધો. ભીમરાવના પિતાજી જ્યારે મૃત્યુ પામ્યા ત્યારે મહારાજા સયાજીરાવ મુંબઇ હતા. એમણે તાર કરીને શોકસંદેશો પણ પાઠવ્યો હતો. મહારાજાએ અગાઉ પોતે કેટલાક તેજસ્વી વિદ્યાર્થીઓને ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે અમેરિકા મોકલવા માગતા હોવાનું પોતાના પ્રવચનમાં જણાવ્યું હતું. ભીમરાવ મહારાજાને મળવા માટે અને વડોદરા નિવાસ દરમિયાન એમને પડેલી તકલીફો અંગેનું આવેદનપત્ર આપવા માટે મલબારહિલ ખાતેના મહેલ પર ગયા.

મહારાજા એમની સાથે વાતો કરે છે. પ્રશ્નો પૂછે છે. ભીમરાવની અંગ્રેજી પરની પકડ અને જવાબોથી ખુશ પણ થાય છે. પરંતુ, ભીમરાવના આવેદનપત્ર વિશે એકપણ શબ્દ ઉચ્ચારતા નથી. ઉલટાનું ભીમરાવને બીજા દિવસે ફરીથી મળવા આવવાનું કહે છે. બીજા દિવસે ભીમરાવ મહારાજાને મળે છે ત્યારે મહારાજા ભીમરાવને કયા વિષયોનો અભ્યાસ કરવામાં રસ છે? અને એ અભ્યાસ કરીને શું કરીશ? એવા પ્રશ્નો પૂછે છે. ભીમરાવ જવાબમાં કહે છે, અર્થશાસ્ત્ર, સમાજશાસ્ત્ર અને પબ્લીક ફાઇનાન્સનો અભ્યાસ કરીને વંચિતો, અસ્પૃશ્યોની અવદશા કેવી રીતે મટાડી શકાય અને એમના ઉદ્ધાર, એમની સુધારણા માટે મારી શક્તિ વાપરીશ.

મહારાજા કહે છે, "તું અમારા રાજ્યની નોકરી કરીશ? જો નોકરી કરીશ તો સમાજસેવા અને નોકરી એકસાથે બે કામ કેવી રીતે કરીશ? ભીમરાવ પ્રત્યુત્તર આપે છે, "જો તમે મને સગવડ આપશો તો હું બંને કામ એકસાથે કરીશ. કામને ન્યાય આપવાની ક્ષમતા મારામાં છે." મહારાજા કહે છે કે, "હું તને અમેરિકા વધુ અભ્યાસ માટે મોકલવા ઇચ્છું છું જો તારી ઇચ્છા હોય તો શિષ્યવૃત્તિની માગણી સહિતની અરજી કરી દે અને એક નકલ મને પણ આપજે." આ સાંભળી ભીમરાવના આનંદનો તો પાર ન રહ્યો. એમને તો જાણે દોડવું હતું ને ઢાળ મળ્યો. 

અભ્યાસ માટે અમેરિકા

ઘેર આવી તેઓ તરત જ અરજી કરી દે છે. અરજી કર્યા પછી પત્નીને જાણ કરે છે. એમની અરજી મંજૂર થાય છે. અરજી મંજૂર થતાં જ ફરીથી મહારાજાને મળીને આભાર માને છે. માસિક સાડા અગિયાર પાઉન્ડની શિષ્યવૃત્તિ 15 જૂન 1913 થી 14 જૂન 1916 સુધીના ત્રણ વર્ષના સમયગાળા માટે મંજૂર કરવામાં આવી હતી. ભીમરાવના કુટુંબમાં દસ બાર માણસો હતાં. બે ટંક ભોજનથી વધુ કંઇ થઇ શકે એવી આર્થિક સ્થિતિ નહોતી. એ અમેરિકા જાય પછી કુટુંબના ભરણ - પોષણની પણ ચિંતા હતી. અમેરિકા જવા માટે અત્યંત જરૂરી ચીજવસ્તુઓ પણ ખરીદવાની હતી. એમને ત્રણ મહિનાની એડવાન્સ શિષ્યવૃત્તિ પેટે રૂ. 1963 મળ્યા હતા. એમણે જરૂરી ચીજવસ્તુઓ ખરીદી બચેલા પૈસા પત્નીને ઘરખર્ચ માટે આપ્યા. કરકસરથી જીવવાનું કહ્યું. સાથે એ પણ કહ્યું કે, અમેરિકામાં કરકસરથી જીવી જે બચશે એ ભારત મોકલતા રહેશે. ઘરમાં મોટાભાઇ આનંદરાવ જ કમાનાર હતા. ભીમરાવે આખા ઘરની જવાબદારી આનંદરાવને સોંપી, હંમેશની જેમ આનંદરાવે એ જવાબદારી સહર્ષ પૂરી કરવાની ખાતરી આપી. ભીમરાવના મનનો બોજ હળવો થઇ ગયો. અમેરિકા જઇ અભ્યાસમાં પૂર્ણપણે ડૂબી જવાના ધ્યેય સાથે ભીમરાવ અમેરિકા જવાના રવાના થયા.

આ પણ વાંચો: સંકલ્પ ભૂમિ વડોદરાથી સચિવાલય ગાંધીનગર સુધી આભડછેટ મુક્ત ભારત યાત્રા યોજાશે

અમેરિકામાં અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યા બાદ 21 ઑગસ્ટ 1917ના દિવસે ભીમરાવ પાછા મુંબઇ આવ્યા. એક અસ્પૃશ્યે આટલો ઉચ્ચ અભ્યાસ કરીને, આટલી મોટી પદવીઓ મેળવીને, વિદેશ અભ્યાસ કરીને દેશમાં પગ મૂક્યો હતો. એટલે અસ્પૃશ્ય સમુદાયનો આનંદ તો માતો નહોતો. પરંતુ, રમાબાઇને અનેરો આનંદ હતો. પતિ પાછા તો આવ્યા જ હતા. પરંતુ, હવે દુઃખના દિવસો પૂરા થશે, આનંદથી જીવી શકાશે, પરિવાર જોડે રહેશે એ વિશે વિચારતી રમાબાઇની ખુશીનો પાર નહોતો. 

ફરીથી વડોદરા: અપમાન, સંકલ્પ અને સંઘર્ષ

ભીમરાવને વડોદરા રાજ્ય સાથેના કરાર મુજબ રાજ્યની નોકરી કરવાની હતી. એટલે એમણે વડોદરા પત્ર લખ્યો, જેમાં ક્યારે હાજર થવાનું છે? સરકાર એમને કઇ જગ્યાએ મૂકવા માગે છે? એ અંગેની પૃચ્છા હતી. વધુમાં એમણે 1913માં કરેલી વડોદરા રાજ્યની નોકરી દરમિયાન રહેવા-જમવાની જે મુશ્કેલી પડી હતી તેનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો અને રહેવા માટેની વ્યવસ્થા સરકાર તરફથી કરવામાં આવે એવી પણ વિનંતી કરી. રાજ્યના વહીવટી અધિકારી તરફથી મળેલા પત્રમાં તાકીદે વડોદરા પહોંચી જવા માટે જણાવવામાં આવ્યું પરંતુ, રહેવા-જમવાની બાબતનો કોઇ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો નહોતો. ભીમરાવ આ મૌન પાછળનો અર્થ સમજી ગયા. પણ, તેમણે વડોદરા પહોંચી જોઈ લેવાશે એમ વિચારી વડોદરા જવાનો નિર્ણય લીધો. પૈસાની કમી હતી. મોટાભાઇ આનંદરાવના પગારમાંથી ઘર ચાલતું હતું. જે જહાજ ડૂબવાથી ભીમરાવનાં બધાં પુસ્તકો ડૂબી ગયાં હતાં એના વીમાના વળતરના મળેલા પૈસામાંથી વડોદરા જવાનો ખર્ચ કાઢી. વધેલા પૈસા ઘર ખર્ચ માટે આપીને ભીમરાવ વડોદરા જવા માટે નીકળ્યા.

સપ્ટેમ્બર માસના બીજા અઠવાડિયામાં ભીમરાવ વડોદરા પહોંચ્યા. એક અછૂત પરદેશ ભણીને રાજ્યમાં મોટા અધિકારી તરીકે નોકરી કરવા આવવાનો છે, એવી વાત તો ભીમરાવ આવે એ પહેલાં વડોદરા પહોંચી ગઇ હતી. મહારાજાએ ભીમરાવ આવે એટલે સ્ટેશને પહોંચીને એમને સ્ટેશન પર મળી, બધી વ્યવસ્થા કરવાની સૂચના પણ આપી હતી. પરંતુ આ તો ‘અછૂત’. કોઇ  અધિકારી કે કર્મચારી ભીમરાવને સ્ટેશન પર લેવા ગયું નહીં. ભીમરાવ પોતાની રીતે એકલા સ્ટેશન પર ઉતરીને રહેવાની જગ્યા શોધવા લાગ્યા હતા.

લંડનમાં ત્રણ વર્ષ રહ્યા હતા એટલે ત્યાંના સમાનતાના વાતાવરણની માનસ પર અસર હતી. પણ, જ્યારે રહેવા માટે રૂમ રાખવાની વાત આવી એટલે તેમને તરત જ પોતે ‘અછૂત’ હોવાથી અહીં કેટલી તકલીફ પડશે એ વાસ્તવિકતા આંખ સામે દેખાવા લાગી. રહેવાની બીજી કોઇ સગવડ તો હતી નહીં. એટલે એમણે એક પારસી ધર્મશાળામાં મહામુસીબતે ‘પારસી નામ’ રાખીને રૂમ ભાડે લીધી. એ રૂમ રહેવા માટે કોઇ રીતે યોગ્ય નહોતી. કાળકોટડી જેવી એ રૂમમાં ભીમરાવ માંડ રાત કાઢતા હતા. વડોદરા મહારાજા તેમને નાણાખાતું આપવા માગતા હતા. એટલે એમને એકાઉન્ટન્ટ જનરલની ઑફીસમાં પ્રોબેશન પર મૂક્યા હતા. વળી, બીજાં ખાતાંના કામથી પણ માહિતગાર થાય એટલે થોડો થોડો સમય અન્ય ખાતાંમાં પણ કામ કરવાનું રહેતું હતું.

આ પણ વાંચો: બાબાસાહેબના આ કાર્યોને કોઈ ભૂંસી શકશે નહીં, સદીઓ પછી પણ રહેશે યાદ

ભીમરાવ ઉચ્ચ શિક્ષિત અધિકારી છે, એના કરતાં એ અછૂત છે એ જ વાત સાથી અધિકારીઓ અને હાથ નીચેના અધિકારીઓ, કર્મચારીઓ યાદ રાખતા હતા. પટાવાળો અભડાય નહીં એટલે ફાઇલો, કાગળો ટેબલ પર છૂટ્ટા નાખતો, એમના પટાવાળા ભૂલથી પણ સ્પર્શ થઇ જાય તો અભડાઇ જવાય એટલા માટે સંકોચાઇને ઊભા રહેતા. એમનો હુકમ જાણે સાંભળ્યો જ ન હોય એમ વર્તન કરતા હતા. ભીમરાવ સાંભળે એમ જાતિવાચક શબ્દો બોલી અપમાન કરતા હતા. કચેરી સમય બાદ અધિકારીઓ ના મનોરંજન - મેળાવડા માટેની ક્લબમાં હોદ્દાની રૂએ પ્રવેશ તો મળી ગયો પણ, ક્લબમાં કોઇ અધિકારી તેમની સાથે વાત પણ કરતા નહોતા. થોડા દિવસ પછી ભીમરાવ માટે ખૂણામાં  અલગ ટેબલ ખુરશી પણ મૂકી દેવામાં આવ્યું. ભીમરાવને સાંકેતિક રીતે બહિષ્કારની જાણ કરી દેવામાં આવી. વળી, અપમાનભરી સૂચના મુસ્લિમ નોકર દ્વારા પણ પહોંચતી કરવામાં આવી. જે અધિકારીઓ મુસ્લિમો,પારસીઓ, ખ્રિસ્તીઓ જેવા અન્ય ધર્મીઓ સાથે સમાનતાભર્યો વ્યવહાર કરતા હતા. એ જ લોકો હિન્દુ ગણાતા (???) ભીમરાવ સાથે સ્પર્શ તો દૂરની વાત છે બોલવા માટે પણ તૈયાર નહોતા.

ભીમરાવને આ બાબતની ખૂબ પીડા થઇ. રહેવા-જમવાની વ્યવસ્થાનો અભાવ અને અધિકારીઓ, કર્મચારીઓનો અસહકાર, અપમાન, અવહેલના વગેરે બાબતોની રજૂઆત એમણે મહારાજા સમક્ષ કરી, પણ મહારાજા એનો નક્કર ઉપાય ના કરી શક્યા. ભીમરાવે હવે, નિત્યક્રમ બદલ્યો તેઓ ઑફીસનું કામકાજ પતાવી લાઇબ્રેરીમાં બેસી વાંચવા લાગ્યા. એટલે સાથે કામ કરનારાઓએ એની ફરિયાદ દીવાન સર મનુભાઇ મહેતા આગળ કરી. દીવાને ભીમરાવને મળવા બોલાવ્યા. ભીમરાવે આખી વીતકકથા દીવાનને જણાવી. દીવાને આશ્વાસન આપ્યું પણ, એનો અમલ ક્યારેય ના થયો. કંટાળીને ભીમરાવ મહારાજાને ફરીથી મળ્યા, અધૂરા અભ્યાસની વાત કરી. જો શિષ્યવૃત્તિ મળે તો અભ્યાસ પૂર્ણ કરી શકાય એમ પણ જણાવ્યું. પણ, મહારાજાએ એનો અસ્વીકાર કર્યો. ભીમરાવે અલગ મકાન મળે તો કુટુંબ સાથે રહી શકાય એ માટે મહારાજાને વિનંતી કરી, મહારાજા તરફથી આશ્વાસન પણ ના મળ્યું એટલે તેઓ વધુ નિરાશ થયા. ઑફીસમાં એમનો બહિષ્કાર તો ચાલુ જ હતો. એટલે તેઓ ફાજલ સમયનો ઉપયોગ અધ્યયનમાં કરતા હતા, નોંધો તૈયાર કરતા હતા. જેનો એમને ઘણીવાર લાભ મળ્યો.

ભીમરાવ પારસી વીશીમાં રહેતા હતા, ત્યાં એક દિવસ પારસીઓ અને ગુંડાઓનું મોટું ટોળું હુમલો કરવા આવ્યું. કારણ એ જ કે એક અસ્પૃશ્ય વીશીમાં રહે તો વીશી અભડાઇ જાય. ટોળાએ પૂછ્યું ‘તુ કોણ છે?’ ભીમરાવે જવાબ આપ્યો ‘હિંદુ’. ટોળામાંથી જવાબ આવ્યો કે, અમને ખબર છે કે તુ કોણ છે. ભીમરાવને તરત થયું કે, ‘અછૂતો’ ને હિંદુ ગણે છે જ કોણ? એ અન્યધર્મીઓ પણ જાણે છે, છતાં પોતે હિંદુ તરીકે ઓળખ આપીને તેઓ હાસ્યાસ્પદ સ્થિતિમાં મૂકાયા છે. એ અહેસાસ થતાં એમને થયેલી વેદના, લાગેલો આઘાત તો કલ્પનાતીત છે.

ભીમરાવે ટોળાને કહ્યું કે, હું આઠ કલાકમાં વીશી છોડીને જતો રહીશ. ભીમરાવનો જવાબ અને રજવાડાનો અધિકારી હોવાના લીધે ટોળું વીખરાઇ ગયું પણ, ભીમરાવના શરીર પર નહીં પણ કાળજે કારમો ઘા થયો હતો. આ આઠ કલાકમાં ભીમરાવ વડોદરામાં ઘર માટે ગલીએ ગલીએ ફર્યા પણ ઘર ના મળતાં મુંબઇ પાછા જવાનો નિર્ણય કર્યો. છેવટે થાકી હારીને તેઓ અત્યારે જ્યાં રેલવે સ્ટેશન છે ત્યાં બેઠા. તેમણે વિચાર્યું કે જે હિંદુઓ માટે અસ્પૃશ્ય છે, તે પારસીઓ માટે પણ અસ્પૃશ્ય છે, મુસ્લિમ કે અન્ય માટે પણ અસ્પૃશ્ય જ છે.

એક વધુ વિગત અહીં સાંભરે છે, એકવાર ભીમરાવ ઔરંગાબાદ અને બીજાં કેટલાંક ઐતિહાસિક સ્થળોએ મિત્રો સાથે ફરવા ગયા હતા. રસ્તામાં દોલતાબાદનો કિલ્લો જોવા રોકાયા. હૈદ્રાબાદ રાજ્યનો ભાગ એવા દોલતાબાદનો કિલ્લો જોવા માટે ભીમરાવ અને સાથીદારો જ્યારે જાય છે ત્યારે થાકના લીધે તેઓ કિલ્લાની બહાર તળાવના પાણીથી હાથ મોં ધુએ છે. ત્યારે આ લોકો અસ્પૃશ્ય હોવાનું જાણી ગયેલો મુસ્લિમ ચોકીદાર ‘અછૂતોએ તળાવ અભડાવ્યું’ એમ બૂમો પાડીને હો-હા મચાવી દે છે. હો-હા સાંભળીને બધાંનું ધ્યાન દોરાય છે. વળી, કેટલાક તો દરેકે પોતાના ધર્મનું પાલન કરવું જોઇએ એવી સલાહ પણ આપે છે. અહીં, ધર્મ એટલે અસ્પૃશ્યોએ જાહેર જગ્યાઓએ આભડછેટનું પાલન કરવાનું અભિપ્રેત છે. છેવટે સુપ્રિટેન્ડેન્ટના જોડે મામલો પહોંચતાં, ભીમરાવનું નામ સાંભળી કિલ્લો જોવાની પરવાનગી મળે છે. પણ જોડે એક ચોકીદાર સતત રહે છે,કે  જેથી, કિલ્લામાં અન્ય વસ્તુઓ અભડાય નહીં.

વડોદરાના અનુભવોએ તેમને ચોધાર આંસુએ રડાવી દીધા હતા. મુંબઇ પહોંચી તેમણે વડોદરાનાં વીતકો વિશે કૃષ્ણાજી કેલુસ્કરને વાત કરી. કૃષ્ણાજીએ મહારાજાને પત્ર લખી બધી જાણ કરી. આ સમય દરમિયાન કૃષ્ણાજીના મિત્ર અને વડોદરામાં પ્રોફેસર એવા એસ.એલ. જોશી કૃષ્ણાજીને મળવા આવ્યા. એમણે વાત જાણી ભીમરાવ નિઃસંકોચ પોતાને ત્યાં રહી શકશે એમ જણાવી ભીમરાવને પોતાને ત્યાં મોકલવા જણાવ્યું. બીજો કોઇ હોય તો આટલા અનુભવો પરથી ફરી વડોદરા જવાનો નિર્ણય ના લે, પણ, મહારાજાનું ઋણ ઉતારવાના એકમાત્ર ઉદ્દેશ્યથી ભીમરાવે ફરીથી વડોદરા જવાનો નિર્ણય કર્યો.

તેઓ જેવા વડોદરા સ્ટેશને ઉતર્યા ત્યારે ભીમરાવના સ્વાગતમાં આવેલા, પ્રોફેસર જોશીના નોકરે એક ચીઠ્ઠી ભીમરાવને આપી જેમાં લખ્યું હતું, “ આપ મારી સાથે રહો એ અંગે મને તો વાંધો છે જ નહીં. હું તો નાતજાતમાં કે આભડછેટમાં માનતો જ નથી. પણ મારી પત્ની રૂઢિચુસ્ત છે એની નામરજીને કારણે હું આપને મારી સાથે રાખી શકું એમ નથી, તો મને ક્ષમા કરશો.” ચીઠ્ઠી વાંચી ભીમરાવના પગ નીચેથી જમીન સરકી ગઇ. એમણે સ્ટેશન પરથી જ પાછા ફરવાનો નિર્ણય કર્યો. જીવનનાં બાકીનાં વર્ષોમાં ક્યારેય ભીમરાવ વડોદરા પાછા આવ્યા નહીં. વડોદરાની ઘટનાઓએ ભીમરાવના દિલોદિમાગ પર કારમો આઘાત પહોંચાડ્યો હતો. કહેવાતી 'સંસ્કારી નગરી'નું અસલી ચરિત્ર ડો. આંબેડકરે અહીં ગાળેલા 11 દિવસમાં સ્પષ્ટ રીતે છતું થયું હતું. એ અનુભવો પછી એમણે આજીવન અસ્પૃશ્યોના હકો અને અસ્પૃશ્યતા નિવારણ માટે લડવાનું નક્કી કરી દીધું. 1917માં વડોદરાથી પાછા ફર્યા બાદ તેઓ મુંબઇમાં જ વસી ગયા.

આ પણ વાંચો: Statue Of Equality: અમેરિકામાં થયું ડો. બાબાસાહેબ આંબેડકરની સૌથી ઊંચી પ્રતિમાનું અનાવરણ, સમારોહ જય ભીમના નાદથી ગૂંજી ઉઠ્યો

દર વર્ષે 23 સપ્ટેમ્બરના રોજ 'સંકલ્પ દિન' નિમિતે વડોદરા ખાતે આવેલા વિખ્યાત કમાટી બાગમાં લાખો લોકો 'સંકલ્પ ભૂમિ'ની મુલાકાતે આવે છે અને ડો. બાબા સાહેબ આંબેડકર દ્વારા લેવામાં આવેલ સંકલ્પને યાદ કરી શ્રદ્ધા સુમન અર્પણ કરે છે.

107 વર્ષ પહેલા વડોદરામા ક્યાંય રહેઠાણ ન મળતા ડો. આંબેડકર તા. 23/09/1917 ના રોજ વડોદરા છોડતી વખતે મુંબઈ જતી ટ્રેન ચાર કલાક મોડી હોવાથી વડોદરા ખાતે આવેલા કમાટી બાગમાં એક વડના ઝાડ નીચે બેસી બહુજન સમાજના ઉદ્ધારનો સંકલ્પ કરેલો. જેની યાદમાં આજે પણ 'સંકલ્પ દિવસ'ની ઉજવણી કરવામાં આવે છે. આજે આ જગ્યા 'સંકલ્પ ભૂમિ'તરીકે વિખ્યાત બની છે.

મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડ, વડોદરા સ્ટેટ દ્વારા ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે આપવામાં આવેલ સ્કોલરશીપની શરતના ભાગરૂપે ડૉ. આંબેડકર તેમના મોટાભાઈ સાથે વડોદરાના મહારાજા સમક્ષ નોકરી માટે હાજર થયા હતા. અમેરિકાથી અર્થશાસ્ત્રની ડિગ્રી લઈને આવેલા ડો. આંબેડકરને મહારાજાએ નાણા સચિવ તરીકે નિમણૂકનો વિચાર કર્યો તે પહેલા તેમની સૈનિક સચિવની જગ્યાએ મહીને રૂપિયા 125ના પગારે નિમણૂક કરી હતી.

બાબાસાહેબ વડોદરા પહોંચ્યા, નોકરી મળી પણ રહેવા માટેની વ્યવસ્થા તેમણે જાતે કરવાની હતી. સમસ્યા એ હતી કે જાતિવાદીઓ તેમને ક્યાંય મકાન ભાડે આપવા તૈયાર નહોતા. અમુક ઓળખીતા મિત્રોનો સહકાર માંગી રહેવા માટેની વ્યવસ્થા કરવા મદદ માંગી પણ જુદાજુદા બહાના બતાવી તેમણે પણ હાથ અધ્ધર કરી દીધા હતા.

આ પણ વાંચો:  માતા રમાબાઈને ડૉ. આંબેડકરનો હૃદયસ્પર્શી ઐતિહાસિક પત્ર

ડો. આંબેડકર ઈંગ્લેન્ડ અને અમેરિકામાં ઉચ્ચ અભ્યાસ કરીને આવેલા ઉચ્ચ અધિકારી હતાં, પરંતુ ભારતમાં તો તેઓ એક 'અસ્પૃશ્ય' માત્ર હતાં.

જ્યારે કોઈ મકાન મળ્યું તો તેમણે એડલજી સોરાબજી એવું બનાવટી નામ રાખી વડોદરાની જહાંગીરજીની પારસી વિશીમાં કામચલાઉ આશરો લીધો હતો. આ વિશીની વિગતો લખતા  બાબાસાહેબ નોંધે છે, "વડોદરા સ્ટેશને ઉતરતા અમારી સમક્ષ એક મોટો પ્રશ્ન ઉતારાનો ઊભો થયો. અમે વિચાર્યું કે પારસી લોકોના ધર્મમાં કોઈ આભડછેટ નથી. કોઈક પારસી લોજમાં જઈએ તો ઠીક. પારસી લોજનું સરનામું મેળવી અમે ત્યાં પહોંચ્યા. અમારા આવતાની સાથે બે માળવાળી લોજના માલિકે અમને ઉપર બોલાવ્યા અને એક રૂમ આપ્યો. સામાન મૂકી કપડા ઉતારીને હું ઉભો હતો ત્યાં પારસી માલિક આવ્યા અને મારા શરીર ઉપર સદરો અને કંદોરો ન જોતા તેમને લાગ્યું કે હું પારસી નથી. તેમને કડક અવાજે કહ્યું, "તું કોણ છે? લોજ પારસી લોકો માટે, પારસી માલિક દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે." મારી મૂંઝવણનો પાર નહોતો. હવે ક્યાં જઈશું? હિંમત કરીને કહ્યું, "મારે થોડા દિવસે જ રહેવું છે, બીજે વ્યવસ્થા થતાં હું અહીંથી નીકળી જઈશ. હું જમવાની વ્યવસ્થા બીજે કરીશ. માત્ર મને રહેવાની વ્યવસ્થા આપો." પારસી માલિકે હાથમાંનું રજીસ્ટર બતાવતા કહ્યું કે આ રજીસ્ટરમાં નોંધણી નું શું?  મેં કહ્યું કે મારે બનાવટી પારસી નામ રાખવામાં રજીસ્ટર નોંધવામાં વાંધો નથી. તમને તો ફાયદો થશે પૈસા મળશે."

વળી પાંચ વર્ષના વિદેશ વસવાટથી મારો વાન સહેજ ગોરો થયો હતો, પારસીમાં ખપાઈ જવાય તેવું પૂરતું હતું, જોખમ પણ ન હતું. માલિકે વિચાર્યું કે બે પૈસા કમાવા માટે આ વાત ઠીક છે. તેણે મારી વ્યવહારુ વાત સ્વીકારી.  રોજના દોઢ રૂપિયાના ભાડે પારસી નામ સાથે અમે પારસી વિશીમાં રહેવા માંડ્યા. મને આફત ટળ્યાથી ઘણી જ ખુશી થઈ. એક પલંગ વાળી પ્રથમ માળ ઉપરની ઓરડીમાં મને ભારે મુશ્કેલી પડતી હતી. બાજુમાં તેનો ભંગાર સામાન પડ્યો હતો. વંદા મચ્છરનો પાર ન હતો."

બીજી બાજુ બાબા સાહેબ આંબેડકરના આગમન પૂર્વે જ વડોદરાના સમગ્ર સચિવાલયમાં સમાચાર ફેલાયા હતા કે મહારાજાએ એક અસ્પૃશ્યની સચિવ પદે નિમણૂક કરી છે;  હવે વડોદરા ખાતે આવેલ આપણું આખું સચિવાલય અભડાઈ જશે. આમ તેમના આગમન પૂર્વે જ પૂર્વગ્રહ-ધિક્કારનું વાતાવરણ પેદા થઈ ચૂક્યું હતું. એક અછૂતના હાથ નીચે કે સાથે આપણે કામ કરવું પડશે? અછૂત અધિકારી આંબેડકરની આજ્ઞા તે વળી ખમાતી હશે? અછૂત આપણને હુકમ કરે? છી ..છી...છી.. આવા હતા તેમના વિચારો. 

જેવા ડોક્ટર આંબેડકર આવ્યા તેવી જ ત્યાં  કાનાફુસી શરૂ થઈ ગઈ. અમેરિકા, ઇંગ્લેન્ડ રિટર્ન ઓફિસર સામાન્ય ચપરાશી માટે પણ તુચ્છ - અસ્પૃશ્ય હતો.  વિદ્યુત પ્રવાહ માટે લાકડું અવાહક છે, પરંતુ અસ્પૃશ્યતાનો પ્રવાહ બધાને માટે સુવાહક હતો, એટલે સામાન્ય પટાવાળો પણ ફાઇલો ડૉ.આંબેડકરના ટેબલ ઉપર દૂરથી ફેંકતો હતો, રખેને ટેબલને અટકી જવાય અને અસ્પૃશ્યતાનો વિધુત પ્રવાહ તેમને ભડકાવી મારે તો! ડૉ. આંબેડકરને અપમાન લાગે તેવી રીતે છેટે ઉભા રહીને વાત કરે. જેવા તેઓ ઓફિસમાં આવે તેવી જ જાજમ ઉઠાવી લે. રખેને જાજમ અભડાઈ જાય! ડૉ. આંબેડકર જે માર્ગેથી પસાર થાય ત્યાં બાજુમાં ઊભેલા સવર્ણ કર્મચારીઓ ચમકીને ખસી જાય, ડૉ. આંબેડકર પર આંગળી ચીંધી વ્યંગમાં અપમાનજનક સંવાદો બોલે. ડૉ. આંબેડકરને અપમાનો ગાળ્યા સિવાય છૂટકો પણ ન હતો.

આ પણ વાંચો:  ડૉ. આંબેડકર ન હોત તો ફૂલે દંપતિનો સંઘર્ષ પણ ઈતિહાસમાં દટાઈ ગયો હોત

વડોદરા ખાતે સચિવાલય(કોઠી)માં ઉચ્ચ અધિકારીઓની એક કલબ હતી જેના ડોક્ટર આંબેડકર સભાસદ બન્યા હતા,  છતાં પણ તેમની જોડે કોઈ બેસવા કે બોલવા તૈયાર ન હતા. સવર્ણ નોકર નાસ્તો આપવા તૈયાર નહોતો. એક ખૂણામાં એકલા બેસતા આંબેડકર ભારે અકળામણ અનુભવતા હતા. અપમાનિત થયેલ આંબેડકર તે દિવસે સીધા વીસીમાં આવ્યા અને એક અરજી કરી મહારાજને સઘળી હકીકત લેખિતમાં દર્શાવી. મહારાજે કહ્યું કે ધીરજ રાખો, ધીરે ધીરે બધી જ વ્યવસ્થા થઈ જશે,  પણ મહારાજા તે વ્યવસ્થા કરી શક્યા નહીં. એક રાજ્યનો સમર્થ રાજવી એક લાયક અસ્પૃશ્ય અધિકારીને નાનકડું મકાન મેળવી આપવામાં લાચાર હતા તે અનુભવથી ડોક્ટર આંબેડકરને અપાર દુખ થયું. તે રાત્રે તેઓ ઊંઘી શક્યા નહીં તેમની મતિ મૂંઝાઈ ગઈ હતી.

ડૉ.બાબાસાહેબ તેમના આત્મવૃતાંતમાં લખે છે, "પારસી વીશીમાં આજે મારો 11 મો દિવસ હતો. મેં નીચે બધાના આગમનનો ઘોંઘાટ સાંભળ્યો. એ પછી ઊંચા તગડા, હાથમાં લાઠી લઈ ગુસ્સે ભરાયેલા દસ-બાર પારસી મારા રૂમ પાસે પહોંચી ગયા અને મને પૂછ્યું 'તું કોણ છે? તારી બધી ચાલાકી જાણી ગયા છીએ, તારી આ હિંમત કે પારસીનું બનાવટી નામ ધારણ કરે? તેં પારસી લોકોની હોટેલ અભડાવી દીધી." બધાં મને મનફાવે તેમ બોલતા હતા. હું અસહાય અને નિરંતર રહી સાંભળતો હતો. મારો જીવ જોખમમાં હતો. ત્યાં બીજાએ કહ્યું, "બોલ, તારા લબાચા લઈ ક્યારે નીકળીશ? મેં સ્વસ્થતા કેળવીને વિનમ્ર ભાવે કહ્યું, "વડોદરાના દિવાન સાહેબ સાથે મારી વાતચીત થઈ છે, એકાદ અઠવાડિયામાં મકાન મળી જશે." તો મેં તેમને એક અઠવાડિયું  રહેવા દેવાની વિનંતી કરી, પણ તેઓ માન્યા નહીં અને તાડુકીને એક પારસીએ કહ્યું, "આજે સાંજે આ હોટલમાં તારો પગ હોવો જોઈએ નહીં, નહીં તો તારા ટાંટિયા ભાંગી નાખીશું અને લબાચા ફેંકી દઈશું."

આ હૃદયદ્રાવક કરુણ પ્રસંગનું વર્ણન કરતા જાહેર સભામાં આંસુ સાથે ડોક્ટર બાબા સાહેબે જે કહેલું એની નોંધ જોઈએ: "પારસી લોકોના ગયા પછી હું વિચારમાં પડ્યો કે આ મુસીબતમાંથી માર્ગ કેવી રીતે કાઢવો. આખો દિવસ હું મકાન માટે ભટક્યો. મને ક્યાંય મકાન ન મળ્યું. કેટલાક મિત્રોએ જુદા જુદા બહાના કાઢીને મને રવાના કરી દીધો. મારા માટે ઉપર આભ અને નીચે ધરતી હતા. મારી મતિ મૂંઝાઈ ગઈ હતી. મને કંઈ સૂઝતું નહોતું કે મારે હવે શું કરવું? એક વૃક્ષની નીચે બેસી હું ચોધાર આંસુએ રડી પડ્યો. રડતે હૃદયે મેં મુંબઈની વાટ પકડી, તે સિવાય મારી પાસે કોઈ વિકલ્પ ન હતો."

વડોદરા ખાતે નોકરીના સમયગાળાના આભડછેટ અને જાતિભેદના વરવા અનુભવે ડો. આંબેડકરનું સમગ્ર જીવનધ્યેય બદલી નાખ્યું હતું. તા.૨૩/૦૯/૧૯૧૭ના રોજ જેને આપણે આજે સંકલ્પ દિવસ કહીએ છીએ, તે દિવસે તેમને વડોદરાના કમાટીબાગના એક વૃક્ષ નીચે બેસીને ચિંતનથી ભગવાન બુદ્ધની જેમ સમાજસેવાની સંબોધિ પ્રાપ્ત થઈ, બોધિજ્ઞાન થયું. વૃક્ષ નીચે 'અધિકારી આંબેડકરે' વિદાય લીધી અને 'સંઘર્ષવીર' આંબેડકરનો જન્મ થયો. તેમણે સમાજ સેવાનો સંકલ્પ કરી પ્રતિજ્ઞા લીધી, "જે સમાજમાં હું જન્મ્યો છું તે સમાજ ઉપર થતાં અમાનવીય,  અન્યાયી, ધૃણાજનક અને ગુલામીયુક્ત અત્યાચારો દૂર કરીને જ જંપીશ."

વડોદરા રાજ્યમાં 11 દિવસની નોકરી દરમિયાન થયેલ આકરા જાતિગત અપમાનોએ ડો. બાબા સાહેબ આંબેડકરની જિંદગી બદલી નાખી જેમાં આગળ જતાં 'અધિકારી આંબેડકર' કરોડો લોકોના મસીહા બન્યા. ગુજરાતના વડોદરા ખાતે આવેલ કમાટી બાગમાં એક ઝાડ નીચે જ્યાં ડો. બાબા સાહેબ ભીમરાવ આંબેડકરને તારીખ 23/9 /1917માં સમાજસેવાની સંબોધિ પ્રાપ્ત થઈ હતી. અહીં જ વૈચારિક સામાજિક ક્રાંતિના મંડાણ થયા હતા, વિદ્રોહના વિચારો સાથે વડોદરાથી બાબાસાહેબે વસમી વિદાય લીધી હતી.

કાંતિલાલ પરમાર, સામાજિક કાર્યકર

આ પણ વાંચો: અર્વાચીન ઈતિહાસના બે સત્યાગ્રહો, જે માનવાધિકાર માટે લડાયા હોવા છતાં યાદ કરાતા નથી

આ બેવડી નીતિ સાબિત કરે છે કે તમારી આસ્થા અને તેની પહોંચતી ઠેસ પણ પરિસ્થિતિ મુજબ બદલાતી રહે છે. મામલો દલિતો સાથે સંકળાયેલો હોય ત્યારે તમારી આસ્થા તરત ભડકી ઉઠે છે અને તમે મારામારી કરવા પર ઉતરી આવો છો. પરંતુ જ્યારે એ જ આસ્થાની સોય તમારા તરફ તકાય છે ત્યારે તમે મૌન ધારણ કરીને બેસી જાવ છો. મરેલી ગાયનું ચામડું ચીરતા ઉનાના દલિતોને તમે જાહેરમાં માર મારતા અચકાતા નથી. પણ હિંદુત્વવાદી સરકારે જે સવર્ણ હિંદુઓને ગાયની કાયદેસરની કતલ કરી તેનું માંસ વિદેશોમાં એક્સપોર્ટ કરવા માટે કંપની ઓલીને વેચવાના લાયસન્સ આપ્યા છે તેના વિશે તેમને કશું કહેવાનું નથી થતું. આવી બેવડી નીતિ તમારી આસ્થાના ઢોંગને પણ ખૂલ્લો પાડી દે છે.

ભાજપના નેતા અને તિરુપતિ મંદિર બોર્ડના પૂર્વ સભ્ય ભાનુપ્રકાશ રેડ્ડીએ કહ્યું છે કે, વર્ષ 2019 થી 2024 સુધીમાં જગનમોહન રેડ્ડીની સરકારમાં પ્રસાદના લાડુ બનાવવા માટે જે ઘીનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો તે ગાયનું શુદ્ધ ઘી નહોતું પરંતુ પશુઓની ચરબીમાંથી બનેલું ભેળસેળિયું ઘી હતું. બાલાજીના દર્શને આવતા શ્રદ્ધાળુઓ અહીંથી લાડુનો પ્રસાદ ચોક્કસ લે છે. દરરોજ મંદિરમાં લાડુ પ્રસાદ બનાવવા 14 ટન ઘીનો ઉપયોગ થતો હતો. હવે તેમાં ગાય, ડુક્કરની ચરબી તથા માછલીના તેલની ભેળસેળ મળી આવી છે.

આ પણ વાંચો: કટ્ટર જાતિવાદઃ દલિતો મંદિરમાં ન પ્રવેશે માટે મંદિર જ તોડી નાખ્યું

તિરુમાલા તિરુપતિ દેવસ્થાનમ(TTD) ના પ્રવક્તા વેંકટ રમણે કહ્યું છે કે આ ઘીના નમૂના ગુજરાત સ્થિત નેશનલ ડેરી ડેવલપમેન્ટ બોર્ડની લેબોરેટરી NDDB CALF માં ટેસ્ટ કરાયા હતા. અને તેના રિપોર્ટમાં સ્પષ્ટપણે સામે આવ્યું છે કે, પ્રસાદમાં વપરાતા આ ઘીમાં પશુઓની ચરબી, ડુક્કરની ચરબી અને માછલીના તેલ મોજૂદ છે. નમૂનો 9 જુલાઈ 2024ના રોજ લેવાયો હતો અને એનડીડીબીની લેબોરેટરીએ 16 જુલાઈએ પોતાનો રિપોર્ટ આપી દીધો હતો.

હવે ભાજપના ધારાસભ્ય ભાનુપ્રકાશ રેડ્ડીએ પૂર્વ મુખ્યમંત્રી જગનમોહન રેડ્ડીની તિરુપતિ મંદિરના ચેરમેન ભુમના કરુણાકર રેડ્ડી, વાઈવી સુબ્બા રેડ્ડી અને તે વખતના કાર્યકારી અધિકારી ધર્મા રેડ્ડી વિરુદ્ધ ફરિયાદ નોંધાવવાનું નક્કી કર્યું છે.

અહીં એ યાદ રાખવું જોઈએ કે, એનડીડીબીની લેબોરેટરીએ બાલાજી મંદિરના પ્રસાદમાં વપરાતા ઘીમાં ગૌમાંસ અને ડુક્કરની ચરબી, માછલીનું તેલ અને પામ ઓઈલ હોવાનું પરીક્ષણ કર્યું છે. વાસ્તવમાં બળદ અને ગાય જેવા પ્રાણીઓના ચોક્કસ અંગોમાં ભારે ચરબી હોય છે. ચરબીયુક્ત માંશપેશીઓને દૂર કરીને તેને ઊંચા તાપમાને ગરમ કરવામાં આવે છે અને તેમાંથી જે પદાર્થ છુટો પડે છે તેનો ઉપયોગ પછી સાબુ, મીણબત્તી બનાવવામાં થાય છે.

ગુજરાતમાં દલિતો તેને 'વહ' તરીકે ઓળખે છે. જૂના જમાનામાં ગામડાઓમાં દલિતો આ વહનો ઉપયોગ શીરો જેવી વાનગી બનાવવામાં કરતા હતા. આજે પણ વડીલોને આ બધું યાદ હશે. દલિતોની તો મજબૂરી હતી કે તેમણે ગરીબીના કારણે ખાવું પડતું હતું. પણ પૈસાદાર તિરુપતિ બાલાજી મંદિરના પૈસાદાર ભક્તોને કોઈ મજબૂરી નહોતી. છતાં ભ્રષ્ટ તંત્રે તેમને પણ એ બધું ખવડાવી દીધું જેનો તેઓ વિરોધ કરીને દલિતો પર અત્યાચાર કરતા હતા. હવે તેઓ ખુદ ગૌમાંસ, ડુક્કરની ચરબી અને માછલીનું તેલ પેટમાં પધરાવી ગયા પછી પોતાની જાતને કેવી રીતે પવિત્ર ગણશે તે સવાલ છે.

આ પણ વાંચો: તિરૂપતિ બાલાજી મંદિરનો પ્રસાદ પશુઓની ચરબીમાંથી બને છે: ચંદ્રબાબુ

સાબરમતીના સંતે 'બિના ખડગ બિના ઢાલ' આઝાદી અપાવી છે તે સાચું પણ આઝાદી આંદોલનમાં ક્રાંતિકારીઓનું ય યોગદાન અને ભૂમિકા રહેલાં છે. અહિંસક સત્યાગ્રહી અને સશસ્ત્ર ક્રાંતિકારી બંને આઝાદી માટે લડ્યા હતા. ગાંધીની અહિંસાના  માર્ગે દેશને આઝાદી નહીં મળે અને હિંસાથી જ તે શક્ય છે તેવું માનનારા ઘણાં ક્રાંતિવીરો ફાંસીના માંચડે ચડી ગયા હતા. ૧૯૨૫ની કાકોરી ટ્રેન લૂંટ કાંડના અગ્રણી રામપ્રસાદ ‘બિસ્મિલ’(Ramprasad Bismil) ( ૧૧ જૂન, ૧૮૯૭ -  ૧૯ ડિસેમ્બર, ૧૯૨૭) સ્વાતંત્ર્ય ચળવળની ક્રાંતિકારી ધારાનું પ્રમુખ નામ છે. તેઓ કવિ, લેખક, અનુવાદક પણ હતા. ઉત્તરપ્રદેશના શાહજહાંપુરમાં જન્મેલ રામપ્રસાદ ‘બિસ્મિલ’ (અર્થાત આત્મિકરૂપે આહત) ના તખલ્લુસથી કવિતાઓ લખતા હતા. પછી તો ઉપનામ જ તેમની ઓળખ બની ગયું હતું. આરંભિક શિક્ષણ ઉર્દૂમાં લીધા પછી તે હિંદી –અંગ્રેજી ભણ્યા. જોકે ભણવામાં બહુ પાછળ હતા. ખોટી સોબતે ચોરી અને વ્યસનો પણ વળગ્યા હતા. પરંતુ આર્ય સમાજના રંગે રંગાયા પછી જીવનની દિશા બદલાઈ. સ્વામી સોમદેવને ગુરુ પદે સ્થાપ્યા. તેમણે જ બિસ્મિલને ઉપનિવેશવાદ વિરોધી સંઘર્ષ તરફ વાળ્યા અને તેમનામાં સરફરોશીની તમન્ના જગવી હતી. ભણતર તો બહુ વહેલું છૂટી ગયું પણ આઝાદી અને તે ય હિંસાના માર્ગ તરફનું ખેંચાણ કાયમ રહ્યું હતું. 

કાકોરી ટ્રેન લૂંટ કાંડ રામપ્રસાદ બિસ્મિલ(Ramprasad Bismil)ના નેતૃત્વમાં પાર પડ્યો હતો. ક્રાંતિકારીઓના સંગઠન  હિંદુસ્તાન રિપબ્લિકન એસોસિએશનના તેઓ સ્થાપક સભ્ય હતા. કાકોરી કાંડના આરોપી તરીકે લખનૌ અને ગોરખપુરની જેલમાં  બિસ્મિલે આત્મકથા લખી હતી. ’ નિજ જીવન કી એક છટા’  નામે આત્મકથનની હસ્તપ્રત ચોરીછૂપી જેલની બહાર આવી હતી. તેમાં બિસ્મિલના જન્મથી ફાંસીના ત્રણ દિવસ પૂર્વે સુધીના જીવનનું બયાન છે. સો પૃષ્ઠ, ચાર ખંડ અને ૨૯ પ્રકરણોની આ આત્મકથા તેમની શહાદતના બીજા વરસે જ, ૧૯૨૮માં,  કાનપુરથી ગણેશ શંકર વિદ્યાર્થીએ પ્રગટ કરી હતી.  આત્મકથામાં કાકોરી કાંડ અને તે પછીની ઘટનાઓ તથા તે સંબંધી તેમનું ચિંતન અને ચિંતાઓ સ્પષ્ટપણે આલેખાયા છે. બહુ ઓછું ભણેલો, માંડ ત્રીસ વરસની આવરદા ભોગવી શકેલો એક યુવા ક્રાંતિવીર કઈ હદે વૈચારિક પ્રતિબધ્ધતા અને પાકટતા ધરાવી શકે તેનો ખ્યાલ આ આત્મકથા આપે છે. 

આ પણ વાંચો:  ખેલદિલીનાં રમત મેદાનો કે ભેદભાવનાં ભારખાનાં?

મૈનપુરી ષડયંત્રમાં પણ રામપ્રસાદ આરોપી હતા. એટલે તેઓ ફરાર થઈ ગયા હતા. ભૂગર્ભવાસ દરમિયાન તેમણે પુસ્તક લેખન અને પ્રકાશનના વિચારો કર્યા. આજે નવાઈ લાગે તેવી વાત એ છે કે બિસ્મિલે પુસ્તકો લખી- વેચી તેમાંથી જે નાણાં ઉપજ્યા તેના શસ્ત્રો ખરીદ્યા હતા! અગિયારેક વરસના જાહેરજીવન દરમિયાન તેમણે અગિયાર મૌલિક કે અનૂદિત પુસ્તકો લખીને પ્રકાશિત કર્યા હતા. આ બધા પુસ્તકો કાં તો પ્રતિબંધિત ઠરાવાયા હતા કે જપ્ત થયા હતા. પરંતુ તે લખવા, છાપવા, વેચવા પાછળનો તેમનો હેતુ લોકજાગ્રતિનો તો હતો જ, સશસ્ત્ર ચળવળ માટે નાણાં ઉભા કરવાનો ખાસ હતો. ૧૯૧૬માં  અઢારેક વરસના બિસ્મિલ કોંગ્રેસના લખનૌ અધિવેશનમાં ગયા હતા. તે પછીના લગભગ તમામ અધિવેશનોમાં તે હાજર રહેતા હતા. જોકે કોંગ્રેસના જહાલ નેતાઓ તરફ તેમનું સ્વાભાવિક આકર્ષણ હતું.

ક્રાંતિકારીઓની ધરપકડો, જેલવાસ અને ફાંસી છતાં નવજવાનો હિંસાના રસ્તે આઝાદી મેળવવા આવતા રહેતા હતા. પરંતુ આ કામ માટે જરૂરી નાણાની સતત ખેંચ રહેતી હતી. બે અમીરોને ત્યાં ચોરી કે લૂંટ કરી પણ ખાસ કશું મળ્યું નહીં. એટલે ટ્રેનમાં લઈ જવાતા સરકારી ખજાનાની લૂંટ કરવાનું નક્કી કર્યું. નવમી ઓગસ્ટ ૧૯૨૫ના દિવસે બિસ્મિલ, અશફાક ઉલ્લા ખાં(Ashfaq Ullah Khan),  રાજેન્દ્ર લાહિડી(Rajendra Lahidi), ચંદ્ર શેખર આઝાદ(Chandrasekhar Azad) અને બીજા છ મળી  કુલ દસ લોકોએ કાકોરી કાંડને અંજામ આપ્યો હતો. લખનૌ નજીકના કાકોરી રેલવે સ્ટેશને(Kakori Railway Station) સહરાનપુર લખનૌ પેસેન્જર ટ્રેનનું ચેન પુલિંગ કરી તેને રોકી, આજની એ કે ૪૭ જેવી જર્મન બનાવટની ચાર માઉજર પિસ્તોલથી ગાર્ડના ડબ્બામાંથી સરકારી ખજાનાની પેટી લૂંટીને ક્રાંતિકારીઓ ભાગ્યા હતા. આ ઘટનાએ દેશભરમાં ઉહાપોહ મચાવ્યો હતો. ક્રાંતિકારીઓની આ હિંમતથી અંગ્રેજ સરકાર પણ હચમચી ગઈ હતી. એટલે તેણે ફાંસી જેવું આકરું પગલું લીધું.

બિસ્મિલ અશફાક ઉલ્લા ખાં વિશે શું લખે છે?

આત્મકથામાં બિસ્મિલે અશફાક માટે એક પ્રકરણ ફાળવ્યું છે. સરકારે અશફાકને ફાંસીની સજા કરી એના દુ:ખ સાથે તેમને પોતાનો જમણો હાથ ગણાવ્યા તે દોસ્તીનું ગૌરવ કર્યું છે. અંતિમ પ્રકરણમાં બિસ્મિલે લખ્યું છે કે તેઓ પ્રાણ ત્યાગતાં એ વાતે નિરાશ નથી કે તેમનું બલિદાન વ્યર્થ ગયું છે.  પરંતુ સવાલ પણ કર્યો છે કે અશફાક ઉલ્લા કટ્ટર મુસલમાન થઈને પાકા આર્યસમાજી રામપ્રસાદના ક્રાંતિકારી દળનો આધારસ્તંભ બની શકે છે તો નવા ભારતમાં સ્વતંત્રતાના નામે હિંદુ-મુસલમાન પોતાના નાનાનાના લાભનો વિચાર છોડીને કેમ એક ના થઈ શકે?

હિંદુ-મુસ્લિમ એકતા જ અમારી યાદગાર અને અંતિમ ઈચ્છા છે તેમ સ્પષ્ટ લખનાર બિસ્મિલને કાકોરીની શતાબ્દી ટાણે આપણે કઈ હિંદુ-મુસ્લિમ એકતા અર્પણ કરીશું? હથિયારધારી બિસ્મિલ અને તેમના ક્રાંતિકારી વિચારો એ રીતે પણ મહત્વના છે કે અંતિમ સમયે તેમને કોંગ્રેસ અને અહિંસાનું મહત્વ સમજાયું છે અને તે બેબાક વ્યક્ત પણ કર્યું છે. ક્રાંતિકારીઓને જનસમર્થન ઓછું મળ્યાના બળાપા સાથે તેમણે ભારતના નવયુવાનોને નમ્ર નિવેદન કર્યું હતું કે જ્યાં સુધી ભારતવાસીઓમાં શિક્ષણનું પ્રમાણ વધે નહીં જ્યાં સુધી તેમને કર્તવ્ય-અકર્તવ્યનું જ્ઞાન ના હોય ત્યાં સુધી તે અજાણતા પણ કોઈ ક્રાંતિકારી ષડયંત્રોમાં ભાગ ના લે.

અસ્પૃશ્તા વિશેના બિસ્મિલના વિચારોને છુપાવી રખાય છે

બિસ્મિલે બલિદાનના ત્રણ દિવસ પૂર્વે એવી હાર્દિક અપીલ દેશવાસીઓને કરી હતી કે હિંદુ-મુસલમાન સહિત બધા એક થઈને કોંગ્રેસને જ પોતાની પ્રતિનિધિ સંસ્થા માને. કોંગ્રેસ જે નક્કી કરે તેને બધા જ લોકો દિલથી સ્વીકારે અને અમલ કરે. જો આમ કરીશું તો સ્વરાજ ઢુકડું છે. પરંતુ જે સ્વરાજ મળે તેમાં (એ વખતની વસ્તી પ્રમાણેના)  છ કરોડ અછૂતોને શિક્ષણ અને સામાજિક અધિકારોમાં સમાનતા મળે તેમ પણ તે ઈચ્છે છે. જે દેશમાં છ કરોડ મનુષ્યોને અસ્પૃશ્ય ગણવામાં આવતા હોય એ દેશના લોકોને સ્વાધીન થવાનો અધિકાર ખરો? તેવો આકરો સવાલ પણ તે પૂછે છે. બિસ્મિલના બોલ યાદ કરી તેનો અમલ કરી શકીએ તે જ બિસ્મિલ, અશફાક અને કાકોરીના શહીદોનું શતાબ્દીએ સાચું સ્મરણ અને તર્પણ હશે.
 maheriyachandu@gmail.com

(લેખક વરિષ્ઠ પત્રકાર, રાજકીય વિશ્લેષક અને બહુજન સાહિત્યના તલસ્પર્શી અભ્યાસુ છે.)

આ પણ વાંચો: Exclusive: શું શહેરીકરણથી જ્ઞાતિ વ્યવસ્થા નબળી પડી છે?

17 સપ્ટેમ્બર, 1879ના રોજ જન્મેલા પેરિયાર મહાન ચિંતકો અને વિચારકોમાંના એક છે. તેઓ એક તર્કવાદી હતા અને કોઈપણ પ્રકારની અંધશ્રદ્ધા, જડતા, અતાર્કિક બાબતોને સ્વીકારતા નહોતા. વર્ચસ્વ, અન્યાય, અસમાનતા, ગુલામી, અજ્ઞાનતાના દરેક સ્વરૂપને તેઓ પડકારતા હતા. તેમની વિશિષ્ટ તર્કશક્તિ, દ્રષ્ટિકોણ અને અભિવ્યક્તિની શૈલીને કારણે જૂન 1970માં યુનેસ્કોએ તેમને આધુનિક યુગના મસીહા, દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાના સુકરાત, સમાજ સુધારવાદી આંદોલનના પિતા અને અજ્ઞાનતા, અંધવિશ્વાસ, રૂઢિવાદ અને નિરર્થક રીતિ-રિવાજોના કટ્ટર દુશ્મન ગણાવ્યા હતા. તેમને વાલ્તેયરની કક્ષાના ફિલોસોફર, વિચારક, લેખક અને ફિલસૂફ તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યા છે. તેમનું પુસ્તક સાચી રામાયણ એક ચર્ચિત કૃતિ રહી છે અને બ્રાહ્મણવાદીઓએ તેને તોડી પાડવા માટે શક્ય તમામ પ્રયત્નો પણ કરી જોયા હતા.

રામાયણને રાજકીય ગ્રંથ કેમ માનતા હતા?

પેરિયાર 'રામાયણ'ને ધાર્મિક પુસ્તક નહોતા માનતા. તેમનું કહેવું હતું કે, તે એક રાજકીય પુસ્તક છે, જે બ્રાહ્મણો દ્વારા દક્ષિણી અનાર્યો પર ઉત્તરી આર્યોના વિજય અને પ્રભુત્વને યોગ્ય ઠેરવવા માટે લખવામાં આવ્યું હતું. તે બિન-બ્રાહ્મણો પર બ્રાહ્મણોનું અને સ્ત્રીઓ પર પુરુષોના વર્ચસ્વનું સાધન પણ છે. રામાયણના મૂળ તત્વને ઉજાગર કરવા માટે પેરિયારે 'વાલ્મીકિ રામાયણ'ના બ્રાહ્મણો દ્વારા કરાયેલા અનુવાદો સહિત અન્ય રામાયણો જેવી કે, 'કમ્બ રામાયણ', 'તુલસીદાસ' રામાયણ' (રામચરિત માનસ), 'બૌદ્ધ રામાયણ', 'જૈન રામાયણ' વગેરેના અનુવાદો અને તેને સંબંધિત ગ્રંથોનો બારીકાઈથી અભ્યાસ કર્યો હતો.

લલઈ સિંહ યાદવ કોણ હતા?

આ સાથે, તેમણે રામાયણ વિશે વિદ્વાનો અને ઇતિહાસકારોની ટિપ્પણીઓનો પણ ઊંડો અભ્યાસ કર્યો. લગભગ ચાલીસ વર્ષ સુધી અભ્યાસ કર્યા પછી, તેમણે તમિલ ભાષામાં લખાયેલા પુસ્તક 'રામાયણ પદિરંગલ'માં(Ramayana Padirangal) તેનો સાર રજૂ કર્યો. આ પુસ્તક 1944માં તમિલ ભાષામાં પ્રકાશિત થયું હતું. પેરિયારના મેગેઝિન 'કુદી અરાસુ' (રિપબ્લિક)ના 16 ડિસેમ્બર 1944ના અંકમાં તેનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. તેનો અંગ્રેજી અનુવાદ દ્રવિડ કઝગમ પબ્લિકેશન્સ દ્વારા 1959માં 'ધ રામાયણઃ અ ટ્રુ રીડિંગ' નામથી પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો હતો. તેનો હિન્દીમાં 1968માં 'સચ્ચી રામાયણ'(The Ramayana: A True Reading) નામથી અનુવાદ થયો હતો. હિન્દી અનુવાદના પ્રકાશક લલઈ સિંહ યાદવ(Lalai Singh Yadav) હતા અને અનુવાદક રામ આધાર(Ram Aadhar) હતા. લલાઈ સિંહ યાદવ ઉત્તર પ્રદેશ-બિહારના પ્રખ્યાત માનવતાવાદી સંગઠન 'અર્જક સંઘ' સાથે સંકળાયેલા લોકપ્રિય સામાજિક-રાજકીય કાર્યકર હતા.

સચ્ચી રામાયણનો વિવાદ

9 ડિસેમ્બર, 1969ના રોજ તત્કાલીન ઉત્તર પ્રદેશ સરકારે 'સચ્ચી રામાયણ' પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. આ સાથે, પુસ્તકની તમામ નકલો જપ્ત કરવામાં આવી હતી. ઉત્તર ભારતના પેરિયાર તરીકે જાણીતા પ્રકાશક લલઈ સિંહ યાદવે જપ્તીના આદેશને અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટ(Allahabad High Court)માં પડકાર્યો હતો. તેઓ હાઈકોર્ટમાં કેસ જીતી ગયા. હાઈકોર્ટના નિર્ણય સામે સરકારે સુપ્રીમ કોર્ટ(Supreme Court)માં અપીલ કરી હતી.

આ પણ વાંચો: સાવિત્રીબાઈ ફૂલેઃ ઓરિજિનલ બેટી બચાવો આઈકોન

સુપ્રીમ કોર્ટમાં આ ઐતિહાસિક કેસની સુનાવણી ત્રણ જજોની ખંડપીઠ દ્વારા કરવામાં આવી હતી. બેન્ચના અધ્યક્ષ જસ્ટિસ વી.આર. ક્રિષ્ના ઐયર; અને અન્ય બે જસ્ટિસ પી.એન. ભગવતી અને સૈયદ મુર્તઝા ફઝલ અલી હતા. 16 સપ્ટેમ્બર 1976ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટે આ બાબતે સર્વસંમતિથી ચુકાદો આપતાં રાજ્ય સરકારની અપીલને ફગાવી દીધી હતી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાની તરફેણમાં ચુકાદો આપ્યો હતો.

સચ્ચી રામાયણની પ્રસ્તાવનામાં પેરિયાર લખે છે....

સચ્ચી રામાયણની પ્રસ્તાવનામાં પેરિયાર લખે છે, "રામાયણ કોઈ ઐતિહાસિક તથ્ય પર આધારિત નથી. આ એક કલ્પના છે. રામાયણ અનુસાર, રામ ન તો તમિલ હતા અને ન તો તમિલનાડુના રહેવાસી હતા. તેઓ ઉત્તર ભારતીય હતા. રાવણ લંકા એટલે કે દક્ષિણ એટલે કે તમિલનાડુનો રાજા હતો; જેની રામ દ્વારા હત્યા કરવામાં આવી હતી. રામમાં તમિલ સભ્યતા (કુરલ સંસ્કૃતિ)નો છાંટો પણ નથી. તેમની પત્ની સીતા પણ ઉત્તર ભારતીય ચરિત્રની અને તમિલ વિશેષતાઓથી વંચિત છે. તે ઉત્તર ભારતની હતી. રામાયણમાં તમિલનાડુના સ્ત્રી-પુરુષોને વાનર અને રાક્ષસ કહીને તેમની મજાક ઉડાવવામાં આવી છે."

"રામાયણમાં વર્ણવેલ યુદ્ધમાં કોઈ ઉત્તરનો રહેવાસી (બ્રાહ્મણ) કે આર્ય (દેવ) માર્યો ગયો નહોતો. એક આર્ય પુત્રના બિમારીને કારણે મરી જવાની કિંમત રામાયણમાં એક શૂદ્રે પોતાનો જીવ આપીને ચૂકવવી પડે છે. તે બધા લોકો, જેઓ આ યુદ્ધમાં મૃત્યુ પામ્યા હતા, તે તમિલ હતા, જેમને રાક્ષસ કહેવાયા."

"રાવણે રામની પત્ની સીતાનું હરણ કર્યું. કારણ કે, રામે તેની બહેન 'સુર્પણખા'નું અંગભંગ કરીને તેનો ચહેરો વિકૃત કરી નાખ્યો હતો. રાવણના આ કાર્યથી લંકા કેમ બાળવામાં આવી? લંકાના લોકો શા માટે માર્યા ગયા? રામાયણની વાર્તાનો હેતુ તમિલોને અપમાનિત કરવાનો છે. તમિલનાડુમાં આ વાર્તા પ્રત્યે આદર દર્શાવવો એ તમિલ સમાજ અને દેશના સ્વાભિમાન માટે ખતરનાક અને ખતરનાક છે. રામ કે સીતાના ચરિત્રમાં એવું કંઈ નથી જેને દૈવી કહી શકાય."

"જેવી રીતે કહેવાતી આઝાદી (1947) મળ્યા પછી ગોરા લોકોની મૂર્તિઓ હટાવી દેવામાં આવી અને તેમના નામો પર રાખવામાં આવેલા સ્થાનોના નામોને ભૂંસી નાખવામાં આવ્યા અને તેમની જગ્યાએ ભારતીય નામો રાખી દેવામાં આવ્યા, તેવી જ રીતે આર્ય દેવતાઓ અને તેમની મહત્તા બતાવતી એ દરેક બાબતોને ભૂંસી નાખવી જોઈએ, જે તમિલો પ્રત્યેના આદર અને સન્માનની લાગણીઓને ઠેસ પહોંચાડે છે. દરેક તમિલ, જેની નસોમાં શુદ્ધ દ્રવિડિયન લોહી વહે છે; તેણે તેને પોતાની ફરજ સમજીને આવું કરવાની પ્રતિજ્ઞા લેવાની છે."

આ પણ વાંચો: E. V. Ramasamy Periyar હિંદુ દેવી-દેવતાઓ અને ધર્મગ્રંથો વિશે શું માનતા હતા?

પેરિયાર એક બેબાક વ્યક્તિત્વ, જેમણે દક્ષિણ ભારતમાં ખૂબ જ આક્રમક રીતે મૂળનિવાસી એટલે કે દ્રવિડ આંદોલનને પ્રસ્થાપિત કર્યું હતું. પોતાની અનોખી નેતૃત્વ ક્ષમતા અને આક્રમક અમલીકરણના લીધે પેરિયારે દક્ષિણ ભારતમાં હિંદુત્વની વિચારધારાને ભોંય ભેગી કરી દીધી હતી. આજે ભારતમાં હિન્દુત્વનો સૂર્ય તપતો હોવા છતાં પણ પેરિયારના તમિલનાડુની ધરતી ઉપર હિન્દુત્વનો સૂર્યોદય પણ થઈ શક્યો નથી તે તેમની અસર છે.

જેટલી આક્રમક પેરિયારની રાજનીતિ રહી છે એટલું જ આક્રમક તેમનું લખાણ રહ્યું છે. તમારે તેમના શબ્દોને વાંચવા, સમજવા અને અમલમાં મૂકવા માટે ફકત સમજણની જ નહિ પણ મજબૂત મનોબળની પણ જરૂર પડશે. પેરિયાર જ્યારે ભાષણો આપતા ત્યારે તેમના ભાષણોને અસહનીય દર્શાવી ઠેર ઠેર વિરોધ કરવામાં આવતો એટલે વિચારી લો કે તેમના શબ્દો કેટલા કઠોર હશે?

હિન્દુઓએ રામના નામે જે ગંદી રાજનીતિને હાલ અમલમાં મૂકી છે તેનો તોડ ડૉ.બાબાસાહેબ આંબેડકર અને પેરિયાર જ છે. તમારે હિન્દુત્વ સામે લડવા માટે બહુજન મૂવમેન્ટનાં ત્રણ પુસ્તકોનો ખાસ અભ્યાસ કરવો જોઈએ.

(૧) જોતિબા ફૂલેનું ‘ગુલામગીરી’

(૨) ડૉ.બાબાસાહેબ આંબેડકરનું ‘જાતિનો વિનાશ’

(૩) પેરિયાર રામાસામીનું ‘સાચી રામાયણ’

આ ત્રણ પુસ્તકો હિંદુ ધર્મની જાતિ વ્યવસ્થા, તેના કારણો, તેને દૂર કરવાના ઉપાયો અને તે ટકાવી રાખનારા પરિબળો વિશે સંપૂર્ણ માહિતી આપે છે.

પેરિયારની ‘સાચી રામાયણ’ હિંદુત્વનો અક્સીર ઈલાજ છે. આજે જ્યારે દેશમાં 'જય શ્રીરામ'નો નારો ના બોલો તો જીવ લઈ લેવામાં આવે છે, રામના નામે રાજકારણ ચલાવવામાં આવે છે, રામના નામે સત્તા મેળવવામાં આવે છે ત્યારે આ રામ અને તેની મૂળ વાર્તા હકીકતમાં શું છે તે જાણવા માટે તમારે ‘સાચી રામાયણ’ વાંચવી પડશે.

રામ, રાવણ, સીતા, હનુમાન, દશરથ આ બધા પાત્રો હકીકતમાં હતા કે નહિ અને તેમનું મૂળ વાર્તામાં કઈ રીતે નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું હતું તે જાણવા માટે તમારે ‘સાચી રામાયણ’ વાંચવી રહી. રામ અને રાવણની વાર્તા મૂળ શું છે? આ વાર્તાને બ્રાહ્મણો દ્વારા કેવી રીતે મહત્વ આપવામાં આવ્યું અને કેવી રીતે લોકોના જનમાનસમાં તેને એક ધર્મગ્રંથ અને ઇતિહાસ તરીકે સ્થાપિત કરવામાં આવી, શું હકીકતમાં રાવણે સીતાનું અપહરણ કર્યું હતું કે પછી સીતા સ્વયં રાવણ પાછળ ચાલીને લંકા ગયા હતા? શું તમે જાણો છો કે રાવણની પ્રતિભા અને જાહોજલાલીથી ખુદ સીતા અને હનુમાન પણ અંજાઈ ગયા હતા? રાવણની લંકા સળગાવવા, રાવણની હત્યા કરવા, બધા રાક્ષસોને મારવા માટેનું સાચું કારણ શું હતું? યજ્ઞ, આર્યો, રાક્ષસો, દ્રવિડો, સુર, અસુર વગેરે શબ્દોનો સાચો અર્થ શું થાય છે? રામને જંગલમાં મોકલવાનો સાચો હેતુ વનવાસ હતો કે રાક્ષસોનો વધ કરવાનો હતો? 

જે રામના પાયા ઉપર બ્રાહ્મણવાદે આજે હિંદુત્વનું સામ્રાજ્ય ઉભુ કર્યું છે એ રામ અને તેમના અનુયાયીઓનું ઝીણવટભર્યું અને સચોટ નિરૂપણ પેરિયાર રામાસામીએ ‘સાચી રામાયણ’ માં કર્યું છે. ૪૦ વર્ષોના સખત અધ્યયન અને અવલોકન બાદ આ પુસ્તક લખવામાં આવ્યું છે. માટે જ બહુજન મૂવમેન્ટ માટે આ સૌથી મહત્વપૂર્ણ પુસ્તકોમાનું એક પુસ્તક છે. બ્રાહ્મણવાદ સામે લડવા માંગતા દરેક વ્યક્તિએ આ પુસ્તકનું અધ્યયન જરૂર કરવું જોઈએ. પેરિયાર દ્વારા આ પુસ્તકમાં રામાયણની મૂળ વાર્તા, તેમાં સમયાંતરે થયેલા સુધારાઓ, તેના પાત્રોની વાસ્તવિકતાઓ અને બ્રાહ્મણો અને હિંદુઓ દ્વારા તેને આપવામાં આવેલા ષડયંત્રકારી મહત્વને ખૂબ જ વિશ્લેષણત્મક રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે.

આર.કે.પરમાર(લેખક બહુજન સમાજના વિખ્યાત ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ R K Studioz ના ફાઉન્ડર છે.)

આ પણ વાંચો: lateral entry એટલે દેશમાં મનુસ્મૃતિના કાયદા લાગુ કરવાનું ષડયંત્ર?

હ્યુ-એન-ત્સાંગ અને ફાહિયાન જેવા ચીની યાત્રીઓ ભારતમાંથી પ્રવાસ દરમિયાન બૌદ્ધ સાહિત્યના ઘણાં ગ્રંથો પોતાની સાથે ચીન લઈ ગયા હતાં, તેમાં ધમ્મપદ પણ હતું. જેનો પુરાવો ચીનના તુર્ફાનમાંથી મળે છે. સંસ્કૃતમાં લિખિત ધમ્મપદની હસ્તપ્રત છે. ચીનમાં જ્યારે સૌપ્રથમ વખત પ્રિન્ટીંગ મશિનની શોધ થઈ હતી, ત્યારે સૌપ્રથમ વખત પ્રિન્ટ થયેલું એટલે કે છપાયેલું પુસ્તક "ધમ્મપદ" હતું.

ધમ્મપદ કોઈ એક જ દિવસમાં કે એક જ સાથે કહેવાયેલ ઉપદેશોનો સંગ્રહ નથી, તે તથાગત બુદ્ધના 45 વર્ષો સુધીના ધમ્મ-પ્રચાર દરમિયાન સંકલિત કરાયેલા પદો કે ઉપદેશોનો સંગ્રહ છે. તેના દરેક પદ કે ઉપદેશ પાછળ કોઈ ઘટના કે બુદ્ધને પુછેલા પ્રશ્નોના જવાબમાં તેમણે આપેલી શીખ કે સારની ગાથા છે. તેમાં આવી 423 ગાથાઓ છે.

આ પણ વાંચો: ઐશ્વર્યા-સુસ્મિતા ને ટક્કર આપનારી અભિનેત્રીએ બૌદ્ધ ધર્મ અંગીકાર કરી લીધો

ધમ્મપદને બૌદ્ધ ધમ્મની આચારસંહિતા(code of conduct)પણ કહેવામાં આવે છે, એટલે કે ધમ્મ મુજબ જીવવા માટેનો રસ્તો. જ્યારે કોઈને ભિખ્ખુ બનાવવામાં આવે છે, ત્યારે તેમને ધમ્મપદના ઉપદેશો અને ગાથાઓ શીખવવામમાં આવે છે. તેમના માટે ધમ્મપદ કંઠસ્થ કરવું ફરજીયાત હોય છે. જ્યાં સુધી તેઓ ધમ્મપદ કંઠસ્થ નથી કરતાં, ત્યાં સુધી તેમની ઉપસંમ્પદા નથી થતી એટલે કે તેમને ભિખ્ખુ બનાવવામાં નથી આવતાં. ધમ્મપદ ભગવદગીતા કરતા પણ પ્રાચીન હોવાના ઐતિહાસિક પુરાવાઓ છે.

ધમ્મપદમાં 26 વગ્ગ એટલે કે વર્ગો કે ભાગ છે. પાલિ ભાષાના શબ્દ"વગ્ગ"માંથી જ સંસ્કૃત ભાષાનો શબ્દ "વર્ગ" બન્યો હશે. તેમાં મનોવિજ્ઞાન, ફિલોસોફી, ન્યાયશાસ્ત્ર, સમાજશાસ્ત્ર, નિતિશાસ્ત્ર, ધર્મશાસ્ત્ર વગેરે વિષયોની ઉંડી સમજ છે. 

ધમ્મપદ વિશ્વના દરેક ખુણામાં વંચાય છે. મૂળ પાલિ ભાષાના ધમ્મપદનો અનુવાદ દુનિયાની લગભગ બધી જ ભાષાઓમાં થયો છે. ઈ.સ. 1878માં સેમ્યૂઅલ બીલે તેનું અંગ્રેજીમાં ભાષાંતર કર્યું હતું. જ્યારે 1908માં બર્માના ભદંત ચંદ્રમણિ મહાથેરોએ હિંદીમાં તેનો અનુવાદ કરેલો. ત્યારબાદ રાહુલ સાંસ્કૃતયાયન અને વિનોબા ભાવે વગેરે જેવા મહાનુભાવોએ પણ તેનો હિંદીમાં અનુવાદ કરેલ.

આ પણ વાંચો: ...અને પછી ચામુંડાના ભૂવાએ બૌદ્ધ ધર્મ અંગીકાર કરી લીધો!

અફસોસની વાત એ છે કે જે વૈજ્ઞાનિક ગ્રંથને સમગ્ર વિશ્વે સ્વીકાર્યું છે, જે ગ્રંથ આખી દુનિયાને મનોવૈજ્ઞાનિક રીતે જીવન જીવવાનો રસ્તો બતાવે છે; એ જ ગ્રંથનો સમ્યક તથાગત બુદ્ધનો જન્મ થયો એ દેશમાં જ એટલો પ્રચાર-પ્રસાર નથી થયો. તેની પાછળ મનુવાદી વિચારધારાના સાશકો અને સંગઠનો જવાબદાર છે. એવામાં આ મહાન ગ્રંથના ઉપદેશોને જન-જન સુધી પહોંચાડવાની જવાબદારી બહુજન અને ફુલે-શાહુ, આંબેડકરી વિચારધારાના વાહકોની બને છે.

સમ્રાટ અશોકે ધમ્મપદનું માત્ર શરૂઆતી વર્ગ "અપ્રમાદ વગ્ગ" જ વાંચ્યું હતું, છતાં પણ જીવ-હિંસા નાબૂદી, અહિંસા, કરૂણા અને મૈત્રીના સેંકડો ક્રાંતિકારી કાર્યો કર્યાં હતાં. જીવન દુખોથી ભરેલું છે. આજની આધુનિક જીવનશૈલી અને ભાગ-દોડવાળી અત્યંત માનસિક તણાવવાળી જિંદગીમાં માણસ નિરાશા, હતાશા અને મુશ્કેલીઓ અનુભવે તે સામાન્ય છે. મોડર્ન જીવનની આ મુશ્કેલીઓ દૂર કરવામાં ધમ્મપદ ખૂબ ઉપયોગી પુસ્તક છે. 

તેથી જ દરેક જાતિ, ધર્મ કે દેશના મનુષ્યોના જીવનને ઉન્નત અને સુખમય બનાવવા માટે અને સમગ્ર વિશ્વમાં શાંતિ, મૈત્રી અને કરૂણા ફેલાવવા માટે ધમ્મપદ જરૂરથી વાંચવું-વસાવવું જોઈએ અને તેના ઉપદેશોને લોકોને સુધી પહોંચાડવા જોઈએ.

ડૉ. ભાવિન પરમાર (લેખક વ્યવસાયે ડોક્ટર અને બૌદ્ધ ધર્મના અભ્યાસુ છે.)

આ પણ વાંચો: બેંગ્લુરૂમાં 500 દલિત પરિવારના 3000 લોકો બૌદ્ધ ધર્મ અપનાવશે

દલિતોનું અપમાન અને તેમના પર અત્યાચાર સદીઓથી ચાલ્યા આવે છે તે આઝાદી પછી પણ ઓછું થવાનું નામ નથી લઈ રહ્યાં. બંધારણ અને કાયદાના અધિકારોએ તેમને સુરક્ષા પ્રદાન કરી છે. તેમ છતાં, સમાજમાં જડ ઘાલી ગયેલા બ્રાહ્મણવાદી સામંતશાહીના અભિમાન અને અત્યાચાર સામે ભૂમિહીન, નબળા, અશિક્ષિત દલિતોનો પનો ટૂંકો પડે છે. આધુનિક શિક્ષણ પ્રણાલી અને અનામત અધિકારોના કારણે દલિતોમાં સામાજિક જાગૃતિ આવી છે. રાજકીય સભાનતા દ્વારા દલિતોએ તેમનો એજન્ડા અને તેમના પ્રતિનિધિત્વના અધિકારને સમજવાનું શરૂ કર્યું છે.

આ પણ વાંચોઃ RSS કહે છે હિંદુ ધર્મગ્રંથોમાં કોઈ 'અછૂત' નથી, તો પછી 'મનુસ્મૃતિ' માં શું છે?

પરંતુ બ્રાહ્મણવાદી(Brahmanism) તાકાતો આ પરિવર્તનને નષ્ટ કરવા માટે સક્રિય છે. ભારતની સર્વસમાવેશકતા અને સામાજિક ન્યાયની રાજનીતિની સામે હિંદુત્વ(Hindutva politics)નું રાજકારણ આઝાદી પછી જ શરૂ થયું. આરએસએસ(RSS) આ રાજકારણનું સંચાલક અને બૌદ્ધિક કેન્દ્ર છે. આરએસએસે સૌપ્રથમ 1951માં શ્યામા પ્રસાદ મુખર્જી(Shyama Prasad Mukherjee)ના નેતૃત્વમાં ભારતીય જનસંઘ(Jan Sangh)ની રચના કરી હતી. જનસંઘ દ્વારા આરએસએસને જનતા પાર્ટીની સરકાર (1978-1980) દરમિયાન પ્રથમ વખત સત્તા સુધી પહોંચવાની તક મળી.

જનતા પાર્ટીની સરકારના વિઘટન બાદ જનસંઘ અલગ થઈ ગયો. 1980માં RSSએ જનસંઘની જગ્યાએ ભાજપ(BJP)ની રચના કરી. એ પછી તેણે દલિતોને ભાજપ સાથે જોડવા માટે 1983માં સામાજિક સમરસતા મંચની રચના કરી. આ મંચ દલિતોના હિંદુત્વીકરણની પ્રયોગશાળા બની ગયું. રામમંદિર આંદોલન(Ram Mandir Movement)માં દલિતોની ભાગીદારીએ RSS અને ભાજપની સત્તામાં આવવાની આશાઓને પાંખો આપી. એક દલિત કામેશ્વર ચૌપાલ(Kameshwar Choupal)ના હાથે પ્રતિકાત્મક મંદિરની પહેલી ઈંટ મૂકાવવામાં આવી. દલિતોના ભૂતકાળ અને સ્મૃતિઓને ભૂંસી નાખવા માટે અનેક કુચક્રો રચવામાં આવ્યા.

આ પણ વાંચોઃ હવે દલિતોને રીઝવવા વિશ્વ હિંદુ પરિષદ તેમના ઘરે જઈને ભોજન કરશે

દલિતોના મસીહા અને બંધારણના નિર્માતા ડૉ. બાબા સાહેબ આંબેડકર(Dr. Ambedkar)નું 6 ડિસેમ્બર 1956(6th December 1956)ના રોજ અવસાન થયું હતું. દલિત સમાજ માટે આ પ્રેરણાનો દિવસ છે. આ દિવસની સ્મૃતિઓને ભૂંસી નાખવાની એક સમજી વિચારેલી વ્યૂહરચનાના ભાગરૂપે 1992માં બાબરી મસ્જિદ(Babri Masjid demolition)ને તોડી પાડવામાં આવી હતી. આરએસએસ, ભાજપ, હિન્દુ મહાસભા અને અન્ય હિન્દુત્વવાદી સંગઠનો 6 ડિસેમ્બરને શૌર્ય દિવસ તરીકે ઉજવે છે. દલિતોની ચેતનાને તોડી પાડીને સત્તા મેળવવા દલિતોનો ઉપયોગ કરવાની ભાજપ-આરએસએસની રણનીતિ છે. સામાજિક ન્યાયને સામાજિક સમરસતામાં ફેરવવામાં આવ્યો. તેનો ઉદ્દેશ્ય જાતિ વ્યવસ્થા અને અસમાનતા જાળવી રાખીને મુસ્લિમો અને ખ્રિસ્તીઓ સામે હિંદુ એકતા સ્થાપિત કરવાનો છે.

ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરે 25 ડિસેમ્બર 1927ના રોજ મનુસ્મૃતિનું દહન(Manusmriti Dahan Day) કર્યું હતું. બાબા સાહેબ સ્પષ્ટપણે માનતા હતા કે જ્ઞાતિપ્રથા અને દલિતો પરના અત્યાચારને ધાર્મિક ગ્રંથો દ્વારા દૈવી માન્યતા આપવામાં આવી છે. તેથી ધર્મશાસ્ત્રોને વિસ્ફોટકોથી ઉડાવી દેવા જોઈએ. ભાજપ-આરએસએસનું હિંદુત્વ વાસ્તવમાં નવો બ્રાહ્મણવાદ(Brahmanism) છે. હિન્દુત્વનો ઉદ્દેશ્ય ધર્મ, શાસ્ત્રો, મંદિરો અને ભગવાનની પ્રતીકાત્મક રાજનીતિ દ્વારા સમાજમાં વર્ણ-જાતિ પ્રથાને ફરીથી લાદીને ઉચ્ચ જ્ઞાતિની સર્વોપરિતા સ્થાપિત કરવાનો છે. તેથી, મનુસ્મૃતિ દહન દિવસની યાદોને ભૂંસી નાખવા માટે અટલ બિહારી વાજપેયીની જન્મજયંતિ (25 ડિસેમ્બર) મોટા પાયે ઉજવવામાં આવી અને તેને સુશાસન દિવસ(Good Governance Day) તરીકે ઓળખવામાં આવ્યો. 

આ પણ વાંચોઃ RSSના મુખપત્ર ‘પાંચજન્ય’માં જાતિ પ્રથાને 'જરૂરી' ગણાવવામાં આવી

અગાઉ મહારાષ્ટ્ર સરકાર દ્વારા શાળાના શિક્ષણમાં મનુસ્મૃતિના શ્લોકો સામેલ કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હતો, હવે દિલ્હી યુનિવર્સિટીની લૉ ફેકલ્ટી અભ્યાસક્રમમાં મનુસ્મૃતિનો સમાવેશ કરવાના પ્રયાસો કરી રહી છે. બાબાસાહેબે મનુસ્મૃતિ(Manusmriti)નું દહન કર્યું હતું કારણ કે તે દલિતો, પછાત લોકો (શુદ્રો) અને મહિલાઓને નીચલા દરજ્જાના નાગરિક માને છે.
મનુસ્મૃતિ અનુસાર દલિતો, શુદ્રો અને મહિલાઓને શિક્ષણ અને સંપત્તિ પ્રાપ્ત કરવાનો અધિકાર નથી. મનુસ્મૃતિ આ સમુદાયોને ગુલામ બનાવે છે અને બ્રાહ્મણોને તેમનું શોષણ કરવાનો અધિકાર આપે છે. વાસ્તવમાં મનુસ્મૃતિ ભારતના બંધારણ(Constitution of India) અને માનવતા વિરુદ્ધ છે. પરંતુ હિન્દુત્વવાદીઓ માટે આ એક પ્રાતઃસ્મરણીય ગ્રંથ છે. RSSએ ક્યારેય મનુસ્મૃતિ, મનુવાદ અને મનુસ્મૃતિકાર પ્રત્યેનો પ્રેમ છુપાવ્યો નથી. 26 નંબર 1949ના રોજ બંધારણ પસાર થયાના ત્રણ દિવસ પછી 30 નવેમ્બર 1949ના રોજ, આરએસએસના મુખપત્ર 'ઓર્ગેનાઈઝરે' એમ કહીને ભારતીય બંધારણની ટીકા કરી કે તેમાં 'મનુની સંહિતા' નથી. 

રામમંદિર આંદોલનનું એક કેન્દ્ર જયપુર પણ રહ્યું છે. એ દરમિયાન રાજસ્થાન હાઈકોર્ટના પ્રાંગણમાં મનુની પ્રતિમા(Manu Pratima Rajasthan High Court) સ્થાપિત કરવામાં આવી હતી. રાજસ્થાન હાઈકોર્ટ ઓફિસર્સ એસોસિએશનના તત્કાલીન પ્રમુખ પદમ કુમાર જૈનની વિનંતી પર જસ્ટિસ એમએમ કાસલીવાલાએ બ્યુટિફિકેશનના નામે મનુની પ્રતિમા સ્થાપિત કરવાની મંજૂરી આપી હતી. માત્ર 23 દિવસમાં જ 28 જૂન 1989ના રોજ જયપુર હાઈકોર્ટના પ્રાંગણમાં મનુની પ્રતિમા સ્થાપિત કરવામાં આવી હતી. તેનો વિરોધ તે જ દિવસથી શરૂ થયો હતો. તેના દબાણ હેઠળ 28 જુલાઈ 1989ના રોજ હાઈકોર્ટની વહીવટી બેઠકમાં મનુની પ્રતિમાને હટાવવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો. પરંતુ વિશ્વ હિંદુ પરિષદે આ નિર્ણય વિરુદ્ધ અરજી દાખલ કરી હતી. આજે પણ આ પ્રતિમા બંધારણ અને ન્યાયતંત્રની મજાક ઉડાવતી ઉભી છે. આડકતરી રીતે આરએસએસ અને ભાજપ આની પાછળ ઉભા છે. દેખીતી રીતે, જેઓ મનુમાં માને છે તેઓ ક્યારેય દલિત શુભચિંતક ન હોઈ શકે.

આ પણ વાંચોઃ RSSની બંધારણ બદલવાની વાતે ચૂંટણીનું પાસું પલટી નાખ્યું?

અટલ-અડવાણીની ભાજપ સમજી ગઈ હતી કે દલિતોના સમર્થન વિના સત્તા હાંસલ કરી શકાશે નહીં. તેથી જ વર્ષ 2000માં તેલંગાણાના આરએસએસ સાથે જોડાયેલા દલિત નેતા બાંગારુ લક્ષ્મણ(Bangaroo Laxman)ને ભાજપના રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ બનાવવામાં આવ્યા હતા. પરંતુ ભ્રષ્ટાચારનો મામલો સામે આવ્યા બાદ એક વર્ષમાં જ તેમને હટાવી દેવામાં આવ્યા હતા.

ભાજપ દલિત વિરોધી હોવાનો બીજો પુરાવો એ છે કે આજ સુધી ભાજપે નીતિ નિર્ધારક અને નિર્ણાયક પદ પર એકેય મજબૂત દલિત નેતાને સ્થાન આપ્યું નથી. એકંદરે, ભાજપ 15 વર્ષથી વધુ સમયથી કેન્દ્રમાં સત્તામાં છે. એક ડઝનથી વધુ રાજ્યોમાં ભાજપની સરકારો રહી છે. પરંતુ આજ સુધી એક પણ દલિતને મુખ્યમંત્રી બનાવવામાં આવ્યો નથી. કેન્દ્ર સરકારમાં પણ કોઈ મજબૂત દલિત ચહેરો નથી. કાયદામંત્રી અર્જુન રામ મેઘવાલ મોદીનો પડછાયો બનીને દલિતોને લલચાવવાનું એક મહોરું છે. એ જ રીતે પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ રામનાથ કોવિંદનો પણ વોટ બેંકની રાજનીતિ માટે ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. પરંતુ ન તો કોઈ એજન્ડા આગળ આવ્યો કે ન તો દલિતોના હિતમાં કોઈ નીતિ બનાવવામાં આવી. તેનાથી ઉલટું, નરેન્દ્ર મોદીના છેલ્લા 10 વર્ષના શાસન દરમિયાન હિન્દુત્વવાદી લોકો દ્વારા દલિતો પર શારીરિક હુમલા વધી ગયા છે. 

આ પણ વાંચોઃ ડૉ. આંબેડકરની ગુજરાતની 11 મુલાકાતો અને ગુજરાતીમાં આપેલું પ્રવચન

મૂછો કાપવાથી માંડીને પેશાબ પીવડાવવો, બળાત્કાર અને હત્યા સુધીની ઘૃણાસ્પદ અને અમાનવીય ઘટનાઓ સતત ચાલુ છે. દલિતો ન્યાય માટે ભટકી રહ્યા છે. નરેન્દ્ર મોદીએ સફાઈ કામદારોના પગ ધોઈને તેમની કામગીરીનો મહિમા કર્યો હતો. પરંતુ તેમના બાળકોનું શિક્ષણ, સરકારી નોકરી અને અનામત લગભગ અર્થહીન બનાવી દેવામાં આવી છે. એટલું જ નહીં, મોદીના સંસદીય ક્ષેત્ર બનારસમાં એક સફાઈ કામદારનું ગટરમાં ડૂબીને મૃત્યુ થાય છે, પરંતુ તેના પરિવારને કોઈ ન્યાય મળતો નથી. હાથરસમાં ગુડિયા વાલ્મિકી પર બળાત્કાર થયો પછી તે મૃત્યુ પામે છે, પરંતુ તેના પરિવારજનો હજુ પણ ન્યાયની શોધમાં આમતેમ ભટકી રહ્યાં છે.

આજે પણ મોદીના ગૃહ રાજ્ય ગુજરાતમાં હજારો ગામડાઓમાં દલિતો મંદિરોમાં પ્રવેશી શકતા નથી. ભાજપના શાસનમાં બ્રાહ્મણવાદની તાકાત એવી છે કે રાષ્ટ્રપતિ હતા ત્યારે રામનાથ કોવિંદને પુરી અને પુષ્કરના મંદિરોમાં પ્રવેશવા દેવામાં આવ્યા નહોતા, છતાં પૂજારીઓ સામે કોઈ કાર્યવાહી કરવામાં આવી નહોતી. ગુજરાતના ઉનામાં સ્વ-ઘોષિત ગૌરક્ષકોએ મૃત ગાયનું ચામડી ચીરવા બદલ ચાર દલિત ભાઈઓને જાહેરમાં બાંધી તેમનું સરઘર કાઢી માર માર્યો અને તેમનો વીડિયો જાહેર કર્યો હતો. આ કેસના તમામ 43 આરોપીઓ હાલ જામીન પર બહાર છે. પરંતુ નરેન્દ્ર મોદી માત્ર એટલું જ કહે છે કે 'મુજે ગોલી માર દો લેકિન મેરે દલિત ભાઈઓ કો મત મારો' આ દંભ કહેવાય. 2024ની લોકસભા ચૂંટણીમાં દલિતોએ ખુલ્લેઆમ ભાજપનો વિરોધ કર્યો અને જેઓ બંધારણ બદલવા માગતા હતા તેમને જડબાતોડ જવાબ આપ્યો. હવે ભાજપના સાંસદ ભાજપને દલિત વિરોધી ગણાવે છે એટલે કે દલિતોમાં ભાજપનો મનુવાદી ચહેરો સંપૂર્ણ રીતે ખુલ્લો પડી ગયો છે.

આ પણ વાંચોઃ શશી થરૂરનું પુસ્તક ‘Ambedkar: A Life’ - કંઈક વિશેષ વાંચ્યાની અનુભૂતિ

બાળપણમાં વાંચેલી કવિતાની આ પંક્તિઓ હમણાના દિવસોમાં ઘણીવાર ગણગણું છું: 
સોનાવરણી સીમ બની
મેહુલિયે કીધી મહેર રે
ભાઈ! મોસમ આવી મહેનતની.

વરસાદી મોસમને કારણે તો તે યાદ આવે જ છે પરંતુ  ખેડૂતો માટે વરસાદ મહેનતની મોસમ છે, એટલે પણ યાદ આવે છે. જગતતાત ‘ લિયો પછેડી દાતરડાં’ ને ‘ રંગે સંગે કામ’  કરે છે અને ધાન પકવે છે. જોકે હવે ખેતી માત્ર માનવીના શરીરશ્રમ આધારિત નથી રહી. ખેતીમાં માનવ અને પશુઓના શ્રમના વિકલ્પે મશીનોનો ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે. કૃષિ યાંત્રિકીકરણ વીસમી સદીની મહાન લબ્ધિ મનાય છે.

એગ્રિકલ્ચર, એનિમલ હસબંડરી એન્ડ ફૂડ પ્રોસેસિંગ વિભાગ સંબંધી પાર્લામેન્ટની સ્ટેન્ડિંગ કમિટીએ જુલાઈ ૨૦૨૩માં ‘દેશના નાના અને સીમાંત ખેડૂતો માટે કૃષિ યાંત્રિકીકરણમાં સંશોધન અને વિકાસ’  અંગેનો અહેવાલ રજૂ કર્યો હતો. આ રિપોર્ટ પ્રમાણે ઓગસ્ટ ૨૦૨૨માં દેશની અડધા કરતાં ઓછી કૃષિનું જ યાંત્રિકીકરણ થયું છે. અન્ય વિકાસશીલ દેશો બ્રાઝિલ ૭૫ અને ચીન ૬૦ ટકાની તુલનામાં, ભારતમાં હજુ કૃષિ યાંત્રિકીકરણ ૪૭ ટકા જેટલું નિમ્ન સ્તરે છે.

ચોમાસા પૂર્વે કે અન્ય વખતે ખેતરો ખેડવા હળ અને બળદને બદલે હવે ટ્રેકટરનો વધુ ઉપયોગ થાય છે. ભારતમાં વાવણી-રોપણી માટે ખેતરો ખેડવા ૭૦ ટકા ટ્રેકટર વપરાય છે. રોપણી અને વાવણીના કામમાં યંત્રોનો ઉપયોગ ૪૦ ટકા, નિંદામણમાં ૩૨ ટકા અને કાપણી-લણણીમાં ૩૪ ટકા  એમ સરવાળે ૪૭ ટકા ખેતીનું મશીનીકરણ થયેલું છે. સમગ્ર દેશમાં કૃષિ યાંત્રિકીકરણ અસમાન છે. 

આ પણ વાંચો: હેં! જાપાનમાં પણ અસ્પૃશ્યો છે!

દક્ષિણી રાજ્યો,  પંજાબ, હરિયાણા અને પશ્ચિમી ઉત્તરપ્રદેશમાં લગભગ બધા જ કામો યંત્રોથી થાય છે. પરંતુ પૂર્વોત્તર રાજ્યોમાં કૃષિ યાંત્રિકીકરણ નહિવત છે. જેમ રાજ્યવાર તેમ પાક પ્રમાણે પણ કૃષિમાં મશીનોના ઉપયોગમાં ભિન્નતા છે. ઘઉંના પાક માટે ૬૯ ટકા અને ડાંગર માટે ૫૩ ટકા મશીનો વપરાય છે. જ્યારે બીજા કૃષિ પાકોમાં પચાસ ટકા કરતાં ઓછું યાંત્રિકીકરણ છે. ખાદ્ય પાકોની સરખામણીએ રોકડિયા પાકોની ખેતીમાં મશીનોનો વપરાશ વધુ થાય છે. આ ભિન્નતા માટે ખેડૂતોની સામાજિક-આર્થિક સ્થિતિ, સિંચાઈની સુવિધા, વીજળીની ઉપલબ્ધતા, ભૌગોલિક સ્થિતિ  જેવા કારણો જવાબદાર છે.

ભારત જેવા વધુ વસ્તી અને સંસાધનોની અસમાન વહેંચણી ધરાવતા દેશમાં ઝાઝા હાથ કામ માંગતા હોય ત્યારે તેમને બેરોજગાર બનાવી યંત્રોનો ઉપયોગ સવાલો પેદા કરે તે સહજ છે. પરંતુ કૃષિ યાંત્રિકીકરણના લાભ અને ખાધ્યાન્નની જરૂરિયાતને પહોંચી વળવાની દ્રષ્ટિએ તે અપનાવવું આવશ્યક છે. ખેતીના કામો મહેનત, ચીવટ અને આવડત માંગી લે છે. એ વધુ સારી રીતે માનવી જ કરી શકે છે પરંતુ મશીનના ઉપયોગથી માનવ અને પશુશ્રમ બચે છે, જે  ઈતર કામોમાં વાપરી શકાય છે. એકલા ટ્રેકટરના ઉપયોગે પણ કેટલો મોટો ફાયદો કરી આપ્યો છે. ટ્રેકટરના ઉપયોગથી જમીન વધુ સારી રીતે ખેડી શકાય છે. વધુ જમીન ખેતી યોગ્ય બનાવી શકાઈ છે. બીજ, જંતુનાશક દવાઓ અને ખાતરની બચત થાય છે. એટલે ખર્ચ ઘટે છે.

સમય અને પાણીની બચત થાય છે. ઉત્પાદન વધે છે. નિંદામણ ઘટે છે. ખેત કામદારોની અછતનો વિકલ્પ મળે છે. વધુ શ્રમના કામો યંત્રોથી કરવા સરળ બન્યા છે. કૃષિ યાંત્રિકીકરણનો સૌથી મોટો લાભ એ છે કે તે ભારતના ગામડાઓની સામાજિક સંરચનામાં પરિવર્તન આણી શકવાની સંભાવના ધરાવે છે. ખેડૂતો માટે ખેતી માત્ર બે ટંકના રોટલા જોગ ના રહેતાં તેમની આર્થિક સ્થિતિ અને જીવનની ગુણવત્તા સુધારે છે. પારંપરિક ખેતીને વ્યાવસાયિક બનાવી શકાય છે. શ્રમ, સમય અને નાણાંની બચત થાય છે તો ઉત્પાદનમાં વૃધ્ધિથી આવક વધે છે તે મશીનીકરણનો મોટો ફાયદો છે.

યાંત્રિકીકરણ મોટા ખેતરો માટે જ લાભપ્રદ છે. ભારતમાં ૮૬ ટકા કિસાનો બે હેકટરથી ઓછી જમીન ધરાવે છે ત્યારે નાના અને સીમાંત ખેડૂતો માટે જો નાના આકારના યંત્રો ન હોય તો તે બિનઉપયોગી અને નાંણાકીય બોજ વધારનાર છે. ખેત ઓજારો માનવહાથથી વપરાય છે.પરંતુ મશીનો ચલાવવા વીજળી કે ઈંધણની જરૂર પડે છે. તેના કારણે ડીઝલ અને વીજળીનો વપરાશ વધે છે. બીજી તરફ  પર્યાવરણમાં બગાડ અને પ્રદૂષણ જેવા પ્રશ્નો ઉદભવે છે. ટ્રેકટરનો ઉપયોગ માટી પરનો ભાર ઘણો વધારે છે. બેરોજગારી વધે છે અને કૃષિ શ્રમિકોની અછતના અલ્પ ગાળામાં વધુ વેતન માટેની તેમની સોદાશક્તિ તથા ગરજ ઘટે છે. મોટા ખેડૂતો માટે કૃષિ યાંત્રિકીકરણ  પ્રતિષ્ઠાનું પ્રતીક બની ગયું છે. જ્યારે નાના ખેડૂતો જાતમજૂરી પર નભે છે. એટલે યંત્રોનો ઉપયોગ સામાજિક-આર્થિક અસમાનતા વધારે છે.

આ પણ વાંચો: સવર્ણોના ડ્રોઈંગ રૂમમાં જે સંભળાતું હતું, જજે તે ચૂકાદામાં લખ્યું છે?

આજે પણ દેશની 80 ટકા કૃષિ જમીન પર ખાધ્ય પાકોની વાવણી-રોપણી માનવશ્રમ દ્વારા જ થાય છે ત્યારે દેશનું કૃષિ યાંત્રિકીકરણ પણ આંશિક જ છે. સરકાર આગામી પચીસેક વરસોમાં પોણા ભાગની કૃષિને યંત્રો હેઠળ આવરી લેવા માંગે છે. પરંતુ તે ઈચ્છનીય નથી. માનવશ્રમ આટલો શેષ હોય ત્યારે ખેતીને મશીનોના હવાલે કરી દેવી તેમાં કોઈ ડહાપણ નથી. કામ વગરના કરોડો હાથને યંત્રોએ કામ કરતા અટકાવ્યા છે. યંત્રોને લીધે બેકારી અને ગરીબી વધવાની છે. વળી કૃષિ કામોમાં માનવીય સ્પર્શ અને સંલગ્નતા ઘટે તે યોગ્ય નથી.

કૃષિનું માત્ર મશીનીકરણ જ નહીં રોબોટીકરણ કરવાની અને આર્ટિફિશિયલ  ઈન્ટેલિજન્સનો ઉપયોગ કરવાની વાતો પણ થઈ રહી છે. ભાવિમાં આ યંત્રો ડેટા સમૃધ્ધ સંવેદન અને નિરીક્ષણ પ્રણાલી બની જશે તેમ પણ કહેવાઈ રહ્યું છે.  હળ, દાતરડુ, કોદાળી જેવા ખેત ઓજારોનું સ્થાન હવે ટ્રેકટર, કંબાઈન હાર્વેસ્ટર, ટિલર જેવા યંત્રો-સાધનો અને ખેતીને આનુષાંગિક કામોમાં સિંચાઈ માટે પાવરલિફ્ટ, ટ્યુબ વેલ, વોટર પંપ, ઈલેકટ્રિક મોટર, ખેત પેદાશોને બજાર સુધી લઈ જવા માટે ટ્રક, પશુપાલન અને ડેરીના સાધનો, વોશિંગ મશીન, વેક્યુમ ક્લિનર, રેડિયો,  ઈસ્ત્રી, થ્રેસર મશીન, ફૂડ પ્રોસેસિંગ મશીનો લેશે. પરંતુ તળ વાસ્તવિકતા  કંઈક જુદી છે તેનો અંદાજ નથી. કૃષિમાં આવનારા તળિયાઝાટક પરિવર્તનો વિશે જાણીને એક સામાન્ય,  નાનો અને ઘર નભે એટલી જમીન ધરાવતો ગામડિયો ખેડૂત તેની ધરતીમાતા પર કોર્પોરેટ્સનો ડોળો પડતો જોઈ પહેલાં અચંભિત અને પછી દુ:ખી તથા આક્રોશિત છે.

ગાંધીજી પણ યંત્રોના વિરોધી નહોતા. પરંતુ માનવ હાથને બેકાર કરી યંત્રોના ભરોસે જીવવું યોગ્ય નથી. ખાધ્યાન્નની વૈશ્વિક માંગ પૂર્ણ કરવા કૃષિ ઉત્પાદકતામાં વૃધ્ધિ પડકારજનક  જરૂર છે પણ તેનો એકમાત્ર ઉકેલ કૃષિનું સંપૂર્ણ યાંત્રિકીકરણ ના હોઈ શકે. યંત્ર અને માનવ બેઉ સાથે રહીને કરી શકે તેવા કૃષિ કામોની દિશામાં વિચારવું ઘટે. કૃષિ યાંત્રિકીકરણની મહિલાઓ પર પડનારી અસરો તો જુદા લેખનો વિષય છે.

હાથથી થતી સફાઈના કામો  (ગટર, ખાળકૂવા અને માનવ કે પશુ મળની સફાઈ અને બીજાં અનેક કામો)  કથિત નિમ્ન જ્ઞાતિમાં જન્મેલ માનવીના માથે થોપાયેલા છે. હાથથી થતી સફાઈમાં સો ટકા મશીનીકરણ શક્ય છે. પરંતુ રાજકીય ઈચ્છાશક્તિ અને સામાજિક જાગ્રતિના અભાવે તેમ કરવામાં આવતું નથી. કૃષિ પ્રધાન દેશનું કૃષિ બજેટ સંરક્ષણ બજેટ કરતાં ઓછું હોય ત્યાં સફાઈ કામદારો માટે યંત્રો વિશે વળી કોણ વિચારે. મોંઘાદાટ દેશી-વિદેશી સંરક્ષણ સાધનો અને હાથથી થતી સફાઈના મશીનો કે કૃષિ યંત્રોમાંથી નાગરિક તરીકે આપણી પસંદગીની પ્રાથમિકતા શું હશે તે કહેવાની જરૂર ખરી?

maheriyachandu@gmail.com
(લેખક વરિષ્ઠ પત્રકાર, રાજકીય વિશ્લેષક અને બહુજન સમાજના પ્રશ્નોના તલસ્પર્શી અભ્યાસુ છે.)

આ પણ વાંચો: શકોરાને મરાઠીમાં ગાડગં કહે છે એટલે તેને કાયમ સાથે રાખનાર ગાડગે બાબા કહેવાયા

જામનગરમાં એડિશનલ સેશન્સ જજ રસિકકુમાર માંડાણી છે. તેમની સામે જામનગર બાર એસોસિએશને 11 સપ્ટેમ્બર 2024ના રોજ વિરોધ નોંધાવ્યો છે. એટલું નહીં પણ આ જજની બદલી કરવા હાઈકોર્ટને વિનંતિ કરી છે.

જજ માંડાણીનો શામાટે વિરોધ થયો? 6 સપ્ટેમ્બર 2024ના રોજ જજ માંડાણીએ બાર એસોસિએશનના પ્રમુખને નોટિસ આપેલ કે “એટ્રોસિટી કેસ નં. 3/2023ના આંક-14ની અરજી હેઠળ 13 સપ્ટેમ્બર 2024ના કલાક 11.00 કલાકે કોઈ વકીલ જો કોઈ રજૂઆત કરવા માંગતા હોય તો ઓપન સુનાવણીમાં ઉપસ્થિત રહેવું.” 

આંક-14 હેઠળ જજ માંડાણીએ 31 ઓગસ્ટ 2024ના રોજ હુકમ કરેલ કે “આરોપીઓના એડવોકેટે તેમને ડિસ્ચાર્જ કરવા માટે Exh.-14થી અરજી કરી છે. તે મુજબ ગુનો એટ્રોસિટી એક્ટ હેઠળ બનતો નથી. બાકીનો ગુનો 7 વર્ષ સુધીની સજાને પાત્ર છે. પીડિત/ફરિયાદીએ સરકાર તરફથી મળેલ આર્થિક સહાય સરકારને પરત ચૂકવવી જરૂરી છે. તેથી, આ કોર્ટને લાગે છે કે આ મુદ્દા પર કોઈપણ વકીલ તરફથી ખૂલ્લી રજૂઆત કરવી હોય તો તક આપવી જોઈએ. ઉપરાંત, સમાજ અને કલ્યાણ વિભાગ, જામનગરના સંબંધિત સક્ષમ અધિકારીને પણ આ મુદ્દા પર કોર્ટને મદદ કરવા માટે આગામી તારીખે આ કોર્ટમાં હાજર રહેવું. આ બાબતે જામનગર બાર એસોસિએશનને નોટિસ મોકલવી. કોઈ એડવોકેટ કાનૂની મુદ્દા પર રજૂઆત કરવા માંગે તો તે હાજર રહી શકે/રજૂઆત કરી શકે છે.“

આ પણ વાંચોઃ રાજ્ય સરકાર એટ્રોસિટી એક્ટને નબળો પાડવા છુપી સહમતી આપી રહી છે?

જામગર બાર એસોસિએશને હાઈકોર્ટને લખ્યું કે “13 સપ્ટેમ્બર 2024 ના રોજ જામનગર વકીલ મંડળના સભ્યોને SC/ST એક્ટ બાબતે કોર્ટમાં જાહેર ચર્ચા કરવા માટે હાજર રહેવું તેવો કાયદા વિરુદ્ધનો અને પોતાની સત્તા બહારનો હુકમ કર્યો હતો. સુપ્રીમકોર્ટ કે હાઇકોર્ટના કોઈપણ જજમેન્ટ, straitjacket formula તરીકે દરેક કેસમાં એપ્લિકેબલ થાય નહીં, છતાં સુપ્રીમકોર્ટના Shajan Skaria v/s  State of Karnatakaના કેસમાં, એટ્રોસિટી એક્ટની કલમ-3(1) (r)ના સંદર્ભમાં આપેલ ચુકાદાનો આધાર લઈ, તેનું ખોટું અર્થઘટન કરી જજ માંડાણીએ ઓપન કોર્ટમાં SC/ST એક્ટના કેસો બાબતે જાહેર ચર્ચા રાખેલ હોય તે વ્યાજબી નથી અને કાયદા વિરુદ્ધ છે. વળી તેમણે SC/ST એક્ટના કેસોમાં ફરિયાદી/પીડિતને મળતી સહાય પરત લેવાની ચર્ચાને સામેલ કરેલ છે.

જજ માંડાણીએ 7 વરસની સજાપાત્ર એટ્રોસિટી એક્ટના કેસોના આરોપીઓને  કોર્ટમાં રજૂ કરવા નહીં તેવી મૌખિક સૂચનાઓ પોલીસ અધિકારીઓને આપેલ હતી. આ બાબતે જામનગર વકીલ મંડળે હાઈકોક્ટને ફરિયાદ કરી હતી, ત્યાર બાદ જજ માંડાણી; 7 વરસ સુધીના SC/ST એક્ટના કેસોના આરોપીઓને, ફરિયાદી કે સરકારી વકીલને સાંભળ્યા વિના જ, આરોપીની જામીન અરજી રજિસ્ટરે લીધા વિના, નંબર પાડ્યા વિના, આરોપીને તાત્કાલિક જામીન પર છોડી મૂકે છે. સુપ્રિમકોર્ટના Criminal Appeal No. 1278/2021 કેસમાં એટ્રોસિટી એક્ટ હેઠળના કેસમાં જામીન અરજી વખતે ફરિયાદીને સાંભળવા જ જોઈએ તેવો હુકમ થયેલ છે, તેનું ઉલ્લંઘન જાણીજોઈને કરી રહ્યા છે. જજ માંડાણીને SC/ST એક્ટ હેઠળના કેસોની સૂગ/નારાજગી હોય તે રીતે વિવાદાસ્પદ હુકમો કરે છે.”

આ પણ વાંચોઃ એટ્રોસિટીનો આટલો મજબૂત કાયદો હોવા છતાં આરોપીઓ કેમ છૂટી જાય છે?

જજ રસિકકુમાર માંડાણી કોણ છે? બનાસકાંઠાના ડીસા ખાતે અગાઉ એડિશનલ સેશન્સ જજ હતા ત્યારે 26 માર્ચ 2024ના રોજ PI વિજયસિંહ મેઘસિંહ ચૌધરી સામે પગલાં ભરવા 101 પેજનો વિવાદાસ્પદ હુકમ કરેલ. જે હુકમ ગુજરાત હાઈકોર્ટે 5 એપ્રિલ 2024ના રોજ, રદ કરી જજ માંડાણીની બરાબર રીમાન્ડ લીધી હતી : “Whims and Caprices of Judge have no place in judicial decision-ન્યાયિક નિર્ણયમાં ન્યાયાધીશની ધૂનને/તરંગોને કોઈ સ્થાન નથી. પ્રથમ દૃષ્ટિએ, એવું જણાય છે કે વિદ્વાન સેશન્સ જજે તેના અધિકારક્ષેત્રને ઓળંગી જઈને PI ચૌધરી સામે તપાસ કરવાનો આદેશ આપ્યો છે!”

થોડાં સવાલ : [1] શું સેશન્સ જજને; એટ્રોસિટી એક્ટ હેઠળ સરકાર જે સહાય ચૂકવે તે પરત લેવાનો હુકમ કરવાની સત્તા એટ્રોસિટી એક્ટ મુજબ છે? [2] એક આરોપીને જામીન મુકત કરવો કે ન કરવો તેનો નિર્ણય જજે કરવાનો છે, તે માટે બાર એસોસિએશનના વકીલોને નિમંત્રણ આપવાની જરુર ખરી? એટ્રોસિટી એક્ટના એક કેસમાં આરોપીને ડિસ્ચાર્જ કરવાની અરજીમાં આખા શહેરના બધા વકીલોને અને સમાજ કલ્યાણ ખાતાના અધિકારીને જાહેર નોટિસ કાઢી જાહેર આમંત્રણ આપવાની જરુર ખરી? એક અરજીના નિર્ણય માટે આખા ગામને દલીલ કરવા આમંત્રણ આપવાનો કોઈ અર્થ ખરો? [3] 7 વરસની સજાપાત્ર એટ્રોસિટી એક્ટના કેસોના આરોપીઓને  કોર્ટમાં રજૂ કરવા નહીં તેવી મૌખિક સૂચનાઓ પોલીસ અધિકારીઓને જજ આપી શકે? શું આ બેજવાબદારીવાળી માનસિકતા નથી? [4] સુપ્રિમકોર્ટ/હાઈકોર્ટના ચૂકાદાનો straitjacket formula તરીકે જ ઉપયોગ કરવાનો હોય તો કોર્ટમાં જજની જગ્યાએ કોમ્પ્યુટર ગોઠવી દઈએ તો ન ચાલે? દરેક કેસની હકીકતો અલગ હોય છે, જજે જ્ઞાન/શાણપણનો ઉપયોગ કરવાનો હોય છે. જે જજ વેઠ કાઢે કે SC/ST સમુદાય પ્રત્યે પૂર્વગ્રહ રાખે તેને જજની ખુરશીમાં બેસવાનો અધિકાર ખરો? [5] જામનગર બાર એસોસિએશને જજ માંડાણીની માત્ર બદલી કરવા વિનંતિ કરી છે અને તેમના પત્રમાં જણાવેલ ગંભીર હકીકતો ધ્યાને લેતાં જજ માંડાણીની બદલી કરવાને બદલે તાત્કાલિક અસરથી ફરજમોકૂફ કરી ખાતાકીય શિક્ષાત્મક પગલાં ભરવા માંગણી કરવાની જરુર હતી. [6] ‘ન્યાયિક નિર્ણયમાં ન્યાયાધીશની ધૂનને/તરંગોને કોઈ સ્થાન નથી’ આ શબ્દોનું પાલન શું ગુજરાત હાઈકોર્ટ તાબાના જજો પાસે કરાવી શકશે?

રમેશ સવાણી (લેખક નિવૃત્ત આઈપીએસ અને રેશનલ વિચારધારાના પક્ષધર છે.)

આ પણ વાંચોઃ હવે એટ્રોસિટીના કેસમાં આરોપીઓ પોલીસના ચા-પાણી કરીને ઘરે જતા રહેશે?

એ વાત સૌ જાણે છે કે, જાતિના મુદ્દાએ હિંદુત્વની રાજનીતિ(Hindutva Politics)ને મજબૂત કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી છે. જ્યોતિરાવ ફૂલે(Jyotirao Phule) અને ભીમરાવ આંબેડકર(Dr. Ambedkar) જેવા મહાનુભાવોને ખ્યાલ હતો કે ઉચ્ચ જાતિઓ નીચલી જાતિઓનું શોષણ કરે છે. આ મુદ્દા પરથી દલિત(SC), આદિવાસી(ST), ઓબીસી(OBC) સમાજનું ધ્યાન ભટકાવવા માટે કથિત ઉચ્ચ જાતિના સંગઠનોએ ભારતના ભૂતકાળનું ગૌરવ ગાવાનું શરૂ કર્યું. હિન્દુ રાષ્ટ્ર(Hindu Rashtra)ની કલ્પના અને મનુ સ્મૃતિ(Manusmriti)ના નિયમો આધારિત રાજ્યની સ્થાપના આ તાકાતોના એજન્ડાના મૂળમાં હતી. છેલ્લાં કેટલાક દાયકાઓથી RSS એ નેરેટિવને પ્રોત્સાહન આપવાનું શરૂ કર્યું છે કે, તમામ જાતિઓ એકસમાન છે. સંઘ સાથે જોડાયેલા લેખકોએ વિવિધ જ્ઞાતિઓ પર ઘણાં પુસ્તકો લખ્યા, જેમાં કહેવામાં આવ્યું કે ભૂતકાળમાં તમામ જાતિઓનો દરજ્જો સમાન હતો.

RSS ના નેતાઓ દાવો કરે છે કે અસ્પૃશ્ય જાતિઓ વિદેશી આક્રમણકારોના અત્યાચારોને કારણે અસ્તિત્વમાં આવી હતી અને તે પહેલા હિન્દુ ધર્મમાં તેમનું કોઈ સ્થાન ન હતું. સંઘના ઓછામાં ઓછા ત્રણ નેતાઓએ દલિતો, આદિવાસીઓ અને અન્ય ઘણાં સમૂહોના જન્મ માટે મધ્યકાલીન 'મુસ્લિમ આક્રમણ'ને ​​જવાબદાર ઠેરવ્યું છે.

આ પણ વાંચો: હવે દલિતોને રીઝવવા વિશ્વ હિંદુ પરિષદ તેમના ઘરે જઈને ભોજન કરશે

સંઘના ટોચના નેતા ભૈય્યાજી જોશી(Bhaiyyaji Joshi)ના મતે, હિન્દુ ધર્મગ્રંથોમાં ક્યાંય પણ શુદ્રોને 'અસ્પૃશ્ય' ગણાવ્યા નથી. મધ્યકાલીન સમયગાળામાં 'ઈસ્લામિક અત્યાચારો'ને કારણે અસ્પૃશ્ય દલિતોનો એક નવો વર્ગ અસ્તિત્વમાં આવ્યો. ભૈય્યાજી જોશીએ લખ્યું છે: "હિંદુઓના સ્વાભિમાનને તોડવા માટે આરબ વિદેશી આક્રમણકારો, મુસ્લિમ રાજાઓ અને ગૌમાંસ ખાનારાઓએ ચંદ્રવંશી ક્ષત્રિયોને ગાયોની કતલ કરવા, તેમની ચામડી કાપવા અને તેમના હાડપિંજરને કોઈ નિર્જન જગ્યાએ ફેંકી દેવા જેવા જઘન્ય કૃત્યો કરવા મજબૂર કર્યા. આ રીતે વિદેશી આક્રમણકારોએ 'ચર્મ-કર્મ' કરવા માટે એક નવી જાતિ બનાવી અને આ કામ સ્વાભિમાની હિંદુ કેદીઓને સજા તરીકે આપવામાં આવ્યું હતું."

આ બધાં દુષ્પ્રચારનો હેતુ જાતિને એક એવી સકારાત્મક સંસ્થા તરીકે દર્શાવવાનો છે જે હિન્દુ રાષ્ટ્રનું રક્ષણ કરતી આવી છે. જાતિની વસ્તી ગણતરીની માંગ જોર પકડવાની પૃષ્ઠભૂમિમાં RSS ના મુખપત્ર 'પાંચજન્ય' (Panchajanya)એ તેના 5 ઓગસ્ટ (2024) ના અંકમાં હિતેશ સરકાર(Hitesh Sarkar) દ્વારા " ए नेताजीः कौन जात हो" શીર્ષકથી એક લેખ પ્રકાશિત કર્યો હતો. લેખમાં એવો દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે, "વિદેશી આક્રમણકારો જાતિની દિવાલો તોડી શક્યા નથી અને તેથી જ તેઓ હિન્દુઓનું ધર્માંતરણ કરાવી શક્યા નથી. જાતિ એ હિંદુ સમાજનો 'મુખ્ય આધાર' છે અને તેના કારણે વિદેશી હુમલાઓ પછી પણ દેશ સુરક્ષિત અને મજબૂત રહ્યો."

આ લેખમાં બોમ્બેના ભૂતપૂર્વ બિશપ લુઈસ જ્યોર્જ મિલ્ને(Louis George Milne)ના પુસ્તક "મિશન ટુ હિંદુઝ: અ કોન્ટ્રીબ્યુશન ટુ ધ સ્ટડી ઓફ મિશનરી મેથડ"(Mission to Hindus: A Contribution to the Study of Missionary Method) માંથી એક વાક્ય ટાંકવામાં આવ્યું છે, જે કંઈક આવું છે: "...તો પછી તે (જ્ઞાતિ) સામાજિક માળખાનો આવશ્યક ભાગ છે. પરંતુ તેમ છતાં, વ્યવહારિક દૃષ્ટિકોણથી તે લાખો લોકો માટે ધર્મ છે. તે વ્યક્તિના સ્વભાવ અને ધર્મ વચ્ચે કડીનું કામ કરે છે."

આ પણ વાંચો:  દલિતો અને ગણેશોત્સવઃ અહીંથી હું ભવ તરી શકું, અહીંથી ડૂબી શકું..

લેખકના મતે, તે સમયે મિશનરીઓને જે વાત પરેશાન કરતી હતી તે જ બાબત આજે વિપક્ષોને પરેશાન કરી રહી છે, ખાસ કરીને કોંગ્રેસને, જે ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની અને લોર્ડ એ.ઓ. હ્યુમની અનુગામી છે. લેખક એમ પણ કહે છે કે આક્રમણકારો જાતિના કિલ્લાને તોડી શક્યા ન હોવાથી તેમણે (મુસ્લિમો) સન્માનનિય જાતિઓના લોકોને હાથથી મેલું સાફ કરવાના કામે લગાડ્યા, એ પહેલા હાથથી મેલું સાફ કરવાની પ્રથાનું ક્યાંય વર્ણન મળતું નથી. લેખમાં કહેવાયું છે કે મિશનરીઓ સમાજના પછાતપણા માટે જાતિ વ્યવસ્થાને જવાબદાર માને છે અને વિપક્ષ પણ જાતિને કાંટાની જેમ જુએ છે. 

આ લેખ જૂઠાણાંનું પોટલું છે. પહેલી વાત એ છે કે છેક ઈ.સ.ની બીજી સદીમાં લખાયેલી 'મનુસ્મૃતિ'(Manusmriti)માં જાતિ પ્રથાની વ્યાખ્યા અને એની જબરજસ્ત તરફેણ કરવામાં આવી છે. મનુસ્મૃતિ દેશમાં વિદેશી આક્રમણકારોના આગમનના સેંકડો વર્ષ પહેલા લખવામાં આવ્યું હતું. અન્ય ઘણા હિંદુ ગ્રંથો પણ કહે છે કે નીચલી જાતિના લોકોએ ઉચ્ચ જાતિઓથી દૂર રહેવું જોઈએ. આ વિચારસરણી જ આભડછેટ અને હાથથી મેલું સાફ કરવાની પ્રથાની જનની છે.

આ પણ વાંચો: મનુસ્મૃતિના એ કાયદા, જેણે ભારતીય સમાજમાં અસમાનતાના બીજ વાવ્યાં 

પવિત્રતા અને પ્રદૂષણ સંબંધિત તમામ નિયમો, આચરણ અને પુનર્જન્મનો સિદ્ધાંત પણ આ વિચાર પર આધારિત છે. 'નારદ સંહિતા' અને 'વાજસનેયી સંહિતા' પણ આ જ કહે છે. નારદ સંહિતામાં માનવ મળમૂત્રને સાફ કરવું એ અસ્પૃશ્યો માટે નિર્ધારિત ફરજોમાંનું એક છે. વજસનેયી સંહિતા કહે છે કે ચાંડાલ એ ગુલામો છે જે મનુષ્યોની ગંદકી સાફ કરે છે.

ડો. આંબેડકર(Dr. Ambedkar) માનતા હતા કે જાતિપ્રથા(caste system) બ્રાહ્મણવાદે(Brahmanism) સમાજ પર લાદી છે. આરએસએસના મુખપત્રમાં પ્રકાશિત થયેલા લેખમાં જાતિ પ્રથાની પ્રશંસા કરવામાં આવી છે, જ્યારે ક્રાંતિકારી દલિત વિચારકો અને કાર્યકરો તેને હિન્દુ સમાજની સૌથી મોટી દુષ્ટતા માને છે. એટલે જ ડો.આંબેડકરે જાતિના વિનાશ(Annihilation of caste)ની વાત કરી હતી. 

ભારતીય બંધારણના મૂલ્યોનું પ્રતિનિધિત્વ કરનારા આંબેડકર અને હિંદુ રાષ્ટ્રવાદની હિમાયત કરનાર RSS વચ્ચેનો તફાવત ભૂલી શકાય તેમ નથી. આંબેડકરે 'મનુ સ્મૃતિ' બાળી હતી જ્યારે RSS આ ગ્રંથને આદર્શ માની તેમાં દર્શાવેલ જાતિ અસમાનતાના મૂલ્યોનું સમર્થન કરે છે. આંબેડકરે ભારતનું બંધારણ ઘડ્યું હતું અને RSS એ આ બંધારણનો ખુલ્લેઆમ વિરોધ કર્યો હતો અને આજે પણ સતત તેના નેતાઓ ખૂલ્લેઆમ તેને બદલી નાખવાની વાતો કરે છે. એટલે ભૈયાજી જોષી ગમે તેટલી સારી વાતો કરે પણ જ્યાં મનુસ્મૃતિ છે ત્યાં સુધી હિંદુ ધર્મગ્રંથોની પોલ આ જ રીતે ખૂલતી રહેશે.

આ પણ વાંચો: RSS અને આંબેડકર બે વિરોધી ધ્રુવ છે છતાં કેમ સંઘ બાબા સાહેબના વખાણ કરે છે?

કૉલેજમાં મારો એક સહાધ્યાયી આંબેડકરવાદનો મોટો પ્રચારક છે; જ્યારે પણ તેને તક મળે છે ત્યારે તે 'જય ભીમ'ના નારા લગાવે છે. એક દિવસ જ્યારે હું હોસ્ટેલમાં પાછી આવી રહી હતી, ત્યારે મેં કંઈક એવું જોયું જેણે મને આંચકો આપ્યો અને મને ઊંડે સુધી વિચારવા મજબુર કરી. મારા ક્લાસના એ જ આંબેડકરવાદીઓ ગણેશ ઉત્સવ નિમિત્તે સિદ્ધિવિનાયક ગણેશની પૂજા કરવા લાઈનમાં ઊભા હતા. હું થોડો સમય રાહ જોતી રહી અને આખરે મારા મિત્ર સાથે વાત કરવા ગઈ. તેણે મને કહ્યું, તેં મને મંદિરમાં જોયો છે તે બીજા કોઈને ન કહેતી. 

તેણે કહ્યું કે તેનો પરિવાર તેને આવું કરવા દબાણ કરે છે અને અન્ય ઘણાં બૌદ્ધ અને અનુસૂચિત જાતિના લોકો પણ અહીં દર્શન માટે આવે છે. આ મુલાકાતે મને ખૂબ જ પરેશાન કરી અને મારા મનમાં ઘણાં પ્રશ્નો ઉભા થવા લાગ્યા. મેં ગણેશ ચતુર્થી અને બીજા ઘણા હિંદુ તહેવારો વિશે વાંચવાનું શરૂ કર્યું. હું ઘણાં આંબેડકરવાદીઓને મળી છું જેઓ આંબેડકરના વારસાને અનુસરવાનો દાવો કરે છે, પરંતુ તેઓ હજુ પણ હોળી અને ગણેશ ચતુર્થી જેવા તહેવારો ઉજવે છે. તેઓ આવનારી પેઢીને કેવો સંદેશ આપી રહ્યા છે તેની તેમને કોઈ પરવા નથી. જ્યારે પણ હું કોઈ આંબેડકરવાદીને મંદિરમાં પૂજા કરતા જોઉં છું, ત્યારે મારી આંખો સામે બાબાસાહેબ, પેરિયાર અને ગાડગે મહારાજના ચહેરા તરવરવા લાગે છે. હું વિચારું છું કે તેઓ આવું શા માટે કરે છે?

આ લેખ એ સમજાવવાનો પ્રયત્ન છે કે, હું કેમ માનું છું કે, આપણે દલિત-બહુજનોએ હિંદુ તહેવારોમાં ભાગ ન લેવો જોઈએ? તેના બદલે આપણે બાબાસાહેબ, જોતિબા ફુલે, સાવિત્રીબાઈ ફુલે, બુદ્ધ, ગાડગે મહારાજ, અન્નાભાઉ સાઠે, પેરિયાર, આયોથી થસ્સર અને અન્ય દ્વારા બહુજન મહાનુભાવો દ્વારા આપવામાં આવેલા નિર્દેશોનું પાલન કરવું જોઈએ. જો તમે આ મહાન નેતાઓ અને ચિંતકો દ્વારા લખેલા લેખો વાંચશો, તો તમે જોશો કે તેમણે ક્યારેય હિંદુ તહેવારોની ઉજવણીને પ્રોત્સાહન આપ્યું નથી. હકીકતમાં, તે સમય અને શક્તિનો વ્યય કરતી તમામ પ્રકારના આયોજનોની વિરુદ્ધ હતા.

આ પણ વાંચો: શું હોળીનો તહેવાર દલિત, આદિવાસી, ઓબીસીએ ઉજવવો જોઈએ?

1956 માં નાગપુરમાં બાબા સાહેબના નેતૃત્વમાં બૌદ્ધ ધર્મમાં પરિવર્તન એ આંબેડકરવાદીઓ માટે એક ઐતિહાસિક ક્ષણ છે. આ એક મહાન પ્રતીકાત્મક અર્થની ક્ષણ હતી, જ્યારે અસ્પૃશ્ય જાતિઓએ 'નવો જન્મ' લીધો હતો. બૌદ્ધ ધર્મમાં પરિવર્તન પાછળના તર્ક પરના તેમના ભાષણમાં બાબા સાહેબે કહ્યું, "બૌદ્ધ ધર્મને સમજ્યા વિના મારી પાસે ન આવો. તમારે 'શા માટે બૌદ્ધ ધર્મ?' એ પ્રશ્ન પૂછવો જોઈએ; તમારે તેને સારી રીતે સમજવું જોઈએ." 

એ જ ભાષણમાં બાબા સાહેબે તેમના અનુયાયીઓને 22 વ્રત લેવા કહ્યું. ત્રીજી પ્રતિજ્ઞા કહે છે: 'હું ગૌરી, ગણપતિ અને અન્ય હિંદુ દેવી-દેવતાઓમાં શ્રદ્ધા રાખીશ નહીં કે તેમની પૂજા કરીશ નહીં. બાબા સાહેબે આપેલી આ પ્રતિજ્ઞાઓ પાછળનો હેતુ એ સમજવાનો છે કે 'આપણાં' લોકો હજુ પણ હિંદુ ધર્મના પ્રભાવ હેઠળ છે. આ તહેવારો લોકોને 'બ્રાહ્મણવાદી આધિપત્ય' હેઠળ આંખો બંધ કરીને જીવવા સિવાય બીજું કંઈ આપતા નથી. આ પ્રતિજ્ઞાઓ આપણને સમજાવે છે કે આપણે હિંદુ ધર્મનો ભાગ નથી; આપણી પોતાની ઓળખ અને સંસ્કૃતિ છે. પરંતુ દુઃખની વાત એ છે કે આંબેડકરવાદી અને બૌદ્ધ ઉપદેશોના વાસ્તવિક સારનો પ્રચાર કરવામાં આપણે નિષ્ફળ રહ્યા છીએ. હું અંગત રીતે કોઈને દોષ આપતી નથી. મારો ઈરાદો મારી જાતને સુધારવાની તાત્કાલિક જરૂરિયાત જણાવવાનો છે. મને તાજેતરમાં મારા ફોન પર એક મેસેજ મળ્યો જેમાં લખ્યું હતું: 'દેવી, ગૌરી, ગણપતિચ્યા રોગાચી કે સાથ અલી આહે. બાબાસાબાંચી લસ ટોચૂન ધ્યા. (જેનો અર્થ થાય છેઃ દેવી, ગૌરી, ગણપતિની મહામારી ફેલાઈ ગઈ છે, બાબા સાહેબની રસી મૂકાવીને ઈલાજ કરાવો.)

ગણેશ ઉત્સવની જાહેર ઉજવણી પૂણેના ચિતપાવન બ્રાહ્મણ બાલ ગંગાધર તિલક દ્વારા કરવામાં આવી હતી. તેમણે શિવાજી અને ગણેશ ઉત્સવ દ્વારા તેમના મનુવાદી વિચારોનો પ્રચાર કરવા માટે કામ કર્યું હતું. જો આપણે તેને વિગતવાર જોઈએ તો ખ્યાલ આવે છે કે, ગણેશ ઉત્સવનો ઉપયોગ મહાત્મા ફુલે દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલા "સત્યશોધક જલસા"ને કાઉન્ટર કરવા માટે કરવામાં આવ્યો હતો. આ એ સમય હતો જ્યારે મહાત્મા ફુલેના વિચારો દાવાનળની જેમ ફેલાઈ રહ્યા હતા. તેઓ લોકોને 'ભટ, બ્રાહ્મણ, કલામ, કસાઈ'ના વર્ચસ્વ વિશે જાગૃત કરી રહ્યા હતા અને લોકોને બ્રાહ્મણવાદી વર્ચસ્વ સામે એક કરી રહ્યા હતા. મહાત્મા ફુલે તર્ક અને સામાન્ય જ્ઞાનના કટ્ટર સમર્થક હતા. તેમણે ગણેશની પૂજાની નિંદા કરી અને આ મરાઠી કવિતામાં બહુજન સમુદાયને અપીલ કરી:

पशुपरिसोन्दपोर्मानावाचे !! सोंगगनोबाक की ग्रंथियाँ !!
बाईसोन्दरावारिथेवुनियाबुड !! फुकिटोशेम्बुड्सोंडे से !!
अंतेजसीदुर, भटालाडुडेटो !! नाकानेसोलिटोकांडेगनु !! 
रौंद कर मिट्टी बना दी!! केलदाबु - धेर्यभाद्रपदी !!
गनोबाचीपूजाभाविकादवित्तो !! हरम का हिसाब - पित्ती !!
जयमंगलमूर्ति जयमंगलमूर्ति !! तालियों के साथ गतिनित्य !!
पर्व की नवेद्रवेभोंदति!! वातिखिरपतिधूर्तभट !!
जातिमारवादी गरीबनदिति!! देवलबंधटिकीर्ति के लिए !!
देवाजी की नवज्गलापिडिटी !! जाति निर्धारण अस्वीकार करें!!
खरेदेवभक्तदेहकष्टवीति !! पोषण के घर का!!
अजनासिजनानपंगल्यान्नदं !! यह स्मृति निर्माता है!!
भोलावरकारिता दिलिहूल !! स्मरण ही फल है!!
क्षत्रियरामचधुरतबनेदास!! गांठि शिवाजी!!
व्यर्थ कर्वीतुलादनेदिभता!!
स्वजाति के लिए बोधिले पाखंड !! धर्मखंडखरेजोति !!…
(स्रोत : फुलेसंग्रवद्मय पृष्ठ क्रमांक 471. -महाराष्ट्र शासन प्रति.)

મહાત્મા ફુલે તમામ પ્રકારની સામાજિક અસમાનતાના વિરોધી હતા. તેમણે તમામ જાતિના લોકો માટે શિક્ષણના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો; તેમનું માનવું હતું કે કહેવાતી નીચલી જાતિના લોકોના અંધશ્રદ્ધા અને પછાતપણાને દૂર કરવામાં શિક્ષણ મદદરૂપ થઈ શકે છે. તેમણે 1873માં 'સત્યશોધક સમાજ'ની સ્થાપના કરી અને અનેક પુસ્તકો લખ્યા - જેમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ ગુલામગીરી (ગુલામગીરી) છે. તેમણે વર્ચસ્વ ધરાવતી જાતિઓ દ્વારા રજૂ કરાયેલા વર્ણનનો સામનો કરવા માટે બહુજનોને સાથે લાવવાનો પ્રયાસ કર્યો. જેથી વર્ચસ્વ ધરાવતી જાતિઓ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવતા આખ્યાનોનો સામનો કરી શકાય.

આ પણ વાંચો: આટલું રેશનલ લખ્યું છતાં તમે લોકોએ હોળી સળગાવી, શરમ ન આવી?

ટિળકે ફૂલેનો સીધો મુકાબલો નહોતો કર્યો, પરંતુ તેમણે હિંદુ વસ્તીના બે નબળી કડીઓઃ રાષ્ટ્રવાદ અને ધર્મ પર ધીમે ધીમે રમીને ફૂલેના જાતિવિરોધી આંદોલનને નુકસાન પહોંચાડ્યું હતું. ટિળકે જ્યારે ફુલેનું જાતિવિરોધી સામાજિક આંદોલન તેની ચરમસીમાએ પહોંચી રહ્યું હતું ત્યારે જ ભારતના લોકોને રાષ્ટ્રવાદી અને ધાર્મિક આધારે એક કર્યા હતા. તેમણે ભારતીય હિંદુ વસ્તીને બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય સામે એક થવાની અપીલ કરી અને જાણીજોઈને સમાજના આંતરિક મતભેદોને અવગણ્યા.

ગણેશ વિસર્જન (મૂર્તિનું પાણીમાં વિસર્જન) પ્રથાની ઉત્પત્તિ વિશે એક રસપ્રદ વાર્તા છે. ટિળકે ગણેશ મૂર્તિ રાખવા માટે ખુલ્લા જાહેર પંડાલો બનાવવાની પ્રથા શરૂ કરી અને તમામ જાતિના લોકો તેમાં પ્રવેશવા લાગ્યા. કહેવાય છે કે આવા જ એક પંડાલમાં એક દલિત વ્યક્તિ મૂર્તિને સ્પર્શ કરવા આગળ આવતા બ્રાહ્મણોમાં ભારે હોબાળો મચાવ્યો હતો. તેમણે હિંદુ સામાજિક માપદંડોની પવિત્રતા અને તેના ઉલ્લંઘન માટે તિલક પર દોષારોપણ કરવાનું શરૂ કર્યું. એવું કહેવાય છે કે તહેવારના અંતે મૂર્તિને પાણીમાં વિસર્જિત કરવાની બીજી વિધિ રજૂ કરીને તિલકે ખૂબ જ ચતુરાઈથી આ ઘર્ષણને સંભાળી લીધું. કહેવાય છે કે આ રીતે વિસર્જનની વિધિ વિકસિત થઈ, જેથી નીચલી જાતિના સ્પર્શથી અપવિત્ર થયેલી મૂર્તિને શુદ્ધ કરી શકાય.

બાબાસાહેબ આંબેડકરે તેમના નિબંધમાં ગણેશની ઉત્પત્તિની પૌરાણિક કથા પર ટિપ્પણી કરતા લોકોને હિંદુ તહેવારોની ઉજવણી કરવાનું બંધ કરવા વિનંતી કરી. તેમણે કહ્યું કે, "હિંદુ દેવતાઓની ઉત્પત્તિની વાર્તાઓ ખૂબ જ વિચિત્ર છે. એક દિવસ શંકર ક્યાંય બીજે ચાલ્યા ગયા હતા ત્યારે પાર્વતી સ્નાન કરી રહી હતી. બીજાની નજરથી બચવા તેણે પોતાના શરીરના મેલમાંથી ગણેશજીની મૂર્તિ બનાવી. પાછો આમનો તર્ક છે કે દેવતાઓએ શુદ્ધ હોવું જોઈએ. અને આવા અશુદ્ધ અને વિચિત્ર ગણેશને કોઈ કેવી રીતે અનુસરી શકે? 

આ પણ વાંચો: ધર્મની તાકાત શું છે?

બાબાસાહેબે એ પણ કહ્યું કે, “તમને મૂર્ખ બનાવવા માટે દેવતાઓ વિશેની વાર્તાઓ ઘડવામાં આવે છે, અને તમે બધા આવી ખોટી વાર્તાઓમાં ફસાઈ ગયા છો. જો તમે પંઢરી, અલંદી, જેજુરી કે અન્ય કોઈ દેવતાની પૂજા કરવાનું ચાલુ રાખશો તો મારે તમારો બહિષ્કાર કરવાનો આદેશ આપવો પડશે. તે સિવાય દેવતાઓ પ્રત્યેની તમારી દિવાનગી સમાપ્ત થશે નહીં, અને તમારી પ્રગતિ પણ નહીં થાય." આજના તર્કસંગત અને વિજ્ઞાનના યુગમાં આપણે બાબાસાહેબના આ વિચારોને અપનાવવા જોઈએ. (લેખન અને ભાષણ, ભાગ 18, પૃષ્ઠ નં. 364).

પેરિયાર તમિલનાડુના મહાન સમાજ સુધારક છે. તેમણે સ્વાભિમાન ચળવળ અને દ્રવિડ કઝગમની શરૂઆત કરી. તેમને દ્રવિડ ચળવળના પિતા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. તેમણે મહિલાઓ અને દલિતો માટે સ્વાભિમાન અને સમાન અધિકારોની હિમાયત કરી હતી. તે બ્રાહ્મણવાદી તાકાતો સામે ઉભા રહ્યા હતા. યુવાનીમાં જ તેઓ સમજી ગયા હતા કે કેટલાક લોકો નિર્દોષ દલિત યુવાનોને છેતરવા માટે ધર્મનો ઉપયોગ કરે છે. 1953માં, તેમણે જાહેરમાં હિંદુ દેવી-દેવતાઓની મૂર્તિઓ તોડીને મૂર્તિપૂજાનો વિરોધ કર્યો.

ગાડગે મહારાજ મહારાષ્ટ્રના અન્ય એક સમાજ સુધારક હતા જે લોકોને ધાર્મિક વિધિઓની ચુંગાલમાંથી મુક્ત કરવા આંબેડકર અને પેરિયારની સાથે ઉભા હતા. તેમણે શારીરિક અને માનસિક સ્વચ્છતાના મહત્વ પર પણ ભાર મૂક્યો હતો. તેઓ દૃઢપણે માનતા હતા કે તહેવારો 'અત્યાચારનું મીઠું આવરણ' છે અને જાતિની સર્વોપરિતાને કાયમ રાખે છે. ગાડગે મહારાજ થોડા સરળ પ્રશ્નો પૂછીને ગણેશ પૌરાણિક કથાની અતાર્કિકતાને છતી કરે છે.

जब माला से, क्या कोई पैदा हुआ है?
एक मूर्ति बनानी चाहिए, क्या कोई इतनी खाद रखता है? 
(क्या कभी कोई मैल से जन्म लेता है? क्या किसी के शरीर पर इतनी मैल होती है कि उसकी मूर्ति बनाई जा सके?)
भाकड़ ने ऐसी कहानी लिखी, भगवान के नाम पर तुमने लूटा?
धीरे-धीरे सब कुछ हो गया, क्या आप अन्य बुद्धिमत्ता को समझते हैं?
(क्या ये बकवास कहानियाँ फैलाकर उन्होंने आपको लूटा? क्या बेतुकी कहानियों को सच में बदलकर अब आपको यकीन हो गया है?) 

મારા કેટલાક મિત્રો દલીલ કરે છે કે ગણેશ ઉત્સવ લોકો માટે રોજગારીનું સર્જન કરે છે. તેઓ એવી પણ દલીલ કરે છે કે તહેવારો તમામ હિંદુઓમાં એકતાને પ્રોત્સાહન આપે છે. પરંતુ, હું તેમને પૂછું છું કે શું આ તહેવારોથી જાતિ અને સામાજિક ભેદભાવ દૂર થાય છે? નરી આંખે જોઈ શકાય છે કે વિવિધ જાતિના પોતાના ગણેશ પંડાલો છે, જે એકબીજાથી અલગ છે. બ્રાહ્મણો પાસે તેમના પોતાના ગણેશ છે અને તેને અન્ય નીચલી જાતિઓ દ્વારા સ્થાપિત ગણેશ કરતાં શ્રેષ્ઠ ગણવામાં આવે છે. 

આ પણ વાંચો: શું આર્યન પૉલીટિક્સ સામે બહુજનવાદી વિચારધારા આધારિત રાજકીય સત્તા જ વિકલ્પ છે?

નોંધવા જેવું બીજું પાસું એ છે કે ઉચ્ચ જાતિઓ નીચલી જાતિઓ દ્વારા મનાવવામાં આવતા ઉત્સવને કેવી રીતે જુએ છે. તેઓ મુંબઈમાં આંબેડકર જયંતિની ઉજવણીની ટીકા કરતા કહે છે કે દલિતોમાં નાગરિક ભાવના નથી અને તેઓ શહેરને ગંદુ કરે છે. પરંતુ હોળી અને ગણપતિ વિસર્જન દરમિયાન તેઓ પર્યાવરણને થતા નુકસાનની નોંધ લેતા નથી. હરિયાણામાં ગણેશ ઉત્સવ આટલા મોટા પાયે ઉજવવામાં આવતો નથી. પરંતુ મને ડર છે કે ટેલિવિઝન પર સાંસ્કૃતિક પ્રચારને કારણે તે ટૂંક સમયમાં ઉત્તર ભારતના મોટાભાગના રાજ્યોમાં ફેલાઈ જશે.

ગણેશ ઉત્સવ અને હોળી જેવા હિંદુ તહેવારો ઉજવવાનું દલિત નેતાઓનું તાજેતરનું વલણ ચિંતાજનક છે. અન્ય ઘણા સુશિક્ષિત ડોકટરો, વકીલો, એન્જીનીયરો અને ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ્સે અન્ય જાતિઓ સાથે પ્રતીકાત્મક રીતે ભળી જવા અને તેમની સંપત્તિનું પ્રદર્શન કરવા માટે એક દિવસ માટે તેમના ઘરોમાં ગણેશ સ્થાપિત કરવાનું શરૂ કર્યું છે. વિદ્યાર્થીઓ પણ તેમના નેતાઓ અને રાજકારણીઓથી પ્રભાવિત થઈ રહ્યા છે તે નવાઈની વાત નથી. મને લાગે છે કે આ એક ચિંતાજનક ચલણ છે; આ ક્રાંતિ માટે પ્રતિકૂળ હશે. આપણે યાદ રાખવાની જરૂર છે કે બાબા સાહેબે શું કહ્યું હતું, "માણસ નશ્વર છે. વિચારો પણ નશ્વર છે. એક વિચારને પ્રચાર-પ્રસારની એટલી જ જરૂર છે જેટલી છોડને પાણીની જરૂર હોય છે. નહિંતર બંને સુકાઈ જશે અને મરી જશે."

(કવિતા ચૌહાણ હરિયાણાની છે અને તેણે LLB કર્યું છે. તે હાલમાં TISS, મુંબઈ ખાતે એમફિલનો અભ્યાસ કરી રહી છે. તેણીએ મેન્યુઅલ સ્કેવેન્જિંગ પર સંશોધન કર્યું છે અને હવે તે મફત કાનૂની સહાય અને ભારતમાં તેની સામાજિક-આર્થિક અસરો વિષય પર કામ કરી રહી છે.)

(શીર્ષક પંક્તિ- કવિ કિસન સોસા)

આ પણ વાંચો: જગન્નાથજીની રથયાત્રા બૌદ્ધ ધર્મની ત્રિરત્ન યાત્રા છે?

પંચ પરમેશ્વરની ભૂમિ ભારતની ન્યાય વ્યવસ્થામાં લોક અદાલત જેવી કોઈ વ્યવસ્થા ના હોય તો જ નવાઈ. સર્વોચ્ચ અદાલતની સ્થાપનાના આ અમૃત વરસમાં તાજેતરમાં વિશેષ લોક અદાલત સપ્તાહ ઉજવાયું હતું. લોક અદાલતોને વૈધાનિક દરજ્જો ભલે સુપ્રીમ કોર્ટની રચનાના ઘણાં વરસો પછી મળ્યો. પરંતુ તે એક યા બીજા સ્વરૂપે દેશમાં વિધ્યમાન હતી જ. એટલે તેના આરંભના સગડ મેળવવા અઘરા છે.

બંધારણના આમુખમાં પ્રત્યેક નાગરિકને સામાજિક, આર્થિક અને રાજકીય ન્યાયનું વચન છે. અનુચ્છેદ ૧૪ અને ૨૨(૧)માં રાજ્ય માટે કાયદા સમક્ષ સૌ સરખા હોવાની ખાતરી આપવામાં આવી છે. છતાં સૌને ન્યાય સુલભ નથી. ભારતમાં ન્યાય અતિ મોંઘો, થકવી નાખે એટલો વિલંબિત અને નિરાશ કરે એટલો ધીમો છે. આ સ્થિતિમાં ગરીબો માટે અદાલતોમાંથી ન્યાય મેળવવો દુષ્કર છે. ૧૯૭૬માં બેતાળીસમા બંધારણ સુધારા હેઠળ અનુચ્છેદ ૩૯(એ) ઉમેરવામાં આવ્યો છે. ઈકવલ જસ્ટિસ  એન્ડ ફ્રી લીગલ એઈડની જોગવાઈ ધરાવતા આ અનુચ્છેદના અમલ માટે ૧૯૮૫માં લીગલ સર્વિસીઝ ઓથોરિટી એક્ટ પસાર કરવામાં આવ્યો હતો. તે અન્વયે ૧૯૯૫માં નેશનલ લીગલ સર્વિસીઝ ઓથોરીટી( NALSA) ની રચના કરવામાં આવી હતી. આ બંધારણીય અને કાયદાકીય જોગવાઈઓ થકી લોક અદાલતને વૈધાનિક અને કાનૂની દરજ્જો મળ્યો છે. 

નિ:શુલ્ક કાનૂની સેવા અને લોક અદાલત દ્વારા ન્યાયની પહોંચ ગરીબો સુધી લઈ જવાનો ઉદ્દેશ છે.ન્યાયની તલાશમાં આમ આદમી, સમાજનો નિર્ધન અને નિમ્ન વર્ગ કે જે સાધન અને ક્ષમતા ધરાવતો નથી તેને લોક અદાલતના માધ્યમથી ન્યાયનો અહેસાસ કરાવવામાં આવે છે. લોક અદાલત વૈકલ્પિક વિવાદ નિવારણ તંત્ર છે. ન્યાયાલયની બહાર વિવાદોને સુલેહ, સમજૂતીથી ઉકેલવાનો તેનો પ્રયત્ન છે. એટલે જ તે લોકોની અદાલત કહેવાય છે. બંને પક્ષો વચ્ચે વાતચીત અને સંમતિથી નિષ્પક્ષ અને સરળ ન્યાય મેળવી શકાય છે એવી ગાંધીજીની વિચારધારા એ લોક અદાલતનો પાયો છે. જે વિવાદ બંને પક્ષો વચ્ચેની આપસી સમજૂતીથી ઉકેલાય છે તેમાં કટુતા, શત્રુતા અને તણાવ હોતા નથી. પરસ્પરનો ભાઈચારો, સૌહાર્દ અને સદભાવના ટકે છે. 

ટ્રાયલ કોર્ટસ,  હાઈકોર્ટસ અને સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડતર કેસોનો ગંજ ખડકાયેલો છે. રાષ્ટ્રીય ન્યાયિક ડેટા ગ્રિડ પ્રમાણે દેશની જિલ્લા અને અન્ય અદાલતોમાં આશરે ૩ કરોડ, હાઈકોર્ટસમાં ૫૭ લાખ અને સુપ્રીમ કોર્ટમાં ૬૬,૦૦૦ કેસો પડતર છે. હાલની ગતિએ તેનો નિવેડો આવતાં સવા ત્રણસો વરસ લાગી શકે છે. એટલે  અદાલતી ન્યાયમાં થતો વિલંબ નિવારવો અને ન્યાયની પહોંચ સૌ સુધી હોય તે માટેના પગલાં કાયદા પંચ અને બીજી કમિટીઓએ શોધ્યા હતા. તેમણે સૂચવેલા સુધારાત્મક ઉપાયને અનુસરીને સર્વિસ ટ્રિબ્યૂનલ, મોટર વાહન ટ્રિબ્યૂનલ, રેલવે ટ્રિબ્યૂનલ અને ગ્રાહક અદાલતો જેવા વૈકલ્પિક મંચો દ્વારા ન્યાય તોળવામાં આવી રહ્યો છે. પરંતુ આ પગલાં પૂરતાં નહોતા એટલે લોક અદાલતોની રચના થઈ છે. 

આ પણ વાંચો: સુંદરતા ઘેલા સમાજમાં પ્રાચી નિગમનું દસમી ટોપર થવું...

લોક અદાલતોને તમામ પ્રકારના કેસોના નિવારણની સત્તા નથી. વળી તેને સજાની તો બિલકુલ સત્તા નથી. વૈકલ્પિક વિવાદ નિવારણ તંત્ર તરીકે તે સેટલમેન્ટથી જ કેસનો નિવેડો લાવે છે.  હા, તેને સિવિલ કોર્ટ જેટલી સત્તા મળેલી છે. લોક અદાલત સમક્ષ અદાલતોમાં પડતર કેસો અને નવા કેસો એમ બંને પ્રકારના કેસો આવે છે. નાના સિવિલ વિવાદો, સર્વિસ મેટર, મકાન માલિક-ભાડૂઆત વચ્ચેના વિવાદો, ખેતીની જમીન, પાક, ઘરની જગ્યા, વૈવાહિક પ્રશ્નો, અધિગ્રુહિત જમીનનું વળતર, મોટર વાહન દુર્ઘટના જેવા કેસો લોક અદાલતમાં વિચારવામાં આવે છે. જો બંને પક્ષો સંમત ના હોય તો ગુણ દોષના આધારે નિર્ણય આપવાની જરાય સત્તા લોક અદાલતને નથી. લોક અદાલતમાં બધા પક્ષો વચ્ચે સુલેહ સમજૂતીથી જે નિર્ણય લેવાય તે તમામને બાધ્યકારી હોય છે અને આ  નિર્ણયને કોઈ કોર્ટમાં પડકારી શકાતો નથી.

કોર્ટમાં વિવાદનો નિર્ણય આવતા વરસો લાગે છે પરંતુ લોક અદાલતમાં ત્વરિત ફેંસલો આવી જાય છે. અદાલતોમા સાક્ષી-પુરાવા અને દલીલો માટે ફરિયાદી અને આરોપી બંને મોંઘીદાટ ફી આપીને રોકેલા વકીલો પર આધારિત હોય છે. જ્યારે લોક અદાલતનો ન્યાય જેમ શીઘ્ર છે તેમ સસ્તો કે નિ:શુલ્ક છે. અહીં કોઈ પણ પ્રકારની કોર્ટ ફી ભરવાની હોતી નથી. કોર્ટના પ્રથમ ચરણ પૂર્વેના જે કેસો લોક અદાલતમાં આવે છે તેની ભરેલી કોર્ટ ફી પરત મળે છે. વકીલોનો કોઈ ખર્ચો થતો નથી. 

લોક અદાલતો રાષ્ટ્રીયથી સ્થાનિક સુધીની હોય છે. કાયમી કે સ્થાયી લોક અદાલત પણ છે. મોબાઈલ અને કેદીઓના પ્રશ્નો માટેની અલાયદી લોક અદાલત પણ જોવા મળે છે. સ્ટેટ લીગલ સર્વિસીઝ ઓથોરિટી દૈનિક, પાક્ષિક અને માસિક ધોરણે  લોક અદાલતો યોજે છે. જેમ અદાલતોમાં પડતર કેસોના આંકડાથી આપણે ઘડીભર દંગ રહી જઈએ છીએ તેમ લોક અદાલતો દ્વારા કેસોના નિકાલના આંકડાઓથી પણ થાય છે. ટેકનોલોજીના ઉપયોગથી ૨૦૨૧માં ચાર રાષ્ટ્રીય ઈ-લોક અદાલતોમાં ૧૨.૮ લાખ કેસોનો નિકાલ થયો હતો. ૨૦૧૬ થી ૨૦૨૦માં રાષ્ટ્રીય લોક અદાલતોએ ૨ કરોડ ૯૦ લાખ કેસોનો નિકાલ કર્યો હતો. એક જ દિવસે રાષ્ટ્રીય લોક અદાલતોએ ૧૧ લાખ કેસોનો નિકાલ કર્યો હતો. 

આ પણ વાંચો: મોદી સરકાર, કોર્પોરેટ અને વ્યક્તિગત કરદાતાઃ જમવામાં જગલો, કૂટવામાં ભગલો

અદાલતોથી લોકો તંગ આવી ગયા છે એટલે લોક અદાલતો સફળ થઈ રહી છે કે લોક અદાલતોએ નિકાલ કરેલા કેસો ખૂબ સામાન્ય પ્રકારના, આપસી વાતચીતથી ઉકેલાય તેવા હતા એટલે સફળ છે? પડતર કેસોનો બોજ લોક અદાલતથી ઘટે છે તેમ કહી શકાય?  લોક અદાલતની વિશેષતા, સફળતા અને લાભ જેમ અનેક છે તેમ તેની મર્યાદાઓ પણ છે. લોક અદાલત ન્યાયની બેવડી પ્રણાલી તો નથી ઉભી કરી રહીને? તેવો સવાલ થાય છે. અમીરો માટે અદાલતો અને ગરીબો માટે લોક અદાલતો તેવી સ્થિતિનું નિર્માણ તો નથી થઈ રહ્યું ને? લોક અદાલતો સમક્ષ આવતા મોટા ભાગના કેસોમાં વાદી અમીર સંસ્થાઓ છે અને પ્રતિવાદી સામાન્ય લોકો છે. એટલે લોક અદાલતોની સુલેહ, સંધિ, સમજૂતી ગરીબોના માથે તો નથી થોપાતીને? ગરીબો પાસે સમજૂતી સ્વીકારવા સિવાયનો કોઈ વિકલ્પ જ ન હોય એટલે કેસનો નિવેડો આવે છે, એટલે ન્યાય થયેલો લાગે પણ વાસ્તવમાં તો અન્યાય છે એવું જો બનતું હોય તો તે લોક અદાલતની નિષ્ફળતા છે. લોક અદાલતનો પ્રાણ સમજૂતી હોય તે બરાબર પણ તેનાથી ન્યાયને હાણ ના પહોંચવી જોઈએ. શીઘ્ર ન્યાયને લીધે ન્યાયની ગુણવત્તાને અસર તો નથી થતી ને?  તે બાબતા પણ વિચારણીય છે. લોક અદાલતો ગરીબોનું સશક્તિકરણ કરે છે કે  ન્યાયને બદલે સમજૂતી માટે મજબૂર કરે છે તે સવાલ પણ લોક અદાલતની મસમોટી મર્યાદા છે.

૧૯૫૩માં સુપ્રીમ કોર્ટના એડવોકેટ શિવદયાલ ચૌરસિયા ( જન્મ ૧૯૦૩, અવસાન ૧૯૯૫) એ સેન્ટ્રલ લીગલ એઈડ સોસાયટીની  સ્થાપના કરી હતી. સુપ્રીમ કોર્ટના ઘણા જજિસનો તેમને સહયોગ મળ્યો હતો. સાંસદ તરીકેના  તેમના  પ્રયત્નોથી જ લોક અદાલતને વૈધાનિક દરજ્જો મળ્યો હતો. એટલે તેમને લોક અદાલતના જનક ગણવામાં આવે છે. જસ્ટિસ પી.એન.ભગવતી જેમ જાહેર હિતની અરજીના તેમ લોક અદાલતોના પણ પુરસ્કર્તા ગણાય છે. ૧૯૮૨માં ગુજરાતમાં ઉના(જિ.જુનાગઢ) ખાતે પહેલી લોક અદાલત યોજાઈ હતી. લાંબી દડમજલ પાર કરી ચુકેલી લોક અદાલતો સમક્ષ આજે ન્યાયની ગુણવત્તા, કાર્યકુશળતા અને પર્ફોરમન્સના સવાલો ઉઠી રહ્યા છે. સમતામૂલક ન્યાયમાં તે કેટલી વૃધ્ધિ કરી શકી છે તે જ માપદંડે તેની સફળતા માપી શકાય.

maheriyachandu@gmail.com 
(લેખક વરિષ્ઠ પત્રકાર, રાજકીય વિશ્લેષક અને બહુજન સમાજના પ્રશ્નોના તલસ્પર્શી અભ્યાસુ છે.)

આ પણ વાંચો: ભારતની જેલો: કારાવાસ, કેદખાનું, સુધારગૃહ

Teacher's Day Special: આજે દેશના બીજા રાષ્ટ્રપતિ અને કથિત દર્શનશાસ્ત્રી ડો. સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણન(Dr. Sarvapalli Radhakrishnan)નો જન્મદિવસ(Birthday) છે. દર વર્ષે તેમના જન્મદિવસને શિક્ષક દિવસ(teacher's day) તરીકે મનાવવામાં આવે છે. પણ શું તમે ડૉ. સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણનની હકીકત જાણો છો? શું તમને ખબર છે તેમણે તેમના જ એક વિદ્યાર્થીની થીસિસ ચોરીને પોતાના નામે પ્રકાશિત કરાવી દીધી હતી? ચાલો વિસ્તારથી તેના વિશે જાણીએ.

ડો. સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણન સાથે જોડાયેલો આ એક એવો વિવાદ છે જે દર વર્ષે આ દેશના દલિત-બહુજન સમાજને તેમની યાદમાં મનાવાતા શિક્ષક દિવસ પર પ્રહાર કરવાનો મોકો આપે છે. આ વિવાદ તેમનાં બીજાં પુસ્તક ‘ભારતીય દર્શન-Indian philosophy’નાં બીજા ભાગ સાથે જોડાયેલો છે. દાવો કરવામાં આવી રહ્યો છે કે આ પુસ્તક તેમણે જદુનાથ સિન્હા(Jadunath Sinha) નામનાં પોતાનાં જ એક વિદ્યાર્થીની થીસિસની ચોરી કરીને પોતાનાં નામે પ્રસિદ્ધ કર્યું હતું.  જદુનાથનાં પુસ્તક અને ડો. રાધાકૃષ્ણનનાં પુસ્તકનાં વિષય અને સામગ્રીમાં જરાય ફરક નથી. આજે અહીં તેનાં વિશે લખવાનું કારણ એટલું જ કે હજુ ગયા મહિને 24મી ઓક્ટોબરે જદુનાથ સિન્હાનો જન્મદિવસ ગયો ત્યારે ફરી એક વખત પશ્ચિમ બંગાળમાં લોકોએ આ મુદ્દો ઉઠાવીને ચર્ચા છેડી હતી. આ વર્ષે આ વિવાદ સામે આવ્યાને નેવું કરતા વધુ વર્ષ થઈ ગયા છે છતાં દર વર્ષે ડો. રાધાકૃષ્ણનનાં જન્મદિને તે ફરીફરીને સપાટી પર આવ્યા કરે છે. 

આ પણ વાંચોઃ RSS ના મુખપત્ર ''પાંચજન્ય'માં 'જાતિપ્રથા'ને 'જરુરી' ગણાવવામાં આવી

1920ના દાયકામાં કોલકાતામાંથી પ્રસિદ્ધ થતા માસિક ‘મોર્ડન રિવ્યૂ’ મેગેઝિન(Modern Review Magazine)માં આ વિવાદ ત્યારે સામે આવ્યો હતો જ્યારે કલકત્તા યુનિ.(University of Calcutta)માં ભણતાં જદુનાથ સિન્હા નામનાં એક વિદ્યાર્થીએ જાન્યુઆરી 1929નાં રોજ એક લેખ લખીને પોતાના પ્રોફેસર ડો. રાધાકૃષ્ણન પર પોતાની થીસિસની ચોરીનો સનસનીખેજ આરોપ લગાવેલો. તેણે લખ્યું હતું કે ડો. રાધાકૃષ્ણનનાં પુસ્તક ‘ભારત દર્શન-2’માં તેની થીસિસનો ઉપયોગ કરાયો છે. એ પછી પોતાના દાવાનાં સમર્થનમાં તેણે મેગેઝિનનાં ફેબ્રુઆરી, માર્ચ અને એપ્રિલ એમ સળંગ ત્રણ અંકમાં વિવિધ તારણો રજૂ કરતા મામલો વધુ બિચક્યો હતો.

આ બાજુ રાધાકૃષ્ણને જદુનાથનાં દાવાઓ પર એ જ મેગેઝિનમાં જવાબી પત્ર લખતાં કહ્યું હતું કે અકસ્માતે તેમનાં પુસ્તક અને જદુનાથની થીસિસનો વિષય એક જ હોવાથી બંનેની વિષય સામગ્રી મળતી આવે છે. અકળાયેલાં જદુનાથે ઓગસ્ટ 1929માં રાધાકૃષ્ણન પર કેસ કરી દીધો હતો. જવાબમાં રાધાકૃષ્ણને જદુનાથ અને પત્રિકાનાં સંપાદક રામનાથ ચટ્ટોપાધ્યાય(Ramnath Chattopadhyay) વિરુદ્ધ કેસ દાખલ કરી દીધો. અંતે કલકત્તા યુનિ.માં કુલપતિ રહેલા શ્યામાપ્રસાદ મુખર્જી(Shyamaprasad Mukherjee)એ કોર્ટ બહાર બંને પક્ષો વચ્ચે સમાધાન કરાવેલું.
જદુનાથ સિન્હાનો જન્મ 24 ઓક્ટોબર 1892નાં રોજ પશ્ચિમ બંગાળનાં કુરુમગ્રામમાં થયો હતો. દર્શનશાસ્ત્ર(philosophy)માં બીએ અને એમએની ડિગ્રી મેળનાર તેઓ પ્રતિષ્ઠિત દર્શનશાસ્ત્રી અને લેખક પણ હતાં. કલકત્તા યુનિ.માંથી સ્નાતકનો અભ્યાસ કરતી વખતે તેમને ફિલિપ સેમ્યુઅલ સ્મિથ અને ક્લિંટ મેમોરિયલ સન્માન પણ મળ્યાં હતાં.

આ પણ વાંચોઃ રામ હતા એવો કોઈ ઐતિહાસિક પુરાવો નથીઃ તમિલનાડુ સરકારના મંત્રીની સ્પષ્ટ વાત

1922માં તેમણે ‘ઈન્ડિયન સાયકોલોજી ઓફ પરસેપ્શન’ નામની પોતાની થીસિસ પીએચડી માટે જમા કરવા હતી જેને શિષ્યવૃત્તિ આપવામાં આવેલી. તેમણે પોતાની બાકીની થીસિસ 1925 સુધીમાં જમા કરાવી હતી. જે પ્રોફેસરોએ તેમની થીસિસ જોઈ હતી તેમાં ડો. રાધાકૃષ્ણન સિવાય અન્ય બે પ્રોફેસરો બી.એન. સીલ અને કૃષ્ણચંદ્ર ભટ્ટાચાર્ય પણ સામેલ હતા. આ થીસિસ માટે જદુનાથને યુનિ.એ માઉન્ટ મેડલથી સન્માનિત કર્યા હતા. પરંતુ થીસિસ પાસ થવામાં બે વર્ષ નીકળી ગયા હતાં અને તેની પહેલાં પ્રોફેસર રાધાકૃષ્ણનું પુસ્તક 'ભારતીય દર્શન' પ્રકાશિત થઈ ગયું હતું.
સમગ્ર મામલે ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયો(All India Radio)નાં ન્યૂઝ સંપાદક અને સિનિયર પત્રકાર મહેન્દ્ર યાદવે(Mahendra Yadav) થોડા વર્ષ પહેલા 5મી સપ્ટેમ્બરે દાવો કર્યો હતો કે ડો. રાધાકૃષ્ણને જદુનાથની થીસિસને જાણી જોઈને પાસ કરવામાં મોડું કરીને તેને પોતાના નામે ઓક્સફોર્ડ યુનિ.માં છપાવી દીધી હતી. તેમના આખું પુસ્તક છપાઈને પ્રકાશિત થઈ ગયું એ પછી જ જદુનાથની થીસિસ પાસ કરવામાં આવી હતી. જેને લઈને જદુનાથે 'મોર્ડન રિવ્યૂ'નાં સંપાદકને પત્ર લખ્યો હતો જે જાન્યુઆરી 1929માં તેમાં પ્રકાશિત થયેલો. આગળ જતાં બંને વ્યક્તિઓએ એકબીજાં પર કેસ ઠોકેલો. રાધાકૃષ્ણન જાણીતી વ્યક્તિ હોઈ મામલો હાઈ પ્રોફાઈલ બની ગયો હતો. જેને ઉકેલવા જનસંઘ(Jan Sangh)નાં સ્થાપક શ્યામાપ્રસાદ મુખરજી આગળ આવેલાં. પત્રકાર મહેન્દ્ર યાદવનાં મતે તેમણે જદુનાથને કોર્ટ બહાર સમાધાન કરવા માટે એ જમાનામાં રૂ. 10 હજાર આપવાનું નક્કી કર્યું હતું. ગરીબ જદુનાથ માટે આ બહુ મોટી રકમ હોઈ નાછુટકે તેણે સમાધાન કરવું પડેલું.

આ પણ વાંચોઃ NCERT ના પુસ્તકમાંથી જાતિ અને વર્ણવ્યવસ્થાનું પ્રકરણ ઉડાડી દેવાયું

મહેન્દ્ર યાદવ સમગ્ર મામલે બીજા પણ કેટલાક તારણો કાઢે છે જે જદુનાથ સિન્હાની તરફેણમાં જાય છે. તેમનાં મતે ડો. રાધાકૃષ્ણનનું અંગ્રેજી, સંસ્કૃત બંને ખૂબ જ નબળાં હતાં. એવામાં તેમનાં દર્શનશાસ્ત્રનાં વિદ્વાન હોવાની વાત શંકા ઉપજાવે તેવી છે. તેઓ ક્યારેક પત્રિકાઓમાં છપાવવા માટે લેખો મોકલતા તેને તંત્રીઓ નબળી ભાષાનાં કારણે તુચ્છ માનીને છાપવાનું ટાળતાં હતાં. 
જ્યારે કેસની વાત આવી તો 'મોર્ડન રિવ્યૂ'ને ડો. રાધાકૃષ્ણને પત્ર લખ્યો હતો, જેમાં તેમણે પોતાની આ ખામીઓનો ઉલ્લેખ કરેલો. તેમનો એ પત્ર સાબિત કરે છે કે થીસિસની ચોરીનો કેસ કોર્ટમાં ગયો હતો. આ વિવાદનાં પાંચ વર્ષ પછી 1934માં જદુનાથને કલકત્તા યુનિવર્સિટીએ સન્માનિત કર્યાં હતા. તેમનાં બે પુસ્તકો ‘ઈન્ડિયન સાયકોલોજી: પરસેપ્શન’ અને ‘ઈન્ડિયન રિએલિઝમ’ બાદમાં લંડનમાં પ્રકાશિત થયા હતા. તેમણે પોતાના જીવનકાળ દરમિયાન 40થી વધુ પુસ્તકો લખેલાં. આ સિવાય જુદા જુદા પ્રકાશકો દ્વારા તેમનાં લેખો મોટી સંખ્યામાં પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યા હતા. મે 1933માં આખરે કેસનો નિવેડો આવેલો. પરંતુ સમાધાનની શરતોનો ખુલાસો નહોતો કરવામાં આવ્યો અને વિવાદ દરમિયાન લગાવવામાં આવેલા આરોપો પરત ખેંચી લેવાયા હતા. પણ ત્યાં સુધીમાં સત્ય ઉઘાડું પડી ગયું હતું અને વાસ્તવિકતા બધાં જાણી ચૂક્યાં હતાં.

આ પણ વાંચોઃ કૉલેજની ડિગ્રીથી કશું નહીં થાય, પંચરની દુકાન ખોલોઃ ભાજપના નેતાની વિદ્યાર્થીઓને સલાહ

હવે તમે જ વિચારો, જે માણસ પોતાના જ એક વિદ્યાર્થીની થીસિસ ચોરીને પોતાને વિદ્વાન સાબિત કરવા મથતો હોય, તેના નામે શિક્ષક દિવસ ઉજવવો કેટલો યોગ્ય છે? હકીકતે ડો. સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણન એક જાતિવાદી, ધર્માંધ, થીસિસ ચોર હતા અને તેમને તે જ સ્વરૂપે યાદ કરવા જોઈએ. તેમના જન્મદિવસને શિક્ષક દિવસ તરીકે ઉજવવો એ શિક્ષકોનું અપમાન છે.
જો શિક્ષક દિવસ ઉજવવો જ હોય તો બહુજન મહાનાયક મહાત્મા જ્યોતિબા ફૂલે અને દેશની પ્રથમ મહિલા શિક્ષિકા સાવિત્રીબાઈ ફૂલેના નામે ઉજવાવો જોઈએ. કેમ કે, તેઓ ખરા અર્થમાં શિક્ષક દિવસને લાયક વ્યક્તિત્વો છે. ડૉ. રાધાકૃષ્ણનની લાયકાત એટલી જ હતી કે તેઓ બ્રાહ્મણ જાતિના હતા, એટલે તેમણે કહ્યું કે મારો દિવસ શિક્ષક દિવસ તરીકે ઉજવજો, અને સવર્ણોનું વર્ચસ્વ ધરાવતા આ દેશે તે સ્વીકારી લીધું. પણ હવે આ પ્રકારના ગતકડાં બહુ લાંબો સમય નહીં ચાલે. કેમ કે, આ દેશના દલિત-બહુજનોને આ બધું સમજાવા માંડ્યું છે. એનું જ કારણ છે કે, હવે દર વર્ષે 5મી સપ્ટેમ્બરના રોજ વધુને વધુ લોકો રાધાકૃષ્ણનની થીસિસ ચોરીની ચર્ચા કરીને આ દિવસની ઉજવણીનો વિરોધ કરી રહ્યાં છે. સાથે જ ક્રાંતિસૂર્ય જ્યોતિબા ફૂલે અને માતા સાવિત્રીબાઈ ફૂલેના જન્મદિવસને શિક્ષક દિવસ તરીકે ઉજવવાની હિમાયત કરતા થયા છે. જો એવું થશે તો તે બહુજનોની બહુ મોટી જીત હશે.

(લેખક વરિષ્ઠ પત્રકાર અને વિખ્યાત 'અભિયાન' મેગેઝિનના પૂર્વ તંત્રી છે.)

આ પણ વાંચોઃ જે દિવસે સવર્ણોના સંતાનોના લગ્ન દલિત સમાજમાં થાય, તે દિવસે અનામત બંધ કરી દેજો

ઈતિહાસ આમ તો લિબરલ આર્ટ્સનો વિષય છે પરંતુ કોઈપણ દેશકાળના રાજનેતાઓની અડફેટે તે ચડતો રહે છે અને પોલિટિકલ બની જાય છે. આપણા દેશના રાજનેતાઓ ઈતિહાસને તોડી મરોડીને ભણાવાય તેના ખેલ કરવામાં પહેલાં કે અપવારૂપ નથી. દુનિયાના ઘણાં દેશોમાં ઈતિહાસના પાઠ્યપુસ્તકો અને પાઠ્યક્રમમાં રાજકર્તાઓની મરજી મુજબના ફેરફારો કરવામાં આવે છે. શાળાકીય શિક્ષણમાં ઈતિહાસ એક મહત્વનો વિષય છે પરંતુ બાળકો-કિશોરોને ભણાવાતા ઈતિહાસમાંથી રાજનેતાઓની રાજકીય વિચારધારા, સમજ કે ઈચ્છા મુજબ વિલોપન થતા રહે છે. ઈતિહાસમાં ભૂતકાળની ઘટનાઓનું સાધાર આલેખન થતું હોય છે. જોકે કોઈનેય પોતાનો કલંકિત ભૂતકાળ મિન્સ ઈતિહાસ ગમતો નથી. સાચો-ખોટો ગૌરવાન્વિત ઈતિહાસ જ ગમે છે અને તે જ બીજાઓને કહેવો છે.

વિશ્વયુધ્ધ દરમિયાન અમેરિકાએ જાપાનના હિરોશિમા નગર પર અણુબોમ્બ ફેંકી વિનાશ વેર્યો હતો. જેની અસર હજુ ગઈ નથી. પણ અમેરિકાના ઈતિહાસમાંથી આ બાબતની હંમેશા બાદબાકી કરવામાં આવે છે. બ્રિટિશ સામ્રાજ્યનો ઈતિહાસ આક્રમક, વિસ્તારવાદી અને રંગભેદનો છે. જેણે વિશ્વના ઘણાં દેશોમાં અન્યાય, અત્યાચાર, યુધ્ધ અપરાધ અને હિંસા આચરી હતી. બ્રિટિશ બાળકોને બ્રિટિશ સામાજ્યનો આ ઈતિહાસ ભણાવાતો નથી. બ્રિટનના પાઠ્યપુસ્તકોમાં ગાંધીજીનું આલેખન હંમેશા પડકારજનક અને કસોટી કરનારું રહ્યું છે. પાકિસ્તાનના શાળાકીય અભ્યાસક્રમના ઈતિહાસના પુસ્તકોમાં પાકિસ્તાનના ઈતિહાસનો આરંભ આઠમી સદીથી જ થાય છે.

શાસકો પાકિસ્તાનનો ઈતિહાસ આઠમી સદીમાં મોહંમદ બિન કાસિમે સિંધ પર આક્રમણ કર્યું, તે જીત્યું અને તેનો શાસક બન્યો તેનાથી કરવામાં ગૌરવ સમજે છે. પાકિસ્તાનના વિદ્યાર્થીઓને જે ઈતિહાસ ભણાવાય છે તેમાં હિંદુ રાજાઓ અને હિંદુઓને એ હદે ખરાબ દર્શાવ્યા છે કે નાનપણથી જ બાળકોના મનમાં નફરતના બીજ રોપાય છે. રાજકારણીઓને આધાર-પુરાવા વિનાના પણ લોકો વાહવાહી કરે અને તેનું ખરું-ખોટું ગૌરવ લેતા ફરે તેવો જ ઈતિહાસ ભણાવવો છે. આમ કરવા પાછળ તેમની રાજકીય ગણતરીઓ હોય છે. બાળ કે કિશોર વયે વિદ્યાર્થીઓ જો આ પ્રકારનો ઈતિહાસ ભણે તો મોટપણે નાગરિક કે મતદાતા તરીકે રાજકર્તાઓની રાજકીય વિચારધારાને અનુરૂપ વર્તે છે.

આ પણ વાંચો: મનુ પ્રતિમા - ન્યાયાલયના આંગણે અન્યાયનું પ્રતીક સાંખી લેવાય?

ભારતમાં પણ ૨૦૧૪થી એનસીઈઆરટી(NCERT)ના ઈતિહાસના પાઠ્યક્રમ અને પાઠ્યપુસ્તકોમાં થતી બાદબાકી અને ઉમેરણ રાજકીય હોવાનો વિવાદ થતો રહ્યો છે. એ વિવાદમાં કેટલું તથ્ય છે તેની ચર્ચા ઘડીભર બાજુએ રાખીને ભણતરનો ભાર ઓછો કરવાના બહાને આપણે વિદ્યાર્થીઓને કઈ કઈ ઐતિહાસિક બાબતોથી અજાણ રાખવા માંગીએ છીએ તે જાણીએ તો આંચકો લાગે છે. લીલા ભેગુ સૂકું બળતું હશે કે ચોક્કસ ગણતરીસર હશે પણ ગયા વરસે એનસીઈઆરટીએ વિદ્યાર્થીઓ પરનો બોજો ઘટાડવા ઈતિહાસના પાઠ્યપુસ્તકમાંથી ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ ભણાવવી રદ કરી હતી. છેલ્લી પચાસીના મહત્વના જનઆંદોલનોમાં દલિત પેન્થર(Dalit Panthar), ચિપકો આંદોલન(Chipko Movement), માહિતી અધિકાર આંદોલન(RTI) અને નર્મદા બચાવ આંદોલન(Narmada Andolan)ને પણ પાઠવટો મળ્યો હતો.

ઈતિહાસ વિજેતાઓનો, વિજેતાઓ દ્વારા અને વિજેતાઓની નજરે લખાતો હોવાની છાપ છે. પરંતુ એમ કરવા જતાં તેમના પરાજયો પર સાવ જ ઢાંકપિછોડો કરવાનો? ઈતિહાસનો એક અર્થ હિંદીમાં  સાહિત્ય સંદર્ભે છે. તેનો અર્થ એ નહીં કે કવિતાઓ અને કિવદંતિઓ પરથી ઈતિહાસ લખવો. આ પ્રકારનું ઈતિહાસ લેખન મિથકોનું જાણે કે ઈતિહાસમાં રૂપાંતર કરે છે. આપણે આપણા પૂર્વજો અતીતમાં શું હતા તેનો ઈતિહાસ જાણવા, સમજવા, લખાવવાના બદલે આપણો ઈતિહાસ શું હોવો જોઈએ તે દ્રષ્ટિથી ઈતિહાસને જોઈએ છીએ.

સ્વતંત્રતા પછી ભારતમાં ઈતિહાસને તર્કસંગત, સાધાર અને વૈજ્ઞાનિક બનાવવાના ગંભીર પ્રયાસો થયા છે. જાણીતા ઈતિહાસકારો પાસેથી શાળા શિક્ષણના પુસ્તકો લખાવવામાં આવ્યા છે. પરંતુ હવે તેમાં રાજકીય વિચારધારાને અનુલક્ષીને ફેરફારો થઈ રહ્યા છે. ઘણાં ઈતિહાસકારો આ છેડછાડ અંગે અસંમત અને નારાજ છે પણ રાજનેતાઓ સામે લાચાર છે. એટલે વિદ્યાર્થીઓ પર બોજ ઘટાડવાના કારણ હેઠળ ઈતિહાસમાંથી અમુક પસંદગીની બાબતો રદ કરવામાં આવી છે.

આ પણ વાંચો: ખેલદિલીનાં રમત મેદાનો કે ભેદભાવનાં ભારખાનાં?

રાજા-મહારાજાઓ, તેમના જયપરાજય અને સાલવારી એટલે ઈતિહાસ એવી વ્યાપક અને ઘણી સાચી છાપ છે. ઈતિહાસમાં સબાલ્ટન હિસ્ટ્રીના પ્રવેશ પછી લોકોનો પ્રવેશ થયો છે. હવે રાજાઓ, નવાબો, અમીરો, રાણીઓ, યુધ્ધો, રાજદરબારો અને સાહ્યબીનો નહીં પણ જનસામાન્યના સુખ-દુખ ઈતિહાસનો ભાગ બન્યા છે કે જે વાસ્તવિક ઈતિહાસ છે.

ઈતિહાસને જોવાના, આલેખવાના અને મૂલવવાના કાટલાં પણ અગત્યના છે. જેવી દ્રષ્ટિ અને દ્રષ્ટિકોણ તેવો ઈતિહાસ. કાળનું મનહૂસ અને ભવ્ય ચિત્રપટ એ જો ઈતિહાસ છે તો માનવતા, કોમીસોહાર્દ, લોકો વચ્ચેનો આપસી ભાઈચારો ઈતિહાસનો ભાગ બનવો જોઈએ. રાજાની સાથે રૈયતનો ઈતિહાસ જો ન લખાય તો તે અપૂર્ણ ઈતિહાસ ગણાવો જોઈએ. આપણે શાહજહાં-મુમતાઝના પ્રેમના પ્રતીક એવા તાજમહેલને ઈતિહાસ ગણીએ તો આ સંગેમરમરનો જાદુ સર્જનારા અનેક કારીગરો અને શિલ્પીઓનો ઈતિહાસ ક્યાં?  તેવો સવાલ ઉઠવો જોઈએ. 

ઐતિહાસિક પાત્રો અને ઘટનાઓનો ઈતિહાસ તેમાં રહેલા વિરોધાભાસો સાથે આલેખાવો જોઈએ. નમૂના દાખલ ઈંગ્લેન્ડને ફાસીવાદથી બચાવનાર ચર્ચિલે ભારતમાં બ્રિટિશ રાજવટ હેઠળના બંગાળના લોકોને દુકાળમાં મરવા દીધા હતા કે મારી નાંખ્યા હતા. સ્વતંત્રતાના રક્ષકનો દાવો કરનાર અમેરિકા મધ્યપૂર્વના દેશોના શાસકોની તાનાશાહીનું સમર્થક છે અને આ એવા શાસકો છે જે ધાર્મિક કટ્ટર છે, ઉદારવાદનો તેમનામાં છાંટો પણ નથી અને મહિલા અધિકારોના વિરોધી છે. ગાંધીજી(Gandhiji) ધાર્મિક સહિષ્ણુતા અને સમાનતાના સમર્થક હતા તેનો કોઈ ઈન્કાર કરી શકે નહીં પણ તેમના દલિત અધિકારો માટે લડનારા ડો. આંબેડકર(Dr. Ambedkar) સાથેના મતભેદો અને  વિવાદો કે તેમના ખિલાફતને સમર્થનના વિરોધાભાસ વિના ગાંધીજીનું ઈતિહાસમાં આલેખન પૂર્ણ હોઈ શકે નહીં. ઈતિહાસના પુસ્તકોમાં વર્ણવ્યવસ્થા કે જ્ઞાતિ પ્રથાના આલેખનમાં જ્ઞાતિગત ક્રૂરતા અને સંસાધનો પર કોઈ એક જ જ્ઞાતિના આધિપત્ય અંગેના કુતર્ક ભણાવવામાં આવે છે. જ્ઞાતિવ્યવસ્થાનો પક્ષપાતપૂર્ણ ઈતિહાસ વિધ્યાર્થીઓને જ્ઞાતિગત ભેદભાવોથી મુક્ત રાખે તે રીતે લખાતો નથી.

ઈતિહાસનું જીવનમાં ખૂબ મહત્વ છે. ભૂતકાળની ઘટનાઓમાંથી સબક મેળવીને વર્તમાન અને ભવિષ્યને ઘડવાનું છે. શાળા કોલેજોના અભ્યાસક્રમ હેઠળ ભણાવવામાં આવતો ઈતિહાસ એકાંગી ન હોવો જોઈએ. પાઠ્યપુસ્તકો તો સરકારનો સત્તાવાર સરકારી દસ્તાવેજ છે. તે ભેદભાવથી મુક્ત અને સરકારની સત્તા-શક્તિથી પર હોય તેવો ઈતિહાસ જો નહીં ભણાવાય તો વિધ્યાર્થીઓના મનમસ્તિષ્ક પર ભૂતકાળની ખોટી છાપ છોડશે.

maheriyachandu@gmail.com
(લેખક વરિષ્ઠ પત્રકાર, રાજકીય વિશ્લેષક અને બહુજન સમાજના પ્રશ્નોના તલસ્પર્શી અભ્યાસુ છે.)

આ પણ વાંચો: Exclusive: શું શહેરીકરણથી જ્ઞાતિ વ્યવસ્થા નબળી પડી છે?

એમાં કોઈ શંકા નથી કે, લેટરલ એન્ટ્રી(Lateral Entry) દ્વારા ઉચ્ચ હોદ્દા પર ભરતી સંપૂર્ણપણે ગેરબંધારણીય છે. સવાલ એ છે કે, આમાં અનામત શા માટે લાગુ નથી પડતી? શું સરકાર એવું માને છે કે દલિતો, આદિવાસીઓ અને ઓબીસી સમાજના લોકો દેશ માટે નીતિઓ બનાવવા માટે સક્ષમ નથી? 2018માં જ્યારે લેટરલ એન્ટ્રીની રજૂઆત કરવામાં આવી હતી ત્યારે દલીલ એવી હતી કે નિષ્ણાતોની પોલિસી મેકીંગની જગ્યાઓ પર ભરતી કરવામાં આવી રહી છે. નિષ્ણાતોના નામે ટેકનોક્રેટ્સ અને કોર્પોરેટ ગૃહોના સંચાલકોની નિમણૂંક કરવામાં આવી હતી. હવે લેટરલ એન્ટ્રી દ્વારા કરાયેલી એ નિમણૂકો પર અનેક સવાલો ઉઠી રહ્યા છે.

પહેલો પ્રશ્ન એ છે કે મૂડીવાદી ગૃહોના ટેક્નોક્રેટ્સ અને સંચાલકો ખેડૂતો, મજૂરો, દલિતો અને આદિવાસીઓ માટે શું નીતિઓ બનાવશે? તે સમજવા માટે કોઈ રોકેટ સાયન્સની જરૂર નથી. શું ઉચ્ચ વર્ગમાંથી આવતા આ કહેવાતા નિષ્ણાતો નબળા અને વંચિત સમાજના હિતમાં નીતિઓ બનાવશે? છેલ્લા છ વર્ષમાં આ નિષ્ણાતોએ ગરીબોના ઉત્થાન માટે કઈ ફાયદાકારક નીતિઓ બનાવી છે? 

આ પણ વાંચો: મનુસ્મૃતિના એ કાયદા, જેણે ભારતીય સમાજમાં અસમાનતાના બીજ વાવ્યાં 

હવે પછીની ભરતી કરતા પહેલા, શું સરકારે એ ન જણાવવું જોઈએ કે કહેવાતા ગુણવાન ઉચ્ચ જ્ઞાતિના નિષ્ણાતોએ દેશના લોકો, ખાસ કરીને ગરીબો અને વંચિતોના ઉત્થાનમાં શું યોગદાન આપ્યું છે? એ પણ પૂછવું જોઈએ કે છેલ્લા આઠ વર્ષમાં દેશની અંદર અસમાનતાની ખાઈ આટલી બધી કેવી રીતે વધી ગઈ? 81 કરોડ લોકોને 5 કિલો રાશન કેમ આપવામાં આવે છે? મતલબ કે દેશની સૌથી મોટી વસ્તી કમાવાની અને ખાવાની સ્થિતિમાં નથી. શા માટે આજે ઘણા લોકો પોતાનું પેટ ભરવા માટે સરકારી યોજનાઓ પર નિર્ભર છે?

શું નિષ્ણાતો ગરીબો માટે આ નીતિઓ બનાવે છે? આનો સીધો મતલબ એ છે કે આ ટેકનોક્રેટ્સ દ્વારા દેશમાં મનુસ્મૃતિનો કાયદો અમલમાં આવી રહ્યો છે. દેશના ગરીબ પછાત લોકો (શુદ્રો) અને દલિતો પાસે ન તો કોઈ મિલકત હોવી જોઈએ કે ન કોઈ સન્માનજનક કામ. તેમને માનસિક ગુલામ બનાવવા માટે આખો પ્રોજેક્ટ તૈયાર કરવામાં આવી રહ્યો છે. તેમના સ્વાભિમાનને ઠેસ પહોંચી રહી છે. તેમના બાળકોનું શિક્ષણ અને સરકારી નોકરીની તકો છીનવાઈ રહી છે. તેમના સપના બરબાદ થઈ રહ્યા છે.

હવે સવાલ એ થાય છે કે આ નિષ્ણાતોની નીતિઓનો ફાયદો કોને મળી રહ્યો છે? લેટરલ એન્ટ્રી દ્વારા સેબી(SEBI)ના ચેરપર્સન(Chairman) બનેલા માધવી પુરી બુચ(Madhvi puri buch) આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. યાદ રાખો, SEBI ના અધ્યક્ષ માધવી બુચ પ્રથમ નોન-આઈએએસ અધિકારી(Non IAS Officer) છે જેમને આ પદ પર નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા છે. માધવી બુચ અને અદાણી(Adani) વચ્ચેની મિલીભગતનો પર્દાફાશ થયો છે. હિંડનબર્ગ(Hindenburg)ના રિપોર્ટમાં આરોપ છે કે માધવી બુચ અને તેમના પતિ ધવલ બુચે અદાણીની કંપનીઓમાં રોકાણ કરીને નફો રળ્યો છે. જ્યારે અદાણીના શેર કૌભાંડના આરોપની તપાસ માધવી પુરી બુચને સોંપવામાં આવી હતી. એવામાં શું માધવી બૂચ અદાણી પરના આરોપોની નિષ્પક્ષ તપાસ કરી શકે?

લેટરલ એન્ટ્રી એ બંધારણ પર સીધો હુમલો છે. તેના દ્વારા સરકાર RSS ના લોકોને વિવિધ સંસ્થાઓમાં ઉચ્ચ હોદ્દા પર નિયુક્ત કરવા માંગે છે. આ વખતે 2024ની લોકસભા ચૂંટણીમાં ભાજપે અબકી બાર 400 પારનો નારો આપીને બંધારણ બદલવાની જાહેરાત કરી હતી. ભાજપના નેતાઓ ખૂલ્લેઆમ કહેતા હતા કે 400 પ્લસ સીટો બંધારણ બદલવા અને હિંદુ રાષ્ટ્ર બનાવવા માટે જોઈએ છે. પણ દેશના દલિતો, આદિવાસીઓ અને પછાત લોકોએ ડો. બાબાસાહેબ આંબેડકરના બંધારણમાં ફેરફાર કરીને મનુસ્મૃતિના આધારે હિન્દુ રાષ્ટ્રનું બંધારણ અમલમાં મૂકવાના ભાજપ(BJP) અને વડાપ્રધાન(PM)ના ઈરાદાને સાકાર થવા દીધો નહોતો. મૂડીવાદીઓ અને સરકારી તંત્રની તમામ સત્તાનો દુરઉપયોગ કરવા છતાં ભાજપ 240 સીટોમાં સમેટાઈ ગયો અને આજે નરેન્દ્ર મોદી નીતિશકુમાર અને ચંદ્રાબાબુની કાંખઘોડીના સહારે સરકાર ચલાવી રહ્યા છે. 

આ પણ વાંચો: મનુ પ્રતિમા - ન્યાયાલયના આંગણે અન્યાયનું પ્રતીક સાંખી લેવાય?

એનડીએ(NDA)ના બે સાથી પક્ષો એલજેપી(LJP) અને હમના અધ્યક્ષો અનુક્રમે ચિરાગ પાસવાન અને જીતન રામ માંઝીએ લેટરલ એન્ટ્રી પર નારાજગી વ્યક્ત કરી હતી. ચિરાગ પાસવાને લેટરલ એન્ટ્રીનો ખૂલ્લેઆમ વિરોધ કર્યો હતો. તો ઈન્ડિયા ગઠબંધન(India Allaince)ના તમામ નેતાઓએ પણ આકરી ટીકા કરી હતી. માયાવતી, અખિલેશ યાદવે લેટરલ એન્ટ્રી સામે આંદોલનની તૈયારીઓ કરી લીધી હતી. આમ ચોતરફી ભીંસ વધતા સરકારે હાલ પુરતી લેટરલ એન્ટ્રી પાછી ખેંચી લીધી છે.

RSS એક મનુવાદી સંગઠન છે. બંધારણ બદલવું એ તેનો વર્ષો જૂનો એજન્ડા છે. સંઘ હંમેશાથી અનામતની વિરુદ્ધ રહ્યું છે અને દેશના દલિતો અને પછાત વર્ગોને જૂની જાતિ વ્યવસ્થામાં ધકેલી દેવા માંગે છે. સંઘનો પ્રારંભિક ધ્યેય આ સમુદાયો પર સામાજિક અને આર્થિક વર્ચસ્વ સ્થાપિત કરવાનો છે. આરએસએસ માને છે કે દેશને કબજે કરવા માટે માત્ર 4 ટકા મજબૂત લોકોની જરૂર છે. તેના દ્વારા તે સમગ્ર દેશને નિયંત્રણમાં રાખી શકે છે. તેથી જ આરએસએસે ધીરે ધીરે પોતાના લોકોને દેશના સરકારી તંત્રમાં ફીટ કર્યા છે.

જનતા પાર્ટીની સરકારથી લઈને અટલ બિહારી વાજપેયીની સરકારો સુધી આરએસએસના લોકો વિવિધ સંસ્થાઓમાં પહોંચ્યા હતા. 2014માં નરેન્દ્ર મોદી સત્તામાં આવ્યા બાદ દેશની તમામ સંસ્થાઓને આરએસએસના લોકોએ પોતાના કબજામાં લઈ લીધી હતી. આજે ન્યાયતંત્રથી લઈને સેનાના નિવૃત્ત અધિકારીઓ સુધીના અનેક લોકોએ ખુલ્લેઆમ જાહેર કર્યું છે કે તેઓ આરએસએસ સાથે જોડાયેલા છે અને તેમને તેના પર ગર્વ છે. એ ન ભૂલવું જોઈએ કે આરએસએસ પર રાષ્ટ્રપિતા મહાત્મા ગાંધીની હત્યાનો આરોપ છે. ગેરબંધારણીય પ્રવૃત્તિઓને કારણે તેના પર ત્રણ વખત પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો. આજે તે સંસ્થાના લોકો દેશની દરેક સંસ્થા પર નિયંત્રણ ધરાવે છે. હવે પોલીસી મેકીંગ બ્યૂરોક્રેસીમાં પણ લેટરલ એન્ટ્રી દ્વારા પોતાના માણસોને બેસાડવાનો પ્રયત્ન કરવામાં આવી રહ્યો છે.

વાસ્તવમાં, વહીવટી અધિકારીઓમાં હજુ પણ એવા લોકો છે જેમની પસંદગી 80-90ના દાયકામાં કરવામાં આવી હતી. તેમની વિચારધારા અલગ હોઈ શકે છે. તેઓ આરએસએસના પ્યાદા ન હોઈ શકે. પ્રમોશન દ્વારા તેઓ જોઈન્ટ સેક્રેટરી જેવા હોદ્દા પર પહોંચશે અને પોલિસી મેકિંગનું કામ કરશે. એટલે જ લેટરલ એન્ટ્રી દ્વારા તેમનો રસ્તો રોકવો અને નીતિ નિર્ધારણમાં સંઘના લોકોને સ્થાપિત કરવા એ લેટરલ એન્ટ્રીનો મૂળ હેતુ છે. 

પરંતુ વિપક્ષના આક્રમક વલણ અને એનડીએના સાથીદારોના વિરોધ બાદ હવે લેટરલ એન્ટ્રીનો રસ્તો આસાન નથી. આના પરથી અંદાજ લગાવી શકાય છે કે જો નરેન્દ્ર મોદી ચારસો બેઠકો જીત્યા હોત તો દેશની નીતિઓ અને નિમણૂકોની શું દશા થઈ હોત? દેખીતી રીતે, 'બંધારણ જોખમમાં છે' એવી વિપક્ષોની આશંકા જરાય પાયાવિહોણી નથી.

આ પણ વાંચો: IAS નું ખાનગીકરણ અનામત ખતમ કરવાની ગેરંટી છે

પેરિયાર(Periyar)ની ધરતી તમિલનાડુ(Tamilnadu)ના આંબેડકરવાદી ફિલ્મ નિર્દેશક(Film Director) પા રંજીથ(Pa. Ranjith)ની નવી ફિલ્મ થંગાલાન(Thangalaan)ને મનુવાદીઓએ ગુજરાત સહિત ઉત્તર ભારતમાં રિલીઝ થવા દીધી નથી. મદ્રાસ(Madras), કબાલી(Kabali), કાલા(Kaala) અને સરપટ્ટા પરંબરાઈ(Sarpatta Parambarai) જેવી સુપરહિટ ફિલ્મો બનાવનાર પા રંજીથ સુપરસ્ટાર ચિયાન વિક્રમ(Chiyaan Vikram) સાથે એક અલગ જ વિષયની ફિલ્મ લઈને હાજર થયા છે જે ફિલ્મે બે જ દિવસમાં ૫૩ કરોડની કમાણી કરી દીધી છે.

એવું તે શું છે આ ફિલ્મમાં કે મનુવાદીઓએ આ ફિલ્મ રિલીઝ નહિ થવા દેવા અને થિયેટરો નહિ ફાળવવા દેવા એડીચોટીનું જોર લગાવી દીધું છે. આવો સમજીએ.

વર્ષ ૨૦૨૧માં જાહેર કરવામાં આવેલી થંગાલાન ફિલ્મની વાર્તા કોલાર ગોલ્ડ ફિલ્ડ (KGF) ની સોનાની ખાણો ખોદનારા દલિતોના સાચા અને મૂળ ઇતિહાસને રજૂ કરે છે. ફિલ્મની વાર્તા વિશે પૂછતા પા રંજીથ જણાવે છે કે, "જ્યારે કોઈ એમ પૂછે કે તાજમહેલ કોણે બંધાવ્યો, તો આપણે કોને યાદ કરીએ છીએ? આપણે શાહજહાંને યાદ કરીએ છીએ. પરંતુ હકીકતમાં તાજમહેલ તો ગરીબ અને મજૂર લોકો દ્વારા બનાવવામાં આવ્યો હતો. બસ આ જ વાત KGF ના ઇતિહાસને પણ લાગુ પડે છે. એવું કહેવામાં આવે છે કે અંતિમ ચોલ શાસક અને ટીપુ સુલતાન દ્વારા KGF માંથી સોનું કાઢવામાં આવ્યું હતું. પરંતુ ઇસ્ટ ઇન્ડીયા(East India) કંપનીએ તેને હસ્તગત કરી લીધું, ત્યારે લેફ. જોહન વોરન(John Warren)ને સર્વે કરવાનું કામ સોંપ્યું. વોરેનને કેટલાક ખનીજો મળ્યાં અને તેણે રિપોર્ટ જમાં કરાવ્યો. ઘણાં વર્ષો બાદ એક સૈનિક એવા માઈકલ ફિઝગેરાલ્ડે(michael fitzgerald) ઘણાં બધાં માણસો સાથે ખોદકામ કરાવ્યું પણ નિરાશા જ હાથ લાગી. પરંતુ આ દરમ્યાન તેણે મોટાભાગનું ખોદકામ કરાવી લીધું. ત્યારબાદ ટેલર એન્ડ સન્સ કંપની(Teylor and Sons)એ KGF ની સ્થાપના કરી, જ્યાં ૧૦,૫૦૦ ફૂટથી પણ વધુ ખોદકામ કરવામાં આવ્યું. પરંતુ મુખ્ય સવાલ એ જ કે આ ખાણો કોણે ખોદી? શા માટે આ ખાણો ખોદનારા લોકો KGF ની વાર્તામાં નથી? આ ખાણ ખોદનારા લોકોની વાર્તા એ જ થંગાલાન."

કોલાર ગોલ્ડ માઈન્સ પુસ્તકના વિવરણ પ્રમાણે થેરું અને ડેડું નામના દલિત કબીલાના ૧૨ લોકો અંગ્રેજ અધિકારી વોરેનને સાથ આપવા તૈયાર થયા, જેમાં ત્રણ લોકોને રોજનો ચાંદીનો એક સિક્કો મજૂરી પેટે આપવાનું નક્કી થયું હતું. જ્હોન વોરેને જાહેરાત કરી હતી કે જે કોઈ વ્યક્તિ સોનાની ખાણની જગ્યા બતાવશે તેને પુરસ્કાર આપવામાં આવશે. ત્યારે વોરીંગમ નામના એક માણસે ખાણકામ માટેની એ પ્રાચીન જગ્યા બતાવી અને ત્યાંની જમીનમાંથી વિપુલ પ્રમાણમાં સોનું મળી આવ્યું. થંગાલાનની વાર્તા એ આ જ દલિત કબીલાના લોકોની કહાની છે, જેમણે એ અંગ્રેજ અધિકારીને સોનાની ખાણો ખોદવામાં મદદ કરી હતી. આ ઐતિહાસિક વાર્તાને લેખિકા થામિઝ પ્રભા(tamizh prabha) અને નિર્દેશક પા રંજીથે એટલી કલાત્મક રીતે રજૂ કરી છે કે સોશિયલ મીડિયા ઉપર વાયરલ થયેલા તેના દ્રશ્યોએ ચારેબાજુ ચર્ચા જગાવી દીધી છે. 

આ પણ વાંચો: શું તમે હજુ પણ ખુદને માણસ માનો છો? કે ભક્ષક બની ગયા છો?

ફિલ્મમાં બ્રાહ્મણો દ્વારા એક ક્ષત્રિય રાજાના હાથે બુદ્ધની પ્રતિમા ખંડિત કરતા દ્રશ્યો છે જે મનુવાદીઓ દ્વારા ભારતમાં કરવામ આવેલા બૌદ્ધ ધમ્મ એમના પતનને રજૂ કરે છે. ફિલ્મમાં આરથી નામની મહિલા જંગલોનું રક્ષણ કરવા માટે સાપો દ્વારા હુમલો કરે છે જે નાગવંશ(Naghvansh)ની રજૂઆતને દર્શાવે છે. ફિલ્મમાં દલિત મહીલાઓ આખા શરીરે માત્ર એક કપડું વીંટાળી પહેરતી હોય છે. તેમને ચિયાન વિક્રમ જીવનમાં પહેલીવાર બ્લાઉઝ પહેરવા માટે આપે છે તે દ્રશ્ય દલિત મહિલાઓએ પોતાના સ્તન ઢાંકવા કરેલા ઇતિહાસને દર્શાવે છે. આમ દલિતોના સાહસ અને સંઘર્ષભર્યા ઇતિહાસને પા રંજીથે કલાત્મક રીતે સિનેમાના પડદે રજૂ કર્યો છે. દલિતોનો સાહસ અને સંઘર્ષથી ભરેલો મૂળ ઇતિહાસ લોકો સમક્ષ રજૂ થાય એ મનુવાદી લોકોને પસંદ નથી. આથી જ તેઓ યેનકેન પ્રકારે આ ફિલ્મને લોકો સુધી નહિ પહોંચવા દેવા પ્રયાસો કરી રહ્યા છે.

થંગાલાનની વાર્તા લખનાર થામિઝ પ્રભાએ KGFની હકીકતથી વાકેફ થવા તેની રૂબરૂ મુલાકાત લીધી હતી. પ્રભાએ ત્યાં કામ કરી ચૂકેલા લોકોની ઓરડીઓ, ખાણો અને વાતાવરણ આ બધાનું જાતે નિરીક્ષણ કર્યું હતું. પ્રભાને જ્યારે પૂછવામાં આવ્યું કે KGF ના ઇતિહાસના આટલા વિસ્તૃત જ્ઞાનને શું કાલ્પનિક રીતે રજૂ કરી શકાય, ત્યારે તે જવાબ આપે છે કે, "હું ઇતિહાસ ઉપર કોઈ દસ્તાવેજ કે લેખ લખતી નથી. ઇતિહાસનું અર્થઘટન કરવાનો મને અધિકાર છે. ઉદાહરણ તરીકે, એક ગામ છે જ્યાં તેઓ તમારા અને મારા માટે અલગ અલગ કપમાં ચા પીરસવાના રિવાજને અનુસરે છે, પરંતુ મારી વાર્તામાં હું ચા લઈશ અને તેના મોઢા ઉપર ફેંકીશ."

આ પણ વાંચો: તમને ખબર છે વૈષ્ણવો શું કામ ‘મહારાજ’ ફિલ્મનો વિરોધ કરી રહ્યાં છે?

પા રંજીથ જાતિના વિનાશમાં માને છે, તેથી તેઓ માને છે કે ફિલ્મોમાં ઇતિહાસને કાળજીપૂર્વક ફરીથી લખવો જોઈએ. પા રંજીથ ઇતિહાસનું મહત્વ દર્શાવતા કહે છે કે, "સાહિત્ય આપણને આ સ્વતંત્રતા આપે છે. સાહિત્યની વાસ્તવિકતા રજૂ કરવા માટે હું ઇતિહાસ વાંચું છું. ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરે(Dr. Ambedkar) કહ્યું હતું કે સામાજિક સત્યોથી આપણાં ઇતિહાસમાં ખાલી રહેલી જગ્યાઓ ભરો."

ફિલ્મમાં સંગીત જી. વી. પ્રકાશ કુમારે(G.V. Prakash Kumar) આપ્યું છે. ખેતરમાં પાકની લણણી કરતા કરતા ગવાતા ગીતો આપણાં દેશની દલિત-આદિવાસી સમાજની મૂળ સંસ્કૃતિને સુંદર રીતે રજૂ કરે છે.

પા રંજીથ દલિતોને માધ્યમ આપવા માટે ઇતિહાસની કાલ્પનિક રચના કરે છે. તે ભૂખડા, ગરીબ, લાચાર અને ખોરાક પાણી વિના KGF માં જનારા દલિતોને બદલે હકીકત દર્શાવવા માંગે છે કે તે દલિતો ગૌરવપૂર્ણ જીવન જીવતા હતા અને તે માટે તેમણે સંઘર્ષ કર્યો હતો.

પા રંજીથની ફિલ્મો લાચાર, પીડિત અને ગરીબ દલિત પાત્રોની બોલીવુડ અને બીજી પ્રાદેશિક ભાષાની ફિલ્મોની મનુવાદી માનસિકતાને તોડી સાચા અને વાસ્તવિક દલિત પાત્રોને રજૂ કરે છે. તેમની ફિલ્મોને દર્શકોએ પણ અભૂતપૂર્વ પ્રતિસાદ આપ્યો છે. આથી જ પા રંજીથની આ દલિતોનો મહત્વપૂર્ણ ઇતિહાસ દર્શાવતી ફિલ્મને ઉત્તર ભારતમાં રિલીઝ નથી થવા દેવામાં આવી અથવા તો થિયેટરો નથી આપવામાં આવ્યા. જોકે ફિલ્મના હીરો ચિયાન વિક્રમે હમણાં સોશિયલ મીડિયા ઉપર માહિતી આપતા જણાવ્યું હતું કે ૩૦ ઓગસ્ટના રોજ આ ફિલ્મ બાકીની જગ્યાએ રિલીઝ થશે.

પા રંજીથના કેમેરા વડે રજૂ કરાયેલા દલિતોના આ મહત્વપૂર્ણ ઇતિહાસને જોવા માટે ગુજરાતના દલિતો સહિત બહુજન સમાજના તમામ લોકો આતુર છે. તો હવે તેના માટે આપણે ૩૦ ઓગસ્ટ સુધી રાહ જોવી રહી. આપ પણ આપના સહકુટુંબ સાથે આ ફિલ્મને જરૂર માણજો. ફિલ્મ જોયા બાદ IDBDમાં જઈ આ ફિલ્મને રેટિંગ આપજો અને આપનો રિવ્યૂ મૂકજો.

(લેખક બહુજન સમાજના વિખ્યાત ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ R. K. Studioz ના ફાઉન્ડર છે)

આ પણ વાંચો: દેશના પ્રથમ દલિત ક્રિકેટર P. Baloo ની બાયોપિક બનશે, અજય દેવગણ નિભાવશે મુખ્ય ભૂમિકા?

RSS, વડાપ્રધાન, અદાણી, અંબાણી એવું માને છે કે ઉચ્ચ હોદા પર માત્ર ઉપલા ત્રણ વર્ણના લોકો જ લાયક હોય છે. SC/ST/OBC સમુદાયના લોકોમાં લાયકાત હોતી નથી. એટલે જ ભારત સરકારના સચિવોમાં SC/ST/OBCનું પ્રમાણ તેમની વસ્તીના પ્રમાણમાં નહિવત છે. એવું જ અદાણી-અંબાણીની કંપનીઓમાં પણ ટોચના સ્થાને SC/ST/OBCનું પ્રમાણ નહિવત છે. સરકાર પાસેથી જમીનો, જંગલો, સવલતો, ટેક્સ માફી, લોન, પર્યાવરણની મંજૂરીઓ વગેરે લેવી છે પણ પોતાની કંપનીના દરવાજા SC/ST/OBC માટે બંધ રાખે છે. આ વ્યવસ્થાને ‘મનુસ્મૃતિ મોડેલ’, ‘ગુજરાત મોડેલ’ કહી શકાય. 

UPSCએ, 18 ઓગસ્ટ 2024ના રોજ lateral entry દ્વારા 45 joint secretaries, directors, deputy secretariesની ભરતી કરવાની જાહેરખબર આપી છે. જેથી દેશભરમાં વિરોધનો વંટોળ ઊભો થયો છે. 

લેટરલ એન્ટ્રી શું છે? લેટરલ એન્ટ્રી એટલે સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષા વિના સીધી ભરતી, સીધી નિયુક્તિ. 7-10 વરસનો કોર્પોરેટ કંપનીનો અનુભવ જરુરી. તેની શરુઆત 2018માં થઈ હતી. સરકાર (વડાપ્રધાન) માને છે કે ‘ખાનગી ક્ષેત્રના અનુભવી અધિકારીઓને સરકારી ઉચ્ચ હોદ્દા પર બેસાડવાથી બ્યુરોક્રસીને ગતિ મળે.’

બંધારણના આર્ટિકલ- 16માં જાહેર નોકરીમાં તકની સમાનતાની; આર્ટિકલ-16 (4) હેઠળ વંચિત વર્ગોની ભાગીદારી જળવાય તેની; આર્ટિકલ- 315માં કેન્દ્ર તથા રાજ્યોના પબ્લિક સર્વિસ કમિશન અંગેની જોગવાઈ છે. બંધારણની જોગવાઈ મુજબ સરકારના ઉચ્ચ અધિકારીઓની પસંદગી UPSC કરે છે; જેને આપણે IAS/IPS વગેરે કેડરથી ઓળખીએ છીએ. કેન્દ્ર સરકાર અને રાજ્ય સરકારોમાં તેઓ ચીફ સેક્રેટરી સુધીના હોદ્દા સંભાળતા હોય છે. એક IAS-Indian Administrative Service ને 17-18 વરસની નોકરી થાય ત્યારે તે જોઈન્ટ સેક્રેટરી બને છે. આ જોઈન્ટ સેક્રેટરીના હોદ્દા ઉપર સરકાર IAS ન હોય તેવી વ્યક્તિની પણ નિમણૂંક કરી શકે તે સીસ્ટમને ‘લેટરલ એન્ટ્રી’ કહે છે. દેશમાં જોઈન્ટ સેક્રેટરીની 341 જગ્યાઓ છે, તેમાં 249 હોદ્દા ઉપર IAS અધિકારીઓ જ હોય છે. લેટરલ એન્ટ્રીથી સર્વિસ કરતા IAS અધિકારીઓ, ભવિષ્યમાં IAS અધિકારી બનવાની ઝંખના રાખતા યુવાનો-પછાત વર્ગોને ચિંતા બેઠી છે કે શું Lateral Entry -લેટરલ એન્ટ્રી, અનામત ભૂંસવાની યુક્તિ છે?

આ પણ વાંચો: 'પંચાયત' વેબ સિરીઝમાં મોટાભાગના પાત્રો બ્રાહ્મણ કેમ છે?

સરકાર ઈચ્છે કે ‘લોકોની સેવા માટે, talented/Motivated/રાષ્ટ્ર નિર્માણમાં ભાગીદારી કરવા ઈચ્છતા હોય તેવા અધિકારી હોવા જોઈએ.’ વૈશ્વીકરણે સરકારનું કામ જટિલ કરી દીધું છે. એટલે આ ક્ષેત્રમાં કૌશલની જરૂર ઊભી થઈ છે. અર્થવ્યવસ્થા, ટેકનોલોજી, અંતરિક્ષ, બાયોટેકનોલોજી, ઈલેક્ટ્રોનિક્સ ક્ષેત્રોમાં થિંક-ટેન્કની જરુરિયાત ઊભી થઈ છે. વિશિષ્ટ પ્રકારની સેવાની જરૂર હોય ત્યાં નિષ્ણાંત વ્યક્તિની નિમણૂંક કરવી આવશ્યક છે. વિષયમાં નિષ્ણાત વ્યક્તિ IAS ન હોય તો પણ શ્રેષ્ઠ હોઈ શકે છે; જેમકે મનમોહનસિંહ, સામ પિત્રોડા, વર્ગીસ કુરિયન, યોગેન્દ્ર અલઘ, રઘુરામ રાજન, ઉર્જિત પટેલ વગેરે. 

લેટરલ એન્ટ્રી કોઈ નવી બાબત નથી, અમેરિકામાં છે જ. ટેકનોલોજી ક્ષેત્રમાં UK/ઓસ્ટ્રેલિયા વગેરે દેશોમાં પણ લેટરલ એન્ટ્રી છે જ. તજજ્ઞ તરીકે ઉચ્ચ હોદ્દા પર સરકાર કોઈની સેવા લે તેવી સામે વાંધો ન હોય; પરંતુ સચિવ તરીકે ‘સામૂહિક ભરતી’ લેટરલ એન્ટ્રીથી કરે તે વાંધાજનક કહેવાય. DoPT-Department of Personnel and Training ની માહિતી મુજબ ઉચ્ચ હોદ્દાઓ ઉપર વંચિત વર્ગોનું પ્રતિનિધિત્વ સાવ ઓછું છે. 2019માં; સેક્રેટરીની કુલ જગ્યા 89 હતી; તેમાં SC-1/ ST-3 હતા; જે 13 અને 7 હોવા જોઈએ. એડિશ્નલ સેક્રેટરીની કુલ જગ્યા 93 હતી; તેમાં SC-6/ ST-5 હતા; જે 14 અને 7 હોવા જોઈએ. જોઈન્ટ સેક્રેટરીની કુલ જગ્યા 275 હતી; તેમાં SC-13/ ST-9 હતા; જે 41 અને 21 હોવા જોઈએ. આ સ્થિતિમાં વંચિત વર્ગોને શંકા ઉદ્દભવે તે સ્વાભાવિક છે. UPSCની તૈયારી કરતા પ્રતિભાશાળી યુવાનોના હક્ક પર આ તરાપ છે. આ વહિવટી ઢાંચા અને સામાજિક ન્યાય વિરુદ્ધનું પગલું છે. 

બ્યુરોક્રસી સહિત દેશના મહત્વના પદો પર વંચિતોનું પ્રતિનિધિત્વ નથી; તેમાં સુધારો કરવાની જગ્યાએ લેટરલ એન્ટ્રી દ્વારા ‘IASનું ખાનગીકરણ’ કરી, ઉચ્ચ પદોથી SC/ST/OBC ને દૂર કરવાની અને ‘ભગત પ્રજાતિ’ મારફતે વહિવટ કરવાની વડાપ્રધાનની દાનત છે. અદાણીના હિતો સાચવવા જ SEBI-Securities and Exchange Board of India ના અધ્યક્ષ તરીકે નોન-IAS Madhabi Puri Buchની નિમણૂંક વડાપ્રધાને કરી છે, જે સખત વાંધાજનક કહી શકાય. વડાપ્રધાનને સચિવ તરીકે બ્રાહ્મણ-ગોડસે જોઈએ છે. આ બંધારણ વિરુદ્ધનું કૃત્ય છે.

(લેખક પૂર્વ આઈપીએસ અને રેશનલ વિચારધારાના પક્ષધર છે. લેખમાં વ્યક્ત થયેલા વિચારો લેખકના વ્યક્તિગત છે.)

આ પણ વાંચો: 65 ટકા ભારત રત્ન બ્રાહ્મણોને અપાયા છે, આદિવાસીને એકેય નહીં

આ પણ વાંચોઃ RSS ના મુખપત્ર 'પાંચજન્ય'માં જાતિપ્રથાના 'જરૂરી' ગણાવવામાં આવી

દેશના કોઈ એક રાજ્યની વસ્તીમાં દલિત વસ્તીનું પ્રમાણ સૌથી વધુ હોય તો તે પંજાબ છે. આખા દેશમાં સૌ પ્રથમ પંજાબે ૧૯૭૫થી દલિતોની બે સૌથી નબળી પેટા જ્ઞાતિઓ વાલ્મીકિ અને મજહબી શિખો માટે અ.જાતિની કુલ અનામતમાંથી જ પચાસ ટકા અનામતની જોગવાઈ કરી છે. અવિભાજિત આંધ્રપ્રદેશની ૫૭ અનુસૂચિત જાતિઓને ૧૫ ટકા અનામત મળતી હતી. ૨૦૦૦માં રાજ્ય સરકારે તેમાં વિભાગીકરણ કર્યું અને માડિગાની સબકેટેગરી માટે અનામતની જોગવાઈ કરી હતી. આ પ્રકારના વિભાગીકરણનો વિરોધ થયો અને અનામતમાં અનામત કાનૂની અને રાજકીય મુદ્દો બન્યો. 

૨૦૦૪માં સર્વોચ્ચ અદાલતે બંધારણના અનુચ્છેદ ૩૪૧ને સમરૂપ, સમાન સમૂહ ગણી તેમાં કોઈ વિભાગીકરણ કરી શકાય નહીં તેમ ઠરાવી સબકેટેગરી માટેની અનામતને ગેરબંધારણીય ઠેરવતો ચુકાદો આપ્યો હતો. ઈ.વી. ચિન્નેયા વર્સિસ આંધ્ર રાજ્યના આ ચુકાદાની અસર પંજાબની અનામત નીતિ પર પણ પડી હતી.પંજાબ અને હરિયાણા હાઈકોર્ટે પંજાબમાં મજહબી શિખો અને વાલ્મીકિ માટેની અનામતને રદ કરી હતી. એટલે પંજાબે ૨૦૦૬માં તે ચુકાદાની ઉપરવટ જઈને નવો કાયદો ઘડ્યો. પંજાબ અનુ.જાતિ અને પછાતવર્ગ( સેવાઓમાં અનામત) અધિનિયમ, ૨૦૦૬ની કલમ ૪(૫)માં વાલ્મીકિ અને મજહબી શિખોને અનામતમાં પ્રાથમિકતા આપવાની જોગવાઈ કરી હતી. ૨૦૧૦માં હાઈકોર્ટે આ કાયદાને અને કોટામાં  કોટાને ફરી રદ કરતો ચુકાદો આપ્યો એટલે પંજાબ સરકારે સુપ્રીમ કોર્ટમાં ધા નાખી કે અનામતમાં અનામત બંધારણીય અને કાયદેસર છે. એટલે ઈ.વી. ચિન્નેયા ચુકાદાની સમીક્ષા કરી તેને રદ કરવામાં આવે.

આ પણ વાંચોઃ અનામત પરના ચુકાદા મોટાભાગે સવર્ણોની તરફેણમાં અપાયા છે?

સિવિલ એપ્લિકેશન નંબર ૨૩૧૭ ઓફ ૨૦૧૧માં પંજાબ સરકાર અપીલકર્તા હતી. તો દવિંદર સિંઘ અને અન્ય પ્રતિવાદી હતા. અન્ય બે પ્રતિવાદી ચમાર મહાસભા અને લછમન સિંઘ હતા. અન્ય ૨૨ કેસો સાથેના આ કેસનો અંતિમ ચુકાદો આ મહિનાની પહેલી તારીખે આવ્યો છે. તે પૂર્વે પાંચ જજોની બેન્ચે  સબ-ક્લાસિફિકેશને  માન્ય રાખ્યું હતું પરંતુ આંધ્રનો ચુકાદો પાંચ જજની બેન્ચનો હતો એટલે આ કેસ સાત જજોની બેન્ચને સોંપવામાં આવ્યો. સાત જજોની બંધારણીય બેન્ચે ઈ.વી. ચિન્નેયા ચુકાદા બાબતે પુનર્વિચાર, રાજ્યોને અનામતનું વિભાગીકરણ કરવાનો અધિકાર અને સબકેટેગરાઈઝેશન સમાનતાના અધિકારનો ભંગ કરે છે કે નહીં તે નક્કી કરવાનું હતું. 

ચીફ જસ્ટિસ ડી.વાય ચંદ્ર્ચૂડ, જસ્ટિસ બી.આર ગવઈ, વિક્રમનાથ, બેલા ત્રિવેદી, પંકજ મિત્તલ, મનોજ મિશ્રા અને સતીશ ચંદ્ર શર્માની બંધારણીય બેન્ચના બેલા ત્રિવેદી સિવાયના છ જજિસે અ.જા. અને અ.જ.જા.ને એક્લ, સમાન અને સમરૂપ માનવાનો ઈન્કાર કર્યો. તેમણે ઐતિહાસિક અને અનુભવજન્ય સાક્ષ્યના સંકેતો પરથી તારવ્યું કે અ.જ.જા અને અ.જ.જા. એકરૂપ અને સમાન નથી. એટલે અનામતના લાભથી વંચિત માટે વિભાગીકરણ કરવું જોઈએ. આ પ્રકારની સબકેટેગરીનો રાજ્યોને હક છે, તે બંધારણીય છે અને સમાનતાના અધિકારનો ભંગ થતો. બેન્ચના એક માત્ર દલિત ન્યાયાધીશ ગવઈએ અનામતમાં ક્રીમી લેયર દાખલ કરવાનું જણાવ્યું હતું. જેને બીજા ત્રણ જજોએ સમર્થન આપ્યું હતું. જસ્ટિસ પંક્જ મિત્તલે અનામતનો લાભ એક જ પેઢી સુધી આપવા જણાવ્યું હતું.

આ પણ વાંચોઃ અનામતને સામાજિકને બદલે આર્થિક આધાર પર કરવાનો ખેલ ચાલી રહ્યો છે?

જસ્ટિસ બેલા ત્રિવેદી બહુમતી ચુકાદા સાથે સંમત નહોતા. તેમણે અલગ ચુકાદામાં જણાવ્યું હતું કે રાજ્ય અ.જા. અ.જ.જા.ની સૂચિમાં કોઈ જ્ઞાતિને અલગ તારવી તેને પ્રાયોરિટી આપી શકે નહીં. રાજ્યનું આવું પગલું સૂચિ સાથે છેડછાડ છે. અનામતનો લાભ  પૂર્ણતયા આખી સૂચિને મળે છે એટલે રાજ્યો રાષ્ટ્રપતિએ મંજૂર કરેલ સૂચિમાં ફેરફાર કરી શકે નહીં. આ અસંમત ચુકાદો અગાઉના ઈ.વી. ચિન્નેયા  ચુકાદાનું સમર્થન  કરે છે અને અનામતમાં અનામતનો વિરોધ કરે છે.
અનામતનો લાભ લેવામાં પ્રભુત્વ ધરાવતી જ્ઞાતિઓ આગળ હોય છે તે વાસ્તવિકતા સ્વીકારીને તેનો ઉકેલ અનામતમાં અનામત છે કે અન્ય તે વિચારવાનું છે. વળી આંધ્ર, પંજાબ અને તમિલનાડુમાં સબકેટેગરી બનાવી છે. તેનો અનુભવ પણ લક્ષમાં લેવાયો નથી. પંજાબમાં જે બે જ્ઞાતિઓને લગભગ ચાળીસ વરસથી સબકેટેગરીથી કેટલો ફાયદો થયો છે તેનો કોઈ અભ્યાસ આ ચુકાદામાં જોવા મળતો નથી. જો સૂચિ સમરૂપ ન હોય તો તેમના પ્રત્યેનો સામાજિક ભેદભાવ પણ ચડતો ઉતરતો હોવો જોઈએ. પરંતુ દલિતોની તમામ જ્ઞાતિઓને અસ્પૃશ્યતા અને સામાજિક ભેદભાવનો એક સરખો લાભ મળે છે. તો માત્ર અનામતનો લાભ જુદો કેમ? અલગ સબકેટેગરી કરવામાં આવે અને હાલના રોસ્ટર ક્રમ પ્રમાણે ભરતી કે બઢતી થાય તો અનામત લગભગ નાશ પામે અને કોઈને તેનો લાભ ન મળે તેવું બની શકે છે.

આ પણ વાંચોઃ SC-ST માં પેટા વર્ગીકરણ બાબતે સવર્ણ જજોની દાનત શું છે?

અનામતનો આધાર સામાજિક ભેદ હોવા છતાં દલિત જજ ગવઈ ક્રીમી લેયરની વાત કરે અને આર્થિક માપદંડની વાત જોડે તે સમજ બહારનું છે. આ બેન્ચે જેમ અનુસૂચિત જાતિ માટે વિચારણા કરવાની હતી તેમ છતાં તેમાં અનુ. જનજાતિને સામેલ કરી તેમ ક્રીમીલેયરનો સવાલ પણ બેન્ચની વિચારણા બહારનો અને સુનાવણી દરમિયાન ઉપસ્થિત નહીં થયેલો છે. 
લગભગ ત્રણ હજાર વરસોથી વર્ણ વ્યવસ્થાનો ભોગ બનેલા દલિતો એક જ પેઢી અનામતનો લાભ મેળવી સક્ષમ અને સમાન થઈ જશે તેમ કહેવું સાવ વાહિયાત છે. અત્યાર સુધી મધ્યમ વર્ગના ડ્રોઈંગ રૂમમાં જે સંભળાતું હતું તે સુપ્રીમ  કોર્ટના જજે ચુકાદામાં લખ્યું છે. મોરારજી દેસાઈ જ્યારે વડાપ્રધાન હતા ત્યારે પત્રકારના અનામતો ક્યાં સુધી એવા સવાલનો સ્પષ્ટ જવાબ આભડછેટ છે ત્યાં સુધી હતો. સર્વોચ્ચ અદાલતે ઈન્દ્રા સહાની કેસમાં જણાવ્યું હતું કે કોઈ જ્ઞાતિને કેવળ આર્થિક આધારે અનામતની બહાર કાઢી ન શકાય. આર્થિક ઊન્નતિનો અર્થ સામાજિક ઉન્નતિ ના હોઈ શકે. સર્વોચ્ચ અદાલતના માનનીય ન્યાયાધીશો તેમના પૂર્વસૂરિઓના ચુકાદા પણ વિસરી જશે?  
maheriyachandu@gmail.com

(લેખક વરિષ્ઠ પત્રકાર, રાજકીય વિશ્લેષક અને બહુજન સમાજના પ્રશ્નોના તલસ્પર્શી અભ્યાસુ છે.)

આગળ વાંચોઃ વિનોદ કાંબલીના રેકોર્ડ સામે 'ક્રિકેટના ભગવાન' ક્યાંય પાછળ છે?

સરેરાશ એસસી, એસટી વ્યક્તિને હજુ પણ આ મામલે અનેક સવાલો સતાવી રહ્યાં છે ત્યારે સામાજિક કાર્યકર અને એક્ટિવિસ્ટ રાજુ સોલંકી અહીં આપણાં મનમાં ઉઠતા અનેક સવાલોનું સમાધાન કરે છે.

સવાલ એ છે કે સુપ્રીમ કોર્ટના ચૂકાદામાં વાંધાજનક શું છે? રાજુ સોલંકી કહે છે,

(1) બંધારણના અનુચ્છેદ 341 હેઠળ ભારતના રાષ્ટ્રપતિના જાહેરનામા થકી અનુસૂચિત જાતિઓની યાદી બહાર પાડવામાં આવી છે. આ યાદીમાં ભાગ પાડીને કે નાના મોટા જૂથ બનાવીને કોઈ ચોક્કસ ભાગ કે જૂથને વિશેષ લાભો કે અલગ અનામત આપવા માટે કાયદો ઘડવાની સત્તા રાજ્યો પાસે નથી. 

(2) અનુસૂચિત જાતિઓ કે જનજાતિઓની યાદીમાં અલગ ભાગ કે જૂથ બનાવવાની યોજના યાદી સાથે ચેડાં કરવા બરોબર છે. જો કોઈ જાતિ કે જનજાતિ સુધી લાભો પહોંચતા ના હોય તો રાજ્ય સરકાર તેમના શિક્ષણ માટે વિશેષ કોચિંગની વ્યવસ્થા કરવી જોઇએ. 

(3) ઇન્દિરા સાહની વિરુદ્ધ ભારતીય સંઘ અને અન્યો કેસમાં જસ્ટિસ એચ. કે. નેમાએ ઠરાવેલું કે અન્ય પછાત વર્ગો (ઓબીસી)ના પેટા વર્ગીકરણ માટેનો સિદ્ધાંત અનુસૂચિત જાતિઓ અને જનજાતિઓને લાગુ પાડી શકાય નહીં. આ જ કેસમાં જસ્ટિસ સિંહાએ જણાવેલું કે અનુસૂચિત જાતિઓ કે જનજાતિઓની યાદીના સંબંધમાં કોઈપણ ફેરફાર કરવાની સત્તા માત્ર ને માત્ર ભારતની સંસદને જ છે, રાજય સરકારોને આવી કોઈ જ સત્તા નથી. 

(4) ભૂતકાળમાં આંધ્રપ્રદેશની અનુસૂચિત જાતિઓમાં પેટા વર્ગીકરણ કરવાના રાજ્ય સરકારના 2000ની સાલના કાયદાને 2005માં ઇ. વી. ચિન્નાઇયા કેસમાં પાંચ જજોની બેન્ચે ગેરબંધારણીય ઠરાવ્યો હતો. એ જ રીતે પંજાબ સરકારના 2006ના આવા જ એક કાયદાને 2010માં પંજાબ એન્ડ હરિયાણા હાઇકોર્ટે ફગાવી દીધો હતો. 

(5) ઇ. વી. ચિન્નાઇયા કેસમાં પાંચ જજોની બંધારણીય બેન્ચનું રુલિંગ પંદર વર્ષ સુધી અમલી બન્યું હતું. પંદર વર્ષ પછી ત્રણ જજોની અન્ય બેન્ચે પાંચ જજોની બેન્ચે આપેલા રુલિંગમાં ખામીઓ કાઢીને સાત જજોની બેન્ચ પાસે કેસ મોકલ્યો. આ ક્યાંનો ન્યાય?

આ પણ વાંચો: કરો યા મરોઃ અનામતમાં ભાગલા મુદ્દે 21 ઓગસ્ટે દેશવ્યાપી બંધનું એલાન

(6) હાલના પેટા વર્ગીકરણના ચૂકાદામાં સર્વોચ્ચ અદાલતનું ડબલ સ્ટાન્ડર્ડ સ્પષ્ટપણે જણાય છે. હાલના ચૂકાદામાં અદાલતે પછાતપણાના આધાર માટે વ્યક્તિના બદલે જાતિ નક્કી કરી. અગાઉ EWSના ચૂકાદામાં આ જ અદાલતે ફોરવર્ડ જાતિમાં ગરીબોને શોધી કાઢ્યા. જે અદાલતને સવર્ણોમાં ગરીબો દેખાયા એ જ અદાલતને અનુસૂચિત જાતિની કોઈ જાતિ ફોરવર્ડ થઈ ગઈ છે એવું કહેતાં સંકોચ થયો નહીં અને અદાલતને એવી કહેવાતી ડોમિનન્ટ અનુસૂચિત જાતિના ગરીબો ના દેખાયા. 

(7) ચૂકાદો જણાવે છે કે જે અનુસૂચિત જાતિઓ પછાત રહી ગઈ છે, એ એટલી નાની છે કે એમને અલગ અલગ અનામત આપી શકાય તેમ નથી, એટલે તેમનું એક ગ્રુપ બનાવવું પડશે. આ જ માપદંડ પ્રમાણે ગુજરાતમાં ગરો, તૂરી, નાડીયા, સેનમા, હાડી, વાલ્મીકિનું અલગ જૂથ બનાવીને અનામત આપવામાં આવે તો એમાં પણ એવું બનશે કે વાલ્મીકિની જગ્યાએ વધારે શિક્ષણ ધરાવતી કોઈ પેટા જાતિના ઉમેદવારો નોકરીઓ લઈ જશે. એટલે સવાલ વાલ્મીકિને શિક્ષણની ઉત્કૃષ્ટ સગવડો આપવાનો છે, નહીં કે ટુકડાનો ટુકડો કરવો. 

આ પણ વાંચો: હાઈકોર્ટ, સુપ્રીમ કોર્ટના જજોની જગ્યામાં પણ અનામત લાગુ કરોઃ માયાવતી

(8) અદાલતે રાજ્ય સરકારોને જણાવ્યું છે કે તેમણે આ પેટા જાતિઓનું વહીવટીતંત્રમાં કેટલું પ્રતિનિધિત્વ છે એનો ડેટા એકઠો કરીને એમનું પછાતપણું નક્કી કરવું. હાલ ગુજરાત સરકાર પાસે કોઈ ડેટા જ નથી. સરકાર ડેટા એકઠો કર્યા પછી જ પેટા વર્ગીકરણ કરી શકે. અહીં સવાલ એ થાય છે કે જો ડેટા એકઠો કરવાનો જ હોય તો શા માટે સવર્ણ જાતિઓનો ડેટા પણ એકઠો ના કરવો જોઇએ. એસસી માટે ડેટા એકઠો કરવાનો આદેશ આપનારી અદાલત EWS વખતે સવર્ણ જાતિઓનું વહીવટીતંત્રમાં કેટલું પ્રતિનિધિત્વ છે એનો ડેટા એકઠો કરવાનો આદેશ આપવાનું કેમ ભૂલી ગઈ?

(9) આ ચૂકાદામાં અદાલતે એમ પણ કહ્યું છે કે પેટા વર્ગીકરણ કર્યા પછી જો નાની જાતિઓની અનામતો ના ભરાય તો કેરી ફોરવર્ડ કરવી. આનો અર્થ એવો થયો કે આ વર્ષે બે સીટો ના ભરાય તો પછીના વર્ષે ચાર સીટો ભરવી. હાલની યુવા પેઢીને એ વાતની ખબર જ નથી કે ગુજરાતમાં છેક 1981માં કેરી ફોરવર્ડની પ્રથા રદ કરવા માટે જ ભયાનક હિંસક અનામત વિરોધી આંદોલન થયેલું. સરકારે કેરી ફોરવર્ડની પ્રથા રદ કરેલી. હવે તમે વિચાર કરો કે ટોટલ સાત ટકા માટે કેરી ફોરવર્ડ રદ કર્યું છે, પરંતુ હવે નાની જાતિઓ માટેની અનામતને કેરી ફોરવર્ડ કરવામાં આવશે. આ પરિસ્થિતિ ક્યાં લઈ જશે?

(10) હાલની યુવા પેઢીને એ વાતની પણ ખબર નથી કે અનામતપ્રથાના મૂળ છેક પૂના કરારમાં છે અને ડો. બાબાસાહેબ આંબેડકરથી માંડીને અસંખ્ય લોકોના બલિદાનોને કારણે આ અનામત મળી છે. 1981માં ગુજરાતના માત્ર સાત ટકા અનુસૂચિત સમાજે પણ મીડીયા અને સવર્ણ સમાજની સામે ટક્કકર ઝીલીને એવી ઝુઝારુ લડત આપેલી કે ભારતની સંસદના તમામ સભ્યોએ એક સાથે ઉભા થઇને સર્વાનુમતે અનામતપ્રથાના સમર્થનમાં ઐતિહાસિક ઠરાવ કરેલો. સંસદના ઇતિહાસમાં માત્ર બે વાર આવી અભૂતપૂર્વ ઘટના ઘટી છે. એક 1962ના ચીની આક્રમણ સમયે અને બીજી વાર ગુજરાતના હિંસક અનામતવિરોધી આંદોલન સમયે. 

આ પણ વાંચો: જે જજોએ આ ઓર્ડર આપ્યો તેમાં કેટલાં SC-ST છે?

(11) એટલે યાદ રાખજો, આ અનામત કોઈ ભીખ નથી. સરકાર એક તરફ ખાનગીકરણ વધારી રહી છે, કાયમી નોકરીઓ ઘટાડી રહી છે, કોન્ટ્રક્ટપ્રથા લાગુ પાડી રહી છે, ત્યારે અનામતપ્રથા સાથે ચેડાં કરવાની છૂટ આ રાજ્ય સરકારને અપાય નહીં. વાલ્મીકિ સમાજ આપણો જ ભાઈ છે અને તેને અનામત માટે સક્ષમ બનાવવા ભણતર જરુરી છે અને તેના માટે સીબીએસઈ, ઇન્ટરનેશનલ સ્કૂલોમાં તેમને અનામત આપવામાં આવે. એક તરફ, ગરીબ સવર્ણો માટે બિન-અનામત આયોગને રૂ. 1000 કરોડ ફાળવવામાં આવે છે, બીજી તરફ, સફાઈ કામદાર નિગમ, અંત્યોદય વિકાસ નિગમ અને અનુસૂચિત જાતિ નિગમ ત્રણેય નિગમોને કુલ મળીને માત્ર રૂ. 50 કરોડ જ ફાળવવામાં આવે છે. વાલ્મીકિની આટલી બધી ચિંતા હોય તો સરકારને રૂ. 1000 કરોડનું વાલ્મીકિ વિકાસ નિગમ બનાવતા શું ચૂંક આવે છે?

આવો, આપણે સૌ અનુસૂચિત જાતિઓના તમામ લોકો સાથે મળીને આપણી એકતા ટકાવીને સરકાર ઉપર દબાણ લાવીને વાલ્મીકિ માટે રૂ. 1000 કરોડનું બજેટ ફાળવવા, રોસ્ટર એક્ટ બનાવવા, રાજ્યની તમામ જાતિઓનું વહીવટીતંત્રમાં પ્રતિનિધિત્વની ટકાવારી અંગે શ્વેતપત્ર બહાર પાડવા સરકારને ફરજ પાડીએ. 

રાજુ સોલંકીએ ઉપર વર્ણવ્યા તે તમામ સવાલોને લઈને તા. 18 ઓગસ્ટ 2024ને રવિવારના રોજ બપોરે 1 વાગ્યે અમદાવાદના ચાંદખેડા ખાતે સંવિધાન સર્કલ, સ્નેહ પ્લાઝા ચાર રસ્તા, વીરમાયા રોડ, આઈઓસી રોડ ખાતે અનામત બચાવો આંદોલન સમિતિ ગુજરાત દ્વારા એક રાજ્યવ્યાપી અનામત બચાવો મહાસંમેલન થવા જઈ રહ્યું છે. જેમાં સમગ્ર ગુજરાતના ખૂણેખૂણેથી એસસી, એસટી સમાજનું હિત જેમના હૈયે વસેલું છે તેવા તમામ ભીમયોદ્ધાઓ, એક્ટિવિસ્ટો, સામાજિક કાર્યકરો, યુવાનો, યુવતીઓ, વડીલો હજારોની સંખ્યામાં ઉમટી પડવાના છે. ત્યારે આપ પણ એસી, એસટી સમાજ માટે કરો યા મરોની કટોકટી જેવી સ્થિતિમાં ખડેપગે હાજર રહી તમારું યોગદાન આપશો તેવી અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે.

આ મહાસંમેલનની પત્રિકા હાલ સોશિયલ મીડિયામાં વાયરલ થઈ છે. લોકો તેને પોતાના સોશિયલ મીડિયા પેજ પર મૂકીને તેને આગળ ધપાવી રહ્યાં છે. અહીં એ પત્રિકા પણ રજૂ કરી છે, આ સ્ટોરીને તમે અન્ય લોકો સુધી પહોંચાડવા યોગદાન આપી શકો છો.

આ પણ વાંચો: બ્રાહ્મણોએ લખેલા હિંદુ ધર્મગ્રંથો અનૈતિકતાનો પહાડ છે - કૌશિક શરૂઆત

આ પ્રકારની બોદી દલીલ પાછળની માનસિકતા ધરાવતા લોકો અનામતને 'ચેરિટી'નું એક સ્વરૂપ માને છે. આવા તત્વોને કોણ સમજાવશે કે અનામત એ વંચિતોનો બંધારણીય અધિકાર છે? તે 'ચેરિટી' પર નહીં પરંતુ 'પેરિટી'(સમાનતા) પ્રાપ્ત કરવા માટે બનાવવામાં આવી છે. બંધારણમાં અનામત એ સદીઓની લડાઈનું પરિણામ છે. જોતિરાવ ફૂલે, ડૉ. ભીમરાવ આંબેડકર, પેરિયાર જેવા નેતાઓએ તેમાં મુખ્ય ભૂમિકાઓ ભજવી છે.

આ આંદોલનકારીઓ અને વિચારકો  સામે લાવ્યા કે ભારતમાં 'મેરિટ'નું નિર્ધારણ 'જાતિ'ના આધારે કરવામાં આવે છે. મતલબ કે ભારતમાં 'જાતિ' જ 'મેરિટ' છે. તેમ છતાં અનામત વિરોધી પ્રચાર બંધ થવાનું નામ નથી લઈ રહ્યો. આજે પણ આવી પાયાવિહોણી અફવાઓ ફેલાવવામાં આવે છે કે જનરલ કેટેગરીના ઉમેદવારને 90 ટકા આવે તો તેને મેડિકલ કોલેજમાં પ્રવેશ મળતો નથી, જ્યારે 'અયોગ્ય' દલિત-બહુજન ઉમેદવાર 40 ટકા મેળવીને ડૉક્ટર બની જાય છે અને દર્દીનો જીવ લઈ લે છે. પરંતુ આ તત્વો ક્યારેય એ વાતની ચર્ચા કરતા નથી કે કેવી રીતે દલિત-બહુજન વિદ્યાર્થીઓ સાથે ડગલેને પગલે ભેદભાવ કરવામાં આવે છે. રોહિત વેમુલાની સંસ્થાકીય હત્યા કરનારા લોકો કોણ છે?

આ પણ વાંચોઃ આરએસએસ અને આંબેડકર બે વિરોધી ધ્રુવ છે, છતાં કેમ સંઘ બાબાસાહેબના વખાણ કરે છે?

એમાં કોઈ શંકા નથી કે, SC-ST અનામતમાં પેટા-વર્ગીકરણ અનામતને નબળી પાડી શકે છે. ચિંતા એવી છે કે જ્યારે 'ક્રીમીલેયર' ના નામે કેટલીક એસસી, એસટી જાતિઓને અનામતમાંથી બહાર કરી દેવામાં આવશે, પછી દલિત, આદિવાસીઓની અનામતની એકેય ખાલી સીટો ભરવામાં નહીં આવે. આમ પણ પહેલેથી આ કેટેગરીની અનામત સીટો પુરેપુરી ભરવામાં આવતી નથી અને ઘણી વાર 'નોટ ફાઉન્ડ સ્યુટેબલ' (NFS) વિશે સાંભળવા મળે છે. પછી અનામત સીટોને જનરલ ક્વોટામાં પરિવર્તિત કરી દેવામાં આવે છે, જેનો સીધો લાભ કથિત સવર્ણ જાતિઓ ઉઠાવે છે.

જો એવું માની પણ લેવામાં આવે કે SC-STની અનામતને 'જનરલ કેટેગરી'માં નહીં નાખવામાં આવે, તો પણ એવો ભય છે કે પેટા-વર્ગીકરણ દલિતો-આદિવાસીઓને અંદરોઅંદર વિભાજિત કરશે અને તેમના માટે અનામત મેળવવી વધુ મુશ્કેલ બની જશે.

સવર્ણ લૉબી સીધી બહુજનોની અનામત ખતમ કરવાનું જોખમ લેવા માંગતી નથી, કારણ કે આનાથી તેઓ ખૂલ્લાં પડી જાય. તેમનો કાયમ પ્રયત્ન રહ્યો છે કે અનામત મેળવવાના રસ્તામાં સતત અડચણો પેદા કરવામાં આવે અને કાયદાના પાલનના નામે બહુજનો અનામત મેળવતા પહેલા જ થાકી જાય.

એ દુઃખની વાત છે કે કોર્ટે SC ને પેટા વર્ગીકરણ કરવા અંગે પોતાનો નિર્ણય આપવામાં આટલી ઉતાવળ કરી છે, પરંતુ આ જ કોર્ટે દલિત મુસ્લિમો અને દલિત ખ્રિસ્તીઓને SC કેટેગરીમાં સામેલ કરવાની અપીલના કેસ પર હજુ સુધી નિર્ણય લીધો નથી. એ જ રીતે, બિહાર સરકારે તાજેતરના મહિનાઓમાં વંચિત અને નબળા વર્ગો માટે અનામતની ટકાવારી વધારીને 65 ટકા કરી હતી, પરંતુ ત્યાં પણ પટના હાઈકોર્ટે વંચિતો વિરુદ્ધ ચુકાદો આપ્યો છે. થોડા મહિના પહેલા કોલકાતા હાઈકોર્ટે પણ મુસ્લિમોની અમુક જાતિઓને ઓબીસી કેટેગરીમાં સ્થાન આપવાના પશ્ચિમ બંગાળ સરકારના નિર્ણય સામે પોતાનો મત વ્યક્ત કર્યો હતો.

આ પણ વાંચોઃ શું અનામત ગરીબી દૂર કરવાની કોઈ યોજના છે?

કોલકાતા હાઈકોર્ટે કહ્યું કે મુસ્લિમ જાતિઓને OBC કેટેગરીમાં સામેલ કરવા માટે કોઈ નક્કર ડેટા નથી. પરંતુ રસપ્રદ વાત એ છે કે, સુપ્રીમ કોર્ટ પણ કોઈપણ નક્કર ડેટા વિના EWS અનામતને લીલી ઝંડી આપે છે. ઘણા કાયદાકીય નિષ્ણાતો કહે છે કે અનામત પર કોર્ટના ચૂકાદાઓ મોટાભાગે કથિત સવર્ણોના પક્ષમાં આપવામાં આવ્યા છે અને વંચિતોના અધિકારને 'મેરિટ'ના નામે દબાવી દેવામાં આવ્યો છે.

એ વાત કોઈનાથી છુપી નથી કે દલિતો અને આદિવાસીઓ હજુ પણ સમાજના સૌથી નીચા સ્તરે છે, પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટ તેમનામાં "ક્રીમીલેયર" શોધી રહી છે. કોર્ટે તેની આસપાસ શું ચાલી રહ્યું છે તે જોવા માટે ક્યારેય નજર ઉંચી કરીને જોયું નથી. એ હકીકતને નકારી શકાય તેમ નથી કે અમુક જ પરિવારોના લોકો વર્ષોથી દેશના ન્યાયતંત્રમાં ઉચ્ચ હોદ્દાઓ પર બિરાજમાન છે અને ન્યાયાધીશનો પુત્ર ન્યાયાધીશ બની જાય છે.

આવા નિર્ણય પાછળના રાજકારણની અવગણના કરવી મૂર્ખામીભરી ગણાશે. શું એ કોઈ રહસ્ય છે કે હિંદુત્વ પાર્ટીની અંદર એક મજબૂત ઉચ્ચ જાતિની લોબી છે, જે અનામતને ખતમ કરવા માંગે છે અને દલિતો- પછાત જાતિઓમાં ભાગલા પાડવા માંગે છે? એવી વાત પણ ઉઠી છે કે સવર્ણ લૉબીએ એક ઓબીસી નરેન્દ્ર મોદીને પોતાનું મજબૂત સમર્થન એટલા માટે આપ્યું હતું કે તેઓ સત્તામાં આવ્યા પછી અનામત ખતમ કરશે?

આ પણ વાંચોઃ જાણો મનુસ્મૃતિના એ કાયદા, જેણે ભારતીય સમાજમાં અસમાનતાના બીજ વાવ્યા

વંચિત વર્ગને ડર છે કે પીએમ મોદીના શાસનમાં આદિવાસીઓની જમીનોને લૂંટવાની અને ખાનગીકરણની નીતિ સવર્ણોના ષડયંત્રનો ભાગ છે. અનામત નાબૂદીનો માર્ગ મોકળો કરવા માટે તેની સામે ખોટી માન્યતાઓ ફેલાવવામાં આવી રહી છે. તેથી જ તેને સતત 'આર્થિક' દ્રષ્ટિકોણથી જોવામાં આવે છે. 

અનામતને ગરીબી નાબૂદી યોજના તરીકે વર્ણવીને પણ ભ્રમ પેદા કરવામાં આવે છે. જોકે, બંધારણમાં ક્યાંય આર્થિક આધાર પર અનામતનો ઉલ્લેખ નથી. એ કડવા સત્યને ભૂલાવી દેવામાં આવ્યું છે કે, જો કોઈ દલિત અધિકારી કે નેતા સવર્ણોના મંદિરમાં પ્રવેશવા માંગે છે અથવા ઉચ્ચ જાતિની છોકરી સાથે લગ્ન કરવા માંગે છે, તો જાતિવાદી સમાજ તેની સામે ઉભો રહી જાય છે.
વાસ્તવમાં, અનામતને બંધારણીય ગેરંટી એટલા માટે આપવામાં આવી છે કારણ કે જ્યાં સુધી તમામ વર્ગો, ખાસ કરીને વંચિતોને પ્રમાણસર અને અસરકારક રીતે પ્રતિનિધિત્વ નહીં આપવામાં આવે ત્યાં સુધી લોકશાહી સફળ થઈ શકે નહીં. ડો. આંબેડકરે તેમના આખા જીવન દરમિયાન કહ્યું કે ભારતીય સમાજ જાતિગત અસમાનતા પર ટકેલો છે, જ્યાં કથિત ઉંચી જાતિઓ પાસે તમામ સંસાધનો છે, ઉચ્ચ શિક્ષણ છે, ઊંચા પગારની મોટી નોકરીઓ છે, તેઓ સામાજિક, ધાર્મિક, રાજકીય અને વ્યવસાયિક સંસ્થાઓ પર બેઠેલા છે અને તેને કંટ્રોલ કરે છે. જ્યારે મોટા ભાગના દલિતો, આદિવાસીઓ અને પછાત જાતિના લોકો આજે પણ ખેતમજૂર છે અથવા દહાડિયા મજૂરી કરીને પોતાનું ગુજરાન ચલાવે છે. ડો.આંબેડકરે સાબિત કર્યું કે ભારતમાં જાતિ અને શ્રમ વચ્ચે સીધો સંબંધ છે.

આ પણ વાંચોઃ શા માટે સમ્રાટ અશોક ભારતની કથિત ઉચ્ચ જાતિઓ માટે 'અસ્પૃશ્ય' છે?

આજે પણ મીડિયા, ફિલ્મો અને બિઝનેસમાં 90 ટકાથી વધુ લોકો કથિત ઉચ્ચ જાતિના છે, જ્યારે સફાઈ કામદારોના જૂથમાં એક-બે સિવાય મોટાભાગના દલિત છે. ભારતમાં આજે પણ લગભગ 70 ટકા દલિતો પાસે જમીનનો ટુકડો પણ નથી. જ્યારે મુઠ્ઠીભર ઉચ્ચ જાતિઓ પાસે પુષ્કળ જમીન છે. સરકારી આંકડાઓ સ્વયં કહે છે કે દર મિનિટે કોઈને કોઈ દલિત મહિલાની અસ્મિતા પર હુમલો થાય છે અને કોઈને કોઈ દલિત સવર્ણોના જુલમનો શિકાર બને છે. આવા નબળા સમાજમાં 'ક્રીમી લેયર' શોધવો કેટલો યોગ્ય છે? શું દેશની સૌથી મોટી સમસ્યા દલિતોમાં પેટા-વર્ગીકરણ છે?

ડો. આંબેડકરે વારંવાર કહ્યું હતું કે એક સારો કાયદો પોતે એ ગેરંટી નથી આપતો કે તેનાથી નબળાં લોકોને ન્યાય મળશે. બાબાસાહેબનો સ્પષ્ટ મત હતો કે, જ્યાં સુધી કાયદાના નિર્માણ અને આયોજનની પ્રક્રિયામાં વંચિતોની ભાગીદારી નહીં વધે ત્યાં સુધી તેમના અધિકારો પર તરાપ પડતી રહેશે. જો આ બાબતોને ધ્યાનમાં રાખવામાં આવે તો SC- ST અનામતમાં પેટા વર્ગીકરણ અયોગ્ય લાગે છે. કારણ કે આજે પણ એસસી, એસટી અને ઓબીસી સમાજની અનામતનો સંપૂર્ણ અમલ થયો નથી. આજે પણ બહુજનોની 'બેકલોગ' બેઠકો ભરાઈ નથી. દુખની વાત એ છે કે SC-ST અનામતનો ક્વોટા સંપૂર્ણપણે ભરવા અને તેની ખોટી પ્રક્રિયાને સુધારવાને બદલે ક્વોટાની અંદર ક્વોટાની યોજના શરૂ કરવામાં આવી રહી છે.

આગળ વાંચોઃ ભારતીય બંધારણ વિશેની તમામ સમજ, જાણો બંધારણ આપને શું શું આપે છે?

ઉલ્લેખનીય છે કે લાંબા સમયથી રોહિણી કમિશનના અહેવાલને લાગુ કરવાની માંગ કરવામાં આવી રહી છે, જેમાં અન્ય પછાત વર્ગોમાં અતિ પછાત સમાજો માટે અલગ ક્વોટા નિર્ધારિત કરવાની વાત કરવામાં આવી છે. પરંતુ આશ્ચર્યની વાત એ છે કે ભાજપની સરકારે હજુ સુધી તેનો અમલ કર્યો નથી. પરંતુ દલિતો અને આદિવાસીઓની અંદરના ભાગલાને યોગ્ય ઠેરવતા સુપ્રીમ કોર્ટના આ નિર્ણય પર ભાજપે ખુશી વ્યક્ત કરી હતી, આનો શું અર્થ છે? આ નિર્ણયને કેવી રીતે જોવો જોઈએ? શું આને ભાજપના વર્તમાન રાજકારણ સાથે કોઈ સંબંધ છે?

આ પણ વાંચોઃ RSS ની બંધારણ બદલવાની વાતે ચૂંટણીનું પાસું પલટી નાખ્યું?

ભારતીય જનતા પાર્ટી ભાગલા પાડો અને રાજ કરોની નીતિ પર સત્તામાં આવી છે. BJP-RSSની વોટ બેંક માત્ર કથિત સવર્ણ જાતિઓ છે, જેમની વસ્તી દેશમાં 10-12 ટકાથી વધુ નથી. તેથી જ લઘુમતીઓ વિરુદ્ધનું રાજકારણ કરતી ભાજપ દલિતો અને પછાત વર્ગોમાં સ્થાન મેળવવા માટે તેમની વચ્ચેના આંતરિક સંઘર્ષનો ઉપયોગ કરે છે. એ વાત સાચી છે કે દલિત અને ઓબીસી સમાજ પણ જ્ઞાતિઓમાં વહેંચાયેલો છે, તેની અંદર પણ સામાજિક તફાવતો છે. પરંતુ આ સમગ્ર સમાજ વ્યવસ્થા એ બ્રાહ્મણવાદની દેન છે જેણે વર્ણ અને જાતિનું માળખું બનાવ્યું છે. સુપ્રીમ કોર્ટ કહે છે કે દલિતોની અંદર ભાગલા એટલે યોગ્ય છે કારણ કે તે એક સમાન સમાજ નથી. સર્વોચ્ચ અદાલતનું આ નિવેદન ડૉ.આંબેડકરના વિચારો અને બંધારણની એકદમ વિરુદ્ધ છે. 

બાબા સાહેબ આંબેડકરે જાતિની સંરચનાને ધ્યાનમાં લેતી વખતે, ખાસ કરીને તેમના ગુરુ જ્યોતિબા ફુલે દ્વારા દલિતો માટે ઉપયોગમાં લેવાતા 'અતિશુદ્ર' શબ્દને નકારી કાઢ્યો હતો. જ્યોતિબા ફૂલેએ જે અસ્પૃશ્ય સમાજને અતિશુદ્ર કહ્યો, તેને આંબેડકરે દલિત ઓળખ સાથે સ્થાપિત કર્યો.

આ અંગે સ્પષ્ટતા કરતાં તેમણે કહ્યું હતું કે દલિતો એક એવો સમાજ છે જે સદીઓથી બહિષ્કૃત જીવન જીવે છે. તેની સાથે અસ્પૃશ્યતા પાળવામાં આવે છે. તેમણે કહ્યું કે દલિતો હિંદુ નથી. અને તેમણે દલિત સમાજને પૂર્વ બૌદ્ધ અનુયાયીઓ સાથે જોડ્યો હતો. બાબાસાહેબનું કહેવું હતું કે, હિંદુત્વવાદી લોકોએ ગુપ્તકાળમાં બૌદ્ધોની કત્લેઆમ કરી હતી. જે બૌદ્ધો બચી ગયા હતા તેઓને સમાજમાં નિમ્ન સ્તરનું કામ કરવાની ફરજ પાડવામાં આવી હતી. તેમને અસ્પૃશ્ય ગણવામાં આવતા હતા.

આ પણ વાંચોઃ અબકી બાર 400 પારનો નારો અને ડૉ. આંબેડકરની ચેતવણી

'અસ્પૃશ્ય કોણ હતા?' નામના પુસ્તકમાં ડો.આંબેડકર કહે છે કે બૌદ્ધ અનુયાયીઓને નીચું દેખાડવા માટે હિંદુત્વવાદી લોકોએ ગાયને પવિત્ર બનાવી હતી. હકીકતે વૈદિક કાળમાં ગાયોની કતલ કરવામાં આવતી હતી અને તેનું માંસ પણ ખાવામાં આવતું હતું. બૌદ્ધ ધર્મ પ્રાણીઓ સામેની હિંસાને અયોગ્ય માને છે. પરંતુ મધ્યમ માર્ગને અનુસરીને બૌદ્ધો મૃત ગાયનું માંસ ખાઈ શકતા હતા.

આંબેડકર કહે છે કે હિંદુત્વવાદીઓએ પવિત્ર ગાયનો વિચાર લાગુ કરીને બૌદ્ધ અનુયાયીઓને નિશાન બનાવ્યા હતા. બૌદ્ધોએ મરેલી ગાયનું માંસ ખાવાનું બંધ ન કર્યું હોવાથી તેમને અસ્પૃશ્ય બનાવી દેવામાં આવ્યા. દલિતો વાસ્તવમાં અગાઉના બૌદ્ધ છે. એટલે આંબેડકરે હિંદુ ધર્મ છોડીને બૌદ્ધ ધર્મ અપનાવ્યો.

ડૉ. આંબેડકરના મંતવ્યો પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે દલિતો એક હોમોજેનિયસ સમાજ છે. એ સાચું કે દલિતોમાં પણ અસમાનતા છે, પણ તે હવે ધીમે ધીમે ઓછો થઈ રહ્યો છે. આ સમગ્ર સમાજ સામાજિક બહિષ્કારનો શિકાર બની રહ્યો છે. હિંદુઓ સદીઓથી દલિતો સાથે અસ્પૃશ્યતા પાળે છે. તેના આધારે બંધારણમાં અનામતની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. એટલા માટે સુપ્રીમ કોર્ટનો નિર્ણય બંધારણ અને ડૉ.આંબેડકરના વિચારોની વિરુદ્ધ છે.

હાલ ભલે પીએમ મોદીએ એસસી, એસટી અનામતમાં ભાગલા પાડવાનો કોઈ ઈરાદો ન હોવાનું જણાવ્યું હોય. પણ તેનાથી દલિતો, આદિવાસીઓના મનમાંથી ભાજપ-સંઘની અસલી છબિ ભૂંસાવાની નથી. વાસ્તવમાં, 2024ની લોકસભાની ચૂંટણીમાં, ખાસ કરીને ઉત્તર ભારતમાં, દલિતો અને આદિવાસીઓએ એક થઈને ભાજપ વિરુદ્ધ મતદાન કર્યું હતું. 'અબકી બાર 400' પારનો નારો આપનાર ભાજપના ડઝનબંધ નેતાઓએ બંધારણ બદલવાની જાહેરાત કરી હતી. આ ધમકીઓએ દલિતો, આદિવાસીઓને એક કર્યા છે.

આ પણ વાંચોઃ ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરના આ સવાલનો RSS પાસે કોઈ જવાબ છે?

પરંતુ એસસી, એસટી સમાજ માટે આ માત્ર અનામતના અધિકારની વાત નહોતી, પરંતુ સદીઓની ગુલામીમાંથી મુક્તિ અને માણસ હોવાની ગેરંટીનો મામલો હતો. દલિતો માટે તે વધુ ભાવનાત્મક મુદ્દો એટલા માટે પણ છે કેમ કે ડો.આંબેડકર ભારતીય બંધારણના ઘડવૈયા છે. બાબા સાહેબ આંબેડકર દલિતો માટે મસીહા, તારણહાર અને ભગવાન સમાન છે. એનું જ કારણ છે કે જ્યારે ભાજપના નેતાઓ દ્વારા બંધારણ બદલવાની જાહેરાત કરવામાં આવી ત્યારે દલિતો એક થઈ ગયા. જેના કારણે ભાજપ ભૂંડી રીતે ચૂંટણી હારી ગયો. મોદી સરકારે વિપક્ષો સામે તમામ એજન્સીઓનો દુરુપયોગ કર્યો, કોર્પોરેટ મીડિયા અને ઈલેક્ટોરલ બોન્ડ જેવી ચાલાકીઓથી કોર્પોરેટો પાસેથી મેળવેલા કરોડોના દાનની મદદથી ભાજપ ચૂંટણી લડી રહ્યો હતો. ચૂંટણી પંચ તેમની આવી તમામ ગેરરીતિઓ સામે મૂંગું, બહેરું અને આંધળું બની રહ્યું હતું. પણ તેમ છતાં ભાજપ 240 બેઠકો પર આવી ગયો.

ભાજપને સૌથી મોટો આંચકો મહારાષ્ટ્ર અને ઉત્તર પ્રદેશમાં લાગ્યો છે, જે દલિત રાજકારણ, દલિત ચેતના અને દલિત આંદોલન માટે સૌથી મજબૂત રાજ્યો છે. રાજસ્થાનના તે વિસ્તારોમાં પણ તેને હારનો સામનો કરવો પડ્યો જ્યાં આદિવાસી અને દલિત આંદોલન ચાલી રહ્યા હતા. દલિતો-આદિવાસીઓની એકતાના કારણે ભાજપની ગભરામણ સમજી શકાય તેમ છે. આ જ કારણ છે કે ભાજપ હવે દલિતો-આદિવાસીઓની એકતાને તોડવા માંગે છે. તેથી જ તેણે શરૂઆતમાં સુપ્રીમ કોર્ટના એસસી, એસટીમાં પેટા વર્ગીકરણના ચૂકાદાનું સ્વાગત કર્યું હતું. પણ પછી વિરોધનો જંગી જુવાળ પારખીને પારોઠના પગલાં લેવા પડ્યાં છે.

આ પણ વાંચોઃ કોર્ટમાં દાખલ કેસોમાં પક્ષકારની જ્ઞાતિ અને ધર્મના ઉલ્લેખથી ન્યાય પ્રભાવિત થાય છે?

એ જ રીતે આ દેશના પ્રથમ માલિક હોવાની આદિવાસી સમાજમાં જે ચેતના જાગી છે તેણે પણ ભાજપને ઘૂંટણિયે લાવી દીધો છે. વિપક્ષોએ આદિવાસીઓને 'વનવાસી' કહેવાનો એટલો વિરોધ કર્યો કે નરેન્દ્ર મોદી 'વનવાસી' શબ્દ જ ભૂલી ગયા અને 'આદિવાસી' શબ્દ વાપરવા લાગ્યા છે. સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણય થકી આદિવાસી અસ્મિતા અને ચેતનાના ઉદય અને આદિવાસી એકતાને ઠેસ પહોંચાડવાનો ઈરાદો હતો. જેનો સીધો ફાયદો ભાજપના હિન્દુત્વવાદી રાજકારણને થાય તેમ છે. 

બીજી એક વાત. સુપ્રીમ કોર્ટનો આ નિર્ણય કોઈપણ સર્વે અને કોઈ વિશેષ અભ્યાસ વિના આપવામાં આવ્યો છે. તેથી દલિતો અને આદિવાસીઓ તેને સ્વીકારવા તૈયાર નથી. 

આ નિર્ણય RSS-BJP ના એ મનસૂબાઓને પૂર્ણ કરતો જણાય છે જે અનામત વ્યવસ્થાને સામાજિકને બદલે આર્થિક આધાર પર આપવા માંગે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે EWS જેવી અનામતને બંધારણીય ગણાવીને તેને યોગ્ય ઠેરવી હતી. પરંતુ અનામત પર લાગેલી 50 ટકાની મર્યાદા હટાવવા તે તૈયાર નથી. પટના હાઈકોર્ટે બિહાર સરકાર દ્વારા અનામતની ટકાવારી વધારવા પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો હતો. સુપ્રીમ કોર્ટે પણ આને યોગ્ય ગણાવ્યું છે. આ તમામ બાબતો પર બારીકાઈથી નજર કરતા સ્પષ્ટ દેખાઈ રહ્યું છે કે, સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણય દ્વારા અનામતને સામાજિકને બદલે આર્થિક આધાર પર કરવાનો ખેલ ચાલી રહ્યો છે?

આગળ વાંચોઃ પોલીસ, અધિકારીઓ અને સરકારે મળી એટ્રોસિટી એક્ટને પાંગળો બનાવ્યો

[1] આ દુષ્પ્રચાર છે. વક્ફ બોર્ડ પાસે એક ચોરસ મીટર જમીન નથી કે એક રૂપિયાની મિલ્કત નથી. જે  મિલ્કતો છે તે સંબંધિત ટ્રસ્ટને વકફ થયેલી છે અથવા જે તે ટ્રસ્ટે વેચાણથી લીધેલી છે. ધાર્મિક, પવિત્ર અને સખાવતી હેતુ માટે કોઈ એ પોતાની માલીકીની મિલ્કત કાયમી અર્પણ કરી હોય એટલે કે વકફ કરી હોય એ મિલ્કતો વકફ મિલ્કતો છે અને એ જે તે મુસ્લીમ સંસ્થા કે ટ્રસ્ટને આપવામાં આવી છે. વકફ બૉર્ડને નહીં. મિલ્કત વકફ છે પણ વકફ બૉર્ડની નથી. ખેડૂતોની જમીનનું રેકર્ડ મામલતદાર રાખે છે, હક્કપત્રકમાં એન્ટ્રીઓ મામલતદાર પાડે છે એટલે શું ખેડૂતોની જમીનો મામલતદારની થઈ જાય? ખેડૂતોની જમીનો ખેડૂતોની જ રહે છે પરંતુ જમીનોના વ્યવહારો પ્રવર્તમાન કાયદા મુજબ થાય એની તકેદારી મામલતદાર રાખે છે. બસ આવી જ ભુમીકા વકફ મિલ્કતો અંગે વકફ બૉર્ડની છે.

આ પણ વાંચોઃ દલિત અત્યાચાર મામલે સ્વામિનારાયણના 'પ્રગટ બ્રહ્મસ્વરૂપો' ચૂપ કેમ રહે છે?

[2] એ જૂઠ છે કે ‘પાકિસ્તાન હિજરત કરી ગયેલાઓની મિલ્કતો વકફ બૉર્ડને આપી દેવામાં આવી છે.’ વાસ્તવમાં, પાકિસ્તાન હિજરત કરી ગયેલા મુસ્લિમોની મિલ્કતો ‘હિજરતી જાહેર’ કરીને પાકિસ્તાનથી હિજરત કરીને આવેલા નિરાશ્રિતોને આપી દેવામાં આવી છે. રાજા-મહારાજા કે નવાબ-નિઝામના મહેલો, મિલ્કતો સરકારના હસ્તક છે જેમાં આજ પણ સરકારી કચેરીઓ આવેલી છે. એકપણ હિજરતી મિલ્કત વકફ બૉર્ડ હસ્તક નથી. તેથી વકફ બૉર્ડ પાસે લાખો એકર જમીન છે અને કરોડોની મિલ્કત છે એ વાત હવામાં ગોળીબાર જેવી છે. જે તે વકફ ટ્રસ્ટ પાસે આ મિલકતો છે. એમાં મોટા ભાગની મિલ્કતો મસ્જિદો, દરગાહો, ઈદગાહો, કબ્રસ્તાન, મદ્રેસા છે અને અમુક મિલ્કતો મસ્જિદો, દરગાહો, મદ્રેસાના નિભાવ માટે આપવામાં આવેલી છે જેમાં મકાનો, દુકાનો છે જે ભાડૂતોના કબ્જામાં છે. ક્યાંક ખેતીની જમીનો છે. જેના ઉપર દરગાહના મુંજાવરોનો કબજો છે.

[3] એ જૂઠ છે કે ‘કોઈપણ મિલ્કતને વકફ મિલ્કત જાહેર કરવાની સત્તા વકફ બૉર્ડને છે.’ 1947 પહેલાંની મસ્જિદો, દરગાહો, ઈદગાહો, કબ્રસ્તાન જેવા ધાર્મિક સ્થળો અને એને નિભાવવા માટે વકફ કરવામાં આવેલી. 1947 પહેલાંની મિલ્કતો મૂળ વકફ મિલ્કતો છે. પ્રથમથી જ આવી વકફ મિલ્કતો ચેરીટિ કમિશનરની કચેરીમાં અને મહેસુલી રેકર્ડમાં જે તે વકફ ટ્રસ્ટના નામે નોંધાયેલી છે. આવી મુળ વકફ મિલ્કતોના વકફ ટ્રસ્ટોનો વહીવટ 1995થી વકફ બૉર્ડ હસ્તક છે. 1947 પહેલાંની મુળ વકફ મિલ્કતો સિવાય કોઈ ખાનગી કે સરકારી મિલ્કતોને વકફ મિલ્કતો જાહેર કરવાની વકફ બૉર્ડને કોઈ સત્તા નથી.

[4]1947 પછી કોઈ વ્યક્તિ પોતાની મિલ્કત કોઈ વકફ ટ્રસ્ટને વકફ કરે ત્યારે અને કોઈ વકફ ટ્રસ્ટ પોતે મિલ્કત ખરીદે ત્યારે પ્રવર્તમાન કાયદાનુસાર સ્ટેમ્પ ડ્યુટી ભરીને રજિસ્ટર દસ્તાવેજથી મિલ્કતો વકફ કરવામાં કે ખરીદવામાં આવે છે.

આ પણ વાંચોઃ સ્વામિનારાયણ સાહિત્યમાં તદ્દન વાહિયાત અને જુઠ્ઠાં પરચાઓ છે

[5] વકફ બૉર્ડ શું છે ? વકફ એકટ-1954 અમલમાં હતો ત્યાં સુધી વકફ મિલ્કતો વાળા વકફ ટ્રસ્ટો ચેરીટિ કમિશ્નરમાં B વર્ગના ટ્રસ્ટો તરીકે નોંધાયેલાં હતા અને આવા ટ્રસ્ટો ઉપર દેખરેખ અને નિયંત્રણ ચેરીટિ કમિશ્નરનું હતું. વકફ એક્ટ-1995 અમલમાં આવ્યો ત્યારથી એટલે કે 1 જાન્યુઆરી 1996 થી આવા B-વર્ગના ટ્રસ્ટો રાજ્ય વકફ બૉર્ડ હસ્તક આવી ગયા છે. હવે આવા વકફ ટ્રસ્ટો ઉપર દેખરેખ અને નિયંત્રણ રાજ્ય વકફ બૉર્ડ રાખે છે. રાજ્ય વકફ બૉર્ડ રાજ્યના લીગલ ડીપાર્ટમેન્ટની એક શાખા છે. રાજ્ય વકફ બૉર્ડ ઉપર વહીવટી બાબતો માટે સેન્ટ્રલ વકફ કાઉન્સિલ છે અને ન્યાયિક બાબતો માટે વકફ ટ્રિબ્યુનલ છે. વકફ મિલ્કતો અને વકફ કમિટીઓને લગતા લીગલ કેસ સિવિલ કોર્ટમાં ચાલતા હતા તે હવે વકફ ટ્રિબ્યૂનલમાં ચાલે છે. વકફ ટ્રિબ્યૂનલ જીલ્લા કોર્ટ સમકક્ષ છે એના ઉપર હાઈકોર્ટ છે.

[6] વકફ મિલ્કતો વકફ બૉર્ડના નામે નથી. વકફ બૉર્ડ સુપરવાઈઝરી ઓથોરીટિ છે કે જે વકફ મિલ્કતોનો વકફ એકટની જોગવાઈ મુજબ ઉપયોગ થાય એની તકેદારી રાખે છે. વકફ બૉર્ડની ભૂમિકા ચેરીટિ કમિશનર જેવી જ છે. એથી વિશેષ નથી. સ્વામી નારાયણ સંપ્રદાય ટ્રસ્ટની મિલ્કતો, કોઈ મંદિર ટ્રસ્ટની મિલ્કતો, કોઈ શૈક્ષણિક ટ્રસ્ટની મિલ્કતો, કોઈ હોસ્પિટલ ટ્રસ્ટની મિલ્કતો કે કોઈપણ ટ્રસ્ટની મિલ્કતો ઉપર જેમ ચેરીટિ કમિશ્નરનો માલિકી હક્ક નથી એવી જ રીતે વકફ ટ્રસ્ટની મિલ્કતો ઉપર વકફ બૉર્ડનો કોઈ હક્ક નથી. ચેરીટી કમિશ્નરની જેમ જ વકફ બૉર્ડ પણ ફકત સુપરવાઈઝરી ઓથોરીટી છે. 

[7] વકફ એક્ટ-1995માં 2013માં સુધારો કરી, વકફ મિલ્કતો વેચાણ કરવાની મંજૂરી આપવાની સત્તા વકફ બૉર્ડને હતી તે સમાપ્ત કરવામાં આવી છે. 2013 ના સુધારાથી વકફ મિલ્કતો વેચાણ કરવા ઉપર પ્રતિબંધ આવેલ છે.

આ પણ વાંચોઃ શા માટે ધર્મસ્થળો માણસોથી ઉભરાય છે? આ રહ્યો તર્કબદ્ધ જવાબ

[8] ટૂંકમાં, વકફ બૉર્ડ પાસે અઢળક મિલ્કતો હોવાની વાત તદ્દન ખોટી છે. વકફ બોર્ડ પાસે હિજરતી મિલ્કતો હોવાની વાત પણ તદ્દન વાહિયાત છે. વકફ બૉર્ડને કોઈપણ મિલ્કત વકફ મિલ્કત જાહેર કરવાની સત્તા, વકફ એકટમાં હોવાની વાત પણ તદ્દન ખોટી છે.
જેમ ગાંધીનગરમાં અક્ષરધામને 1 રુપિયામાં આપેલી જમીનનો ઉપયોગ વેપારી પ્રવૃતિ માટે થઈ શકે નહીં, તે રીતે ધાર્મિક હેતુ માટે જે મિલકત વકફ કરવામાં આવી છે તેનો ઉપયોગ ધંધા માટે થઈ ન શકે. સવાલ એ છે કે The Waqf (Amendment) Bill, 2024 શા માટે? કદાચ, કાયદામાં સુધારો કરીને ‘હેતુ ફેર’ કરવાનો ઈરાદો હોઈ શકે.

(લેખક પૂર્વ આઈપીએસ અને રેશનલ વિચારધારાના પક્ષધર છે)

આગળ વાંચોઃ હજુ તો લોકશાહીનો માત્ર બચાવ થયો છે, પુનર્વસન-પુનઃસ્થાપન બાકી છે

બસપાના સ્થાપક માન્યવર કાંશીરામે દલિત સમાજમાં એવી રાજકીય ચેતના જગાવી હતી કે બહેન કુમારી માયાવતી યુપીમાં ચાર વખત સત્તા પર બિરાજમાન થઈ શક્યા હતા. એંશીના દાયકામાં, માન્યવરે સમાજના સૌથી નીચલા સ્તરે ઉભેલા દલિતોમાં એવી રાજકીય ચેતના પેદા કરી કે તેમને રાજકીય વ્યૂહરચનાના કેન્દ્રમાં લાવી દીધાં. દલિત મતોના દમ પર બીએસપીનું રાજ લાંબા સમય સુધી ચાલ્યું. પરંતુ સત્તામાંથી બહાર જતા જ BSPની રાજકીય જમીન સતત સંકોચાતી જઈ રહી છે. આવી સ્થિતિમાં, એસસી-એસટી અનામતના વર્ગીકરણ મામલે સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણયે બસપાને એક મોટો મુદ્દો આપી દીધો છે અને તે જ તેની રાજકીય જમીનને ફરી પરત લાવવા માટે ટર્નિંગ પોઈન્ટ સાબિત થવા જઈ રહ્યો છે.

આ પણ વાંચોઃ એસસી, એસટી અનામતમાં વર્ગીકરણ પાછળ કોલેજિયમ જજોની દાનત શું છે?

સુપ્રીમ કોર્ટે રાજ્યોને અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિ માટે સબ કેટેગરી તૈયાર કરવાનો અધિકાર આપ્યો છે. જસ્ટિસ બીઆર ગવઈએ SC-ST અનામતમાં ક્રીમી લેયર લાગુ કરવા પર પણ ભાર મૂક્યો હતો. સુપ્રીમ કોર્ટના આ નિર્ણયના વિરોધમાં બહેન માયાવતી અને બહુજન સમાજ પાર્ટી ખુલીને સામે આવ્યા છે.

માયાવતીએ કહ્યું કે અનામતમાં ભાગલા અયોગ્ય અને ગેરબંધારણીય છે. સાથે જ તેમણે સુપ્રીમ કોર્ટને આ નિર્ણય પર પુનર્વિચાર કરવાની સાથે SC-ST વર્ગના લોકોને તેમના બંધારણીય અધિકારોનું રક્ષણ કરવા અપીલ કરી હતી. દલિત સમાજને તેમણે યાદ અપાવ્યું હતું કે આ કરો યા મરોની આ સ્થિતિને સમજીને એક થાવ અને તમામ રાજકીય પક્ષો પર દબાણ લાવી તેમને બંધારણીય સુધારો કરવા મજબૂર કરો.

માયાવતીએ SC-ST અનામતમાં સબ કેટેગરી બનાવવાના નિર્ણયને સીધો પકડાર ફેંક્યો છે. એ રીતે બસપાનું સંગઠન ભારતભરમાં ફરી મજબૂત થવા જઈ રહ્યું છે. બસપાએ એવી રણનીતિ બનાવી છે કે ગ્રામસભા દ્વારા પાર્ટી અનામતના મુદ્દે લોકોને જાગૃત કરશે. આ માટે જિલ્લાથી લઈને ગ્રામ્ય સ્તર સુધી બસપાના નેતાઓને વિશેષ માર્ગદર્શિકા પણ જારી કરવામાં આવી છે.

BSP અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિ વર્ગના મતદારો વચ્ચે અનામતના મુદ્દાને અસરકારક રીતે સ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે. SC-ST અનામતમાં ભાગલાનો સવર્ણ જજોનો નિર્ણય વાસ્તવમાં દલિત અને આદિવાસી સમાજની અનામત ખતમ કરવા તરફનું સુનિયોજિત કાવતરું હોવાનું બીએસપી સમજી ચૂકી છે. આથી જ તે કરો યા મરોની લડતમાં કોઈ કસર બાકી રાખવા માંગતી નથી.

આ પણ વાંચોઃ અનામત અંગે સુપ્રીમ કોર્ટનો ચુકાદો માત્ર જુમલાબાજી છેઃ પ્રકાશ આંબેડકર

BSPના રાષ્ટ્રીય કોર્ડિનેટર આકાશ આનંદે એક જાહેર સભામાં કહ્યું હતું કે, "ભાજપ અને કોંગ્રેસના નેતાઓ હાથમાં લાલ પુસ્તક(બંધારણ) બતાવીને કહે છે કે અમે બંધારણ બચાવવા આવ્યા છીએ, પરંતુ આ લોકો આપણી પાસેથી આપણો અધિકાર છીનવી લેવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે."

હરિયાણાના ગોહનામાં આકાશ આનંદે કહ્યું કે, "એક તરફ ભાજપ છે, જેના નિશાન પર માન્યવર કાંશીરામ સાહેબની બહુજન ચળવળ છે, બીજી બાજુ કોંગ્રેસ છે, જેણે હંમેશા બાબા સાહેબ અને તેમના કાર્યોને નફરત કરી છે. આ બંને રાજકીય પક્ષો જાતિવાદી માનસિકતા ધરાવે છે. આ લોકો પોતાના ફાયદા માટે કાયમ એસસી, એસટીની અનામત અને બંધારણને વિકૃત કરવાનો પ્રયત્ન કરતા રહ્યા છે. બંધારણ બચાવોની દુહાઈ આપીને તેઓ દલિત સમુદાયનો વિશ્વાસ જીતીને તેમનો રાજકીય ફાયદો શોધી રહ્યાં છે. એનું જ કારણ છે કે, બંધારણ બચાવવાની વાતો કરતા, હાથમાં બંધારણ લઈને ફરતા કોંગ્રેસ, સહિતના પક્ષના નેતાઓએ એસસી, એસટીની અનામતમાં ભાગલા પાડવા મુદ્દે એક હરફ ઉચ્ચાર્યો નહોતો."

એંશીના દાયકામાં માન્યવર કાંશીરામે દલિત સમાજમાં શાસન અને સત્તામાં ભાગીદારી માટે બહુજન સમાજ પાર્ટીની રચના કરી હતી. સામાજિક ન્યાયને ઉજાગર કરતી વખતે માન્યવર કાંશીરામે કહ્યું હતું કે 'જીસકી જીતની સંખ્યા ભારી, ઉસકી ઉતની હિસ્સેદારી'. 

આ રીતે, માન્યવરે દલિત સમાજના અધિકારો અને સ્વતંત્રતા માટે પહેલા DS-4, પછી BAMCEFની રચના કરી અને 1984માં દલિત, OBC અને લઘુમતી સમાજને રાજકીય અધિકારો આપવા માટે બહુજન સમાજ પાર્ટી(BSP)ની રચના કરી હતી. એ રીતે BSPએ ઉત્તર પ્રદેશની રાજનીતિમાં પોતાની આગવી છાપ છોડી અને બહેન કુમારી માયાવતીજી ચાર વખત મુખ્યમંત્રી બન્યાં.નમાન્યવરના બહુજન હિતાય, બહુજન સુખાયની સાથે આગળ જતા માયાવતીએ સર્વજનને જોડ્યાં. જેની અસર એ થઈ કે, વર્ષ 2007માં બીએસપીએ પૂર્ણ બહુમતી સાથે યુપીમાં સરકાર બનાવી.

આ પણ વાંચોઃ માય લોર્ડ, સામાજિક ન્યાયનો ભાર દર વખતે દલિતો-આદિવાસીઓના ખભે શા માટે?

પરંતુ એ પછી બસપાની નબળા પડવાની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ. 2012માં બસપા ઉત્તર પ્રદેશમાં સત્તા પરથી બહાર થઈ એ પછીથી તેનું પ્રદર્શન ક્યારેય સુધરી શક્યું નથી. યુપીમાં ઘટતો જનાધાર અને દલિત વોટબેંક પરના જંગમાં બસપા માટે પડકાર વધી ગયો છે. બીએસપી હાલ તેના સૌથી મુશ્કેલ તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહી છે.

ઉત્તર પ્રદેશમાં દલિત મતદારો 21 ટકા છે અને 2019ની લોકસભા ચૂંટણીમાં BSPનો વોટ શેર 19.43 ટકા હતો. જે વર્ષ 2024ની ચૂંટણીમાં ઘટીને 9.39 ટકાએ પહોંચી ગયો છે. જે દર્શાવે છે કે, બિન-જાટવ મતદારો પહેલા જ બીએસપીથી દૂર થી ગયા હતા, પણ આ ચૂંટણીમાં તેના જાટવ મતદારો પણ વિખેરાઈ ગયા હતા. આશ્વાસન લેવા જેવી એક વાત એ રહી કે, જાટવ સમાજના 60 ટકા મતદારો હજુ પણ બસપા સાથે રહ્યા છે, પરંતુ સપા-કોંગ્રેસ તેમના 30 ટકા વોટ પડાવી લેવામાં સફળ રહ્યાં હતા. જ્યારે ભાજપને માત્ર 10 ટકા જાટવ મતો મળ્યા હતા. તેવી જ રીતે બીએસપીના પાસી સમાજના મતોમાં પણ વિભાજન જોવા મળ્યું હતું.

સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણય બાદ યુપીમાં સત્તાધારી ભાજપ દલિત સમાજને આપવામાં આવેલી 21 ટકા અનામતની વહેંચણીની રમત કરશે. અહીં દલિતો રાજકીય રીતે જાટવ અને બિનજાટવમાં વહેંચાયેલા છે. રાજનાથસિંહ જ્યારે યુપીના મુખ્યમંત્રી હતા ત્યારે અહીં 21 ટકા દલિત અનામતને 10 ટકા અને 11 ટકામાં વહેંચવાની ચાલાકી કરાઈ હતી, પરંતુ તે સમયે બસપાની જબરજસ્ત તાકાતને કારણે તેનો અમલ થઈ શક્યો નહોતો. યુપીમાં જાટવ સમાજને અનુસૂચિત જાતિઓને આપવામાં આવેલી અનામતનો સારો ફાયદો થયો છે, ત્યારબાદ ધોબી, પાસી અને અન્ય જાતિઓ છે.

આ પણ વાંચોઃ 65 ટકા ભારત રત્ન એવોર્ડ બ્રાહ્મણોને અપાયા છે, આદિવાસીને એકેય નથી મળ્યો

બીએસપીએ હવે સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણય બાદ કરો યા મરો જેવી સ્થિતિમાં જાટવ સમાજનો વિશ્વાસ જાળવી રાખીને પાસી, ધોબી અને ખાટીક સમાજને એક કરવાનો પ્રયાસ શરૂ કર્યો છે, જે એક મોટો રાજકીય દાવ માનવામાં આવે છે. બહેનજી ફરી એકવાર તેમના પહેલાના મિજાજમાં પાછા ફરતા જોવા મળી રહ્યાં છે. દલિત, આદિવાસી સમાજની અનામતમાં ભાગલા સમગ્ર બહુજન સમાજની સાથે બીએસપી માટે પણ એક મોટો મુદ્દો બની ગયો છે.

બહેન કુમારીમાયાવતીએ ઉત્તર પ્રદેશમાં અનામતને મોટો મુદ્દો બનાવીને આર યા પારની લડત માટેની યોજના બનાવી છે. ક્વોટામાં ક્વોટાના નિર્ણય સામે જમીની સ્તરેથી વાતાવરણ ઉભું કરવાનું શરૂ થઈ ચૂક્યું છે. બસપાના કાર્યકરો, બૌદ્ધિકો ગામડે ગામડે જઈને એસસી-એસટી સમાજના લોકોને સમજાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યાં છે કે, સવર્ણ પક્ષો સુપ્રીમ કોર્ટના ખભે બંદૂક મૂકીને દલિત, આદિવાસીઓની અનામત ખતમ કરવાનું કાવતરું કરી રહ્યાં છે. 

આ પણ વાંચોઃ 'જયશ્રી રામ' સામે 'જય ભીમ'નો નારો કેવી રીતે ભારે પડ્યો?

આ અંગે બીએસપીના કાર્યકરોએ દરેક ગામમાં બેઠકો કરવાની શરૂ કરી દીધી છે. મિટીંગોમાં દલિત અને આદિવાસી સમાજના બૌદ્ધિકોને આમંત્રિત કરવામાં આવી રહ્યાં છે, જેઓ એસસી, એસટી સમાજના લોકોને સમજાવી રહ્યાં છે કે, કેવી રીતે સત્તાધારી સવર્ણોના ઈશારે સુપ્રીમ કોર્ટના સવર્ણ જજો દલિતો, આદિવાસીઓની અનામતમાં ફાટ પડાવીને આખી અનામત વ્યવસ્થા જ ખતમ કરવાનું સુનિયોજિત કાવતરું રચી રહ્યાં છે. 

ટૂંકમાં સુપ્રીમ કોર્ટનો દલિત, આદિવાસી વિરોધી ચૂકાદો બહુજન રાજનીતિ, ખાસ કરીને બહુજન સમાજ પાર્ટી માટે ટર્નિંગ પોઈન્ટ બની ગયો છે. જેની અસર આગામી દિવસોમાં સ્પષ્ટ રીતે બહુજન રાજનીતિમાં નવેસરથી જોવા મળશે.

આગળ વાંચોઃ મારી- તમારી અસહમતી હોય તો પણ, બહુજન રાજનીતિની માવજત કરીને જ તેને દૂર કરી શકાશે, છેડ ઉડાડીને નહીં

એસસી-એસટી પેટા વર્ગીકરણ અંગે સુપ્રીમ કોર્ટની સાત સભ્યોની બેંચના નિર્ણય પર તમારી પ્રાથમિક પ્રતિક્રિયા શું છે?

અમે માનીએ છીએ કે કોર્ટે પેટા વર્ગીકરણ કેવી રીતે થશે તે સ્પષ્ટ કર્યું નથી, તેથી અમે તેનો વિરોધ કરીએ છીએ. બેન્ચે અનુસૂચિત જાતિના પેટા-વર્ગીકરણની નોંધ લીધી, જ્યારે એક સમુદાય તરીકે સરકારી નોકરીઓ અને ઉચ્ચ શિક્ષણમાં તેનું પ્રતિનિધિત્વ હજુ પણ સમાજના ઘણા સમુદાયો કરતાં ઘણું ઓછું છે. બેકલોગની અનામત જગ્યાઓ પર પણ ભરતી કરવામાં આવી નથી. જો અનામત પુરી થઈ હોત તો કદાચ અમે સમજી શક્યા હોત કે કયા સમાજને મળી અને કયા સમાજને નથી મળી. હાલ જે અનામત છે, તેની પચાસ ટકા પણ આપવામાં આવી રહી નથી, તો તમે કેવી રીતે કહી શકો કે આ સમાજને તેનો લાભ મળ્યો અને આ સમુદાયને નળી મળ્યો? કોઈક આધાર તો હોવો જોઈએ ને? એ રીતે જોઈએ તો સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાનો કોઈ આધાર નથી. આ કેવળ જુમલાબાજી છે.

જો ચુકાદો તથ્યો પર આધારિત હોત તો હું સમજી શકત કે કોર્ટે કંઈક કહ્યું છે. પરંતુ જ્યારે તથ્યોની બહાર નિર્ણય લેવામાં આવે છે ત્યારે શંકાઓ જન્મે છે અને પ્રશ્નો ઉભા થાય છે. હું કહીશ કે આ ચૂકાદો એક રીતે ઈન્દ્રા સાહનીના કેસમાં નવ ન્યાયાધીશોની બેન્ચે જે ચુકાદો આપ્યો હતો, જેમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે SC-ST પર ક્રીમી લેયર લાદી શકાય નહીં, એ જ ક્રીમી લેયર લાદવાની વાત વર્તમાન સુપ્રીમ કોર્ટના સાત જજોની પીઠે પરોક્ષ રીતે કહી છે. હકીકતે, ઇ.વી. ચિન્નૈયા વિ. આંધ્રપ્રદેશના ચુકાદામાં યોગ્ય બંધારણીય જોગવાઈઓ વિશે સમજાવવામાં આવ્યું હતું. બંધારણ કહે છે કે એસસી-એસટીમાં કઈ જાતિનો સમાવેશ થશે અને કોણ બહાર થશે તે નક્કી કરવાનો અધિકાર માત્ર સંસદને છે, વિધાનસભાઓને નહીં. અમે માનીએ છીએ કે આ બંધારણીય જોગવાઈનું યોગ્ય અર્થઘટન છે. જ્યાં સુધી સામાજિક ન્યાયનો સવાલ છે, તો અમે કોઈ એક વર્ગ માટે સામાજિક ન્યાયની વાત કરતા નથી.

આ પણ વાંચો: લેખિતમાં આપો ચૂંટણી પછી ભાજપ સાથે જોડાણ નહીં કરો, પ્રકાશ આંબેડકરે ઉદ્ધવ-પવાર-કૉંગ્રેસ સામે મૂકી શરત

આ સમગ્ર દેશના સ્તરે કહેવામાં આવે છે. હું તો કહું છું, સામાજિક ન્યાયની આ ચર્ચાની શરૂઆત ન્યાયતંત્રથી જ કેમ ન કરવી? તમે એસસી, એસટી અને ઓબીસીની વાત છોડો સવર્ણોને પણ ન્યાયતંત્રમાં પુરતી ભાગીદારી નથી મળતી. તો તમે કેવી રીતે કહી શકો કે તમે એક સમાજના આધારે અનામતનું પેટાવર્ગીકરણ કરશો અને બીજાના આધારે નહીં? આ ઈક્વાલિટી બિફોર લોનો મામલો છે. તેથી મને લાગે છે કે સુપ્રીમ કોર્ટનો આ ચૂકાદો એવી બીજી ઘણી બાબતોને સામે લઈને આવ્યો છે જેના પર હવે ચર્ચા થશે. બીજી વાત એ કે, આ નિર્ણયથી સમસ્યા ઉકેલાવાને બદલે વધુ ગૂંચવાઈ છે.

તમને નથી લાગતું કે સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણય પછી રાજ્ય આ દિશામાં કેટલીક વિવાદાસ્પદ પહેલ કરશે અને તેને કોર્ટમાં મોટી બેંચના ધ્યાન પર લાવવામાં આવશે, જેમ કે કેશવાનંદ ભારતી વિ. યુનિયનના કેસમાં થયું હતું, જેમાં 13 સભ્યોની બેન્ચે ચૂકાદો આપ્યો હતો?

મૂળ મુદ્દો એ છે કે એસસી-એસટીના મામલે રાજ્યને કોઈ અધિકાર નથી. જે સત્તા છે તે માત્ર સંસદ પાસે છે. બંધારણ આ મામલે રાજ્યને શૂન્ય સત્તા આપે છે. અને અનુસૂચિત જાતિના મામલામાં જો કોઈની પાસે પાવર છે તો તે સંસદ પાસે છે. જ્યારે ચુકાદો કહે છે કે રાજ્યએ ક્વોટા નક્કી કરવો જોઈએ, તો આ ચુકાદો બંધારણની વિરુદ્ધ છે. તેથી જ મેં એ શબ્દનો ઉપયોગ કર્યો કે આ ચુકાદાએ મામલાને ઉકેલવાને બદલે જટિલ બનાવી દીધો છે. રહી વાત કેન્દ્ર સરકારની આ મામલામાં કોઈ હસ્તક્ષેપ કરવાની, તો મને લાગે છે કે આ નિર્ણય તેમના ઈન્ટ્રેસ્ટ પ્રમાણે જ આવ્યો છે, એટલે તેઓ તેને પડકારશે નહીં.

સુપ્રીમ કોર્ટનો ચુકાદો કહે છે કે પેટા-વર્ગીકરણનો આધાર ઈંપીરીકલ ડેટા હોવો જોઈએ, જેની વ્યાખ્યા સરકારી નોકરીઓમાં પ્રતિનિધિ તરીકે કરવામાં આવી છે. પરંતુ ઉચ્ચ શિક્ષણના ક્ષેત્રમાં આ કેવી રીતે પ્રતિબિંબિત થશે, ઉદાહરણ તરીકે, શિક્ષકો અને વિદ્યાર્થીઓના દૃષ્ટિકોણથી?

જુઓ, વાત એ છે કે વર્તમાનમાં જે વસ્તીગણતરી થાય છે, તેમાં અનુસૂચિત જાતિની વિવિધ જાતિઓ માટેની કોલમ હોય છે, પણ તેને પ્રકાશિત કરવામાં આવતી નથી. SC સમુદાયની કુલ વસ્તી અને તેની ટકાવારી કેટલી છે તે પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવે છે. પણ ચમાર કેટલાં છે, વાલ્મીકિ કેટલા છે, તે પ્રકાશિત કરવામાં નથી આવતું. મતલબ પેટાજાતિઓની વસ્તીનો ડેટા ચૂંટણી પંચ પાસે ચોક્કસ છે, પરંતુ પબ્લિક ડોમેનમાં નથી. અને તે પબ્લિક ડોમેનમાં ન હોવાને કારણે તમે એ પણ નક્કી નથી કરી શકતા કે કઈ જાતિનો કેટલો વિકાસ થયો છે અને કોનો નથી થયો. હું આ એટલા માટે કહી રહ્યો છું, કારણ કે સુપ્રીમ કોર્ટનો આ ચુકાદો ડેટા વગરનો છે.

સુપ્રીમ કોર્ટે અનુસૂચિત જાતિ વર્ગને સજાતીય વર્ગ નથી માન્યો. જ્યારે સમાજમાં વ્યવહારના સ્તરે તેમની વચ્ચે અસ્પૃશ્યતા એક સત્ય છે. આપ આ વિશે શું કહેશો?

અસ્પૃશ્યતા તો દરેક સ્તરે સામાન્ય હોય જ છે. એમાં કોઈ બેમત નથી. ચૂકાદામાં આ પણ એક ભૂલ છે.

એક પ્રશ્ન એ છે કે સુપ્રિમ કોર્ટે અનુસૂચિત જાતિ કેટેગરીના પેટા-વર્ગીકરણને આ શ્રેણીમાં કોઈપણ જાતિના સમાવેશ કે બાદબાકીની પ્રક્રિયા તરીકે ગણી નથી, જેના માટે માત્ર સંસદ અધિકૃત છે, તમારો શું અભિપ્રાય છે? 

હું એ જ તો કરી રહ્યો છું. જ્યારે રાજ્યને નિર્ણય કરવાનો અધિકાર જ નથી, તો પછી તમે રાજ્યને ક્વોટા અથવા પેટા વર્ગીકરણ કરવાનો અધિકાર કેવી રીતે આપ્યો? રહી વાત SC અનામતની, તો તે સ્પષ્ટ છે કે વસ્તી ગણતરીમાં જે આંકડાઓ સામે આવશે તેના આધારે જ નક્કી કરવામાં આવશે. તો મુદ્દો એ છે કે પેટા વર્ગીકરણ રાજ્ય નક્કી કરે તે યોગ્ય નથી. રાજ્યને તે નક્કી કરવાનો અધિકાર નથી. SC-STના મામલામાં બંધારણે રાજ્યને બહાર રાખ્યું છે.

અનુસૂચિત જાતિમાં ક્રીમી લેયરની શક્યતા અંગે સાત જજોની બેન્ચનો ભાગ રહેલા જસ્ટિસ ગવઈ, જેઓ પોતે દલિત સમાજમાંથી આવે છે તેમના તારણોને તમે કેવી રીતે જુઓ છો? શું તમને લાગે છે કે તેમણે તેમના અનુભવોના આધારે આ વાત કહી હોય? બીજું કે શું ખરેખર અનુસૂચિત જાતિ માટે બંધારણમાં નિર્ધારિત અનામત ક્વોટાનો હવે આટલી હદે દુરુપયોગ થઈ રહ્યો છે?

જ્યારે તેમની(જસ્ટિસ બી.આર. ગવઈ) નિમણૂક કરવામાં આવી ત્યારે તેમના પિતા સ્પીકર અને ગવર્નર રહી ચૂક્યા હતા, એટલે તેમણે તેમના ચુકાદામાં લખવું જોઈતું હતું કે તેઓ પોતાને ક્રીમી લેયરમાં સામેલ કરે છે. તમારે તમારો ચૂકાદો પહેલા તમારા પર લાગુ કરવો જોઈએ.

આ નિર્ણય આંબેડકરવાદી ચળવળ, બ્રાહ્મણવાદ સામેના સંઘર્ષ અને દલિત રાજકારણ પર કેવી અસર કરશે?

જુઓ, આંબેડકરવાદ હવે માત્ર સરકારી નોકરીઓ પૂરતો મર્યાદિત નથી રહ્યો. તેનો વિસ્તાર થયો છે. તે દરેક અન્યાયી બાબતો સુધી ફેલાઈ ગયો છે, અને એટલે જ તે આગળ વધી રહ્યો છે.

જસ્ટિસ પંકજ મિત્તલે ગીતા અને પૌરાણિક પાત્ર કૃષ્ણને ટાંકીને કહ્યું કે જાતિ વ્યવસ્થા બ્રાહ્મણવાદી માન્યતાઓનું વિકૃત સ્વરૂપ છે. તેમના મતે, બ્રાહ્મણવાદી ભૂતકાળ જાતિવિહીન હતો અને બંધારણે આપણને જાતિવિહીન સમાજ બનાવવાની તક આપી છે અને અનામતનો ઉપયોગ આર્થિક રીતે થવો જોઈએ. શું તમને નથી લાગતું કે જસ્ટિસ મિત્તલનું આ તારણ સામાજિક ન્યાય અંગે ઉચ્ચ જાતિ અને બ્રાહ્મણવાદી માનસિકતાનું સૂચક છે, જે સંપૂર્ણપણે અન્યાયી છે?

જ્યારે જસ્ટિસ પંકજ મિત્તલ પોતાને વૈદિક ધર્મ સાથે જોડે છે, ત્યારે તેઓ તેને બચાવવાનો પ્રયાસ કરે છે. તેમણે તો એમ કહેવું જોઈએ કે મનુસ્મૃતિ ગેરકાયદે છે. તેમણે હિંમત કરવી જોઈએ કે, રાજસ્થાન હાઈકોર્ટની સામે રાખવામાં આવેલા મનુના પૂતળાને હટાવવામાં આવે.

સુપ્રીમ કોર્ટના આ નિર્ણયમાં ઓબીસીના પેટા વર્ગીકરણને કેવી રીતે જોવું જોઈએ?

જુઓ, OBC માટે અનામત કલમ 340 મુજબ છે, જેના આધારે તૈયાર કરેલી યાદીને પડકારી શકાય છે. પરંતુ આ બંધારણની બહારની યાદી હોવાથી તે રાજ્યનો અધિકાર હોઈ શકે છે.

અંતિમ પ્રશ્ન એ છે કે શું તમને લાગે છે કે આ નિર્ણય અનુસૂચિત જાતિના ક્વોટા અને તેમના રાજકારણને અસર કરશે? શું તમામ દલિત પક્ષો એક થઈને આ મુદ્દે લડશે, અને તમે તેમાં જોડાશો?

ચોક્કસ. મને લાગે છે કે યુપીમાં જેમ માયાવતી અને ચંદ્રશેખર આઝાદ છે, તેમણે સાથે બેસીને નિર્ણય લેવો જોઈએ. ચિરાગ પાસવાન અને રામદાસ આઠવલેએ નક્કી કરવું જોઈએ કે તેઓ સરકારમાં રહેવા માગે છે કે નહીં. જ્યાં સુધી અમારી પાર્ટીની વાત છે તો અમે તો લડી જ રહ્યાં છીએ. અને જો બધાં સાથે મળીને નિર્ણય કરે તો અમે આ લડતનું નેતૃત્વ કરવા તૈયાર છીએ.

આ પણ વાંચો: “મારા દાદા ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરે ચેતવ્યા હતા કે...” પ્રકાશ આંબેકરે રામ મંદિરનું નિમંત્રણ ઠુકરાવ્યું

આઝાદીના ૭૭ વર્ષ બાદ અનામત પૂરી રીતે લાગુ નથી થઈ, વસ્તી પ્રમાણે સીટો નથી ભરાઈ, આખા દેશની જાતિગત વસ્તી ગણતરી નથી કરવા દેવી અને હવે કોલેજીયમ સિસ્ટમથી જજ બનતા સવર્ણોએ અનામતનું વર્ગીકરણ કરવું છે.

વસ્તી પ્રમાણે દલિત, આદિવાસીઓને પ્રતિનિધિત્વ આપ્યું હોત અને કેટલીક જાતિઓ પછાત રહી જાત તો કહેવાત કે ચાલો વર્ગીકરણ કરીએ. પણ હજી તો સીટો ભરવાની બાકી છે. તે પણ આઝાદીના ૭૭ વર્ષ બાદ.

કેન્દ્ર સરકારમાં અને રાજ્ય સરકારમાં કેટલા કઈ કઈ જાતિના SC, ST સરકારી કર્મચારીઓ છે?આવા આંકડા ક્યાં છે? સુપ્રીમ કોર્ટ પાસે આવા આંકડા છે? શું આવો કોઈ સર્વે થયો છે? શું આવી કોઈ જાતિગત સરકારી કર્મચારીઓની ગણતરી થઈ છે? જો આંકડાઓ જ નથી તો સુપ્રીમ કોર્ટ કોઈ આધાર, પુરાવા વગર આવા મનસ્વી ચુકાદા કેવી રીતે આપી શકે?

હું આંકડા આપુ? EWS થી ૪ વર્ષમાં ૭૪ બ્રાહ્મણ અને ૧૩ ક્ષત્રિય IAS બન્યા છે. સુપ્રીમ કોર્ટમાં ૫૦% થી વધારે જજ બ્રાહ્મણ છે. અહીં, જરૂર છે પેટા વિભાજનની અને બ્રાહ્મણોને તેમની વસ્તી પ્રમાણે નિયંત્રિત કરવાની કે જેથી દેશના અન્ય લોકોને પણ તેમની ભાગીદારી મળે. આઝાદીના ૭૪ વર્ષ પછી તો બીજી જાતિઓને જજ, IAS બનવા દો.

ખરેખર તો આમની દાનત જ ખોરી છે. પોલીસ હોય કે જજ, સામાજિક ન્યાય તેમના લોહીમાં નથી. આજે પણ એટ્રોસિટીની ફરિયાદો નોંધાવવા આંદોલન, ધરણા કરવા પડે છે, લાશો ગીરવે મૂકી આંદોલન કરીએ ત્યારે જતી FIR થાય છે, એટ્રોસિટીના કાયદામાં જોગવાઈ નથી તોય આરોપીઓને પોલીસ સ્ટેશનમાંથી જ જામીન મળી જાય છે, કોર્ટમાંથી જામીન મેળવી લે છે, જજો વર્ષોના વર્ષો કેસ લંબાવે છે, સરકારી વકીલો જામીન વિરુદ્ધ, ચુકાદા વિરુદ્ધ ઉપરની કોર્ટમાં અપીલ નથી કરતા, સરકારમાં બેઠેલા હિંદુઓ એટ્રોસિટી એકટના અમલીકરણ માટે ૪ વર્ષથી મિટિંગ નથી બોલાવતા અને પાછા બહાના કરે કે SC ST માં આરક્ષણ અમુક જ જાતિઓ લઈ જાય છે, અમુકને મળતું નથી એટલે વર્ગીકરણ કરવું જોઈએ. ટૂંકમાં, ચોતરફથી દલિત, આદિવાસીઓને કચડવા આ લોકો ભૂરાયાં થયા છે.

જો સવર્ણ હિંદુઓને દલિતોની, આદિવાસીઓની, ઓબીસીની એટલી જ ચિંતા હોય તો જે જગ્યાઓ ખાલી પડી છે ત્યાં પછાત જાતિઓની ભરતી કેમ નથી કરતા? ત્યાં કોલેજીયમથી ચુંટાયેલા સુપ્રીમ કોર્ટના જજો આદેશ કેમ નથી કરતા? 

જાહેર જીવનમાં આવ્યા બાદ, ૧૦ વર્ષ રાજકારણનું નિરીક્ષણ કર્યા બાદ તે નિષ્કર્ષ પર આવ્યો છું કે, રાજ્ય સરકાર અને કેન્દ્ર સરકારમાં બેઠેલા સવર્ણો જે પોલિસી લાગુ કરાવવામાં અસમર્થ હોય, મતબેંક ગુમાવવાની બીક હોય, ત્યાં હાઈકોર્ટ અને સુપ્રીમ કોર્ટને આગળ કરી દે છે. કોલેજીયમથી ચૂંટાયેલા જજો ન્યાયના નામે કોર્ટમાંથી પોલિસી બનાવી રાજ્ય સરકારો અને કેન્દ્ર સરકારને મનગમતું કરી આપે છે.

આ પણ વાંચો: જે જજોએ આ ઓર્ડર આપ્યો તેમાં કેટલાં SC-ST છે?

૫૦% અનામત મર્યાદા સુપ્રીમ કોર્ટે નક્કી કરી, EWSનું સમર્થન સુપ્રીમ કોર્ટે કર્યું. હાલ, અનામતના વર્ગીકરણ સુપ્રીમ કોર્ટ જવાબદાર, એટ્રોસિટી એકટમાં પોલીસ સ્ટેશનમાંથી જામીન, એકટમાં જોગવાઈ ના હોય તોય કાયદાની ઉપરવટ જઈને જામીન અને ચુકાદાઓ આપવામાં આવે છે તે પણ એક કોલેજીયમ જજે આપેલ ચુકાદાને આગળ કરીને.

ટૂંકમાં, આ લોકો ગમે તે ભોગે સામાજિક અન્યાય ચાલુ રાખે છે. જેને ખબર ના હોય તે જાણી લે કે, ભારતમાં પોલિસી અને કાયદા બનાવવાની સત્તા સંસદ અને વિધાનસભા પાસે છે. હાઈકોર્ટ અને સુપ્રીમ કોર્ટ પાસે નથી. પણ, કોલેજીયમના નામે બનાવેલી વ્યવસ્થાથી સવર્ણો હાઈકોર્ટ અને સુપ્રીમ કોર્ટના માધ્યમથી કાયદા અને પોલિસી બનાવે છે.

એટલું જ નહિ, સુપ્રીમ કોર્ટ કે હાઈકોર્ટે આપેલ ચુકાદાઓ પલટવાની સત્તા પણ સંસદ અને વિધાનસભા પાસે છે, પરંતુ સત્તામાં બેઠેલા સવર્ણ હિંદુઓ આવા ચુકાદાઓ પલટતા નથી.

EWSમાં સુપ્રીમ કોર્ટે ત્રણ વર્ષ બાદ સુનાવણી ચાલુ કરી હતી અને ત્યાં સુધી અસંખ્ય સવર્ણોની ભરતીઓ થઈ ગઈ હતી. જે રાજ્યોમાં ઓબીસી આયોગ ના હોય, SC ST આયોગને કામ કરવા દેતા ના હોય, પૂરતો સ્ટાફ ના હોય, તેવા રાજ્યોમાં રાતોરાત EWS આયોગ ઊભું કરી સવર્ણોની ભરતી કરવામાં આવી છે. આ તો હમણાં જ આપણે સૌએ નજરે જોયું છે. ગુજરાતમાં સવર્ણની ભરતી કરવાની તાલાવેલી એટલી હતી કે જે ભરતીની જાહેરાત થઈ ગઈ હતી તેને કેન્સલ કરી EWS અનામત સાથે ફરીથી જાહેરાત કરેલી છે.

હજી વધુ એક ઉદાહરણ જુઓ, EWS તે આર્થિક બાબતે પછાત માટેની અનામત છે, સ્પેશિયલ સવર્ણ લોકો માટેનું આરક્ષણ નથી. એટલે જાતિગત અનામતની ૫૦% ની મર્યાદાને તે ડિસ્ટર્બ કરતી નથી, તેવું કહેનારા લોકો જ EWS માં ઓબીસી, એસસી, એસટી સિવાયના લોકોની ભરતી કરે છે. શું ST, SC, OBC આર્થિક પછાત વર્ગમાં ના આવે? વાર્ષિક ૮ લાખ આવક મર્યાદાવાળા ગ્રુપમાં ST, SC, OBC ના આવે? EWS તે બંધારણીય રીતે સવર્ણ અનામત નથી, તેમ છતાં તેને તે રીતે લાગુ કરવામાં આવ્યું છે કે જાણે તે સવર્ણ માટેની અનામત હોય. 

SC, ST અનામત જાતિઓ આધારિત છે, તેમાં ક્રીમિલેયર હોય શકે નહિ, તેમ છતાં આ લોકોએ ક્રીમિલેયર દાખલ કરી SC ના એક વર્ગને લાભોથી વંચિત કર્યા છે. 

આ પણ વાંચો: 65 ટકા ભારત રત્ન બ્રાહ્મણોને અપાયા છે, આદિવાસીને એકેય નહીં

SC, ST અનામત તેમની વિશેષ સ્થિતિના કારણે છે અને OBC આરક્ષણ સામાજિક અને શૈક્ષણિક પછાત જાતિઓ માટે છે. તેમ છતાં હિંદુઓ આર્થિક બાબતો માટે દલીલો કરીને SC, ST, OBC ના આર્થિક સમૃદ્ધ લોકો અનામત ના લઈ શકે તેવી દલીલો કરે છે અને તે પ્રમાણે અવનવા આયોજનો કરે છે. હકીકતે, SC, ST, OBC અનામતને આર્થિક બાબતો સાથે કોઈ લેવાદેવા છે જ નહિ. આ આડોડાઈ બધા સવર્ણ ભેગા મળીને કરી રહ્યાં છે. તે પછી IAS હોય, IPS હોય, જજ હોય, મંત્રી હોય કે કોઈ અધિકારી હોય.

SC, STની વસ્તી પ્રમાણે અલગથી ફંડ ફાળવવાની જોગવાઈ છે, તેમ છતાં આઝાદીના ૭૭ વર્ષ બાદ આ લોકો વસ્તી પ્રમાણે બજેટ ફાળવતા નથી, ઓછું ફાળવે છે અને આ ઓછા ફાળવેલા બજેટમાંથી અન્ય જગ્યાઓ પર ખર્ચ કરે છે. દરેક વર્ષે કરે છે. એ આ લોકોની ઇરાદાપૂર્વકની, આયોજનપૂર્વકની નાગાઈ છે. આમનામાં ભાતૃભાવ, બંધુતા જેવું કશું નથી હોતું બસ જે હોય છે તે પોતાની જાતિ અથવા જાતિ સમુહનું વેલફેર હોય છે. અને તેના માટે હિંદુઓ ગમે તે હદે અનૈતિકતા અપનાવી શકે છે તે આપણે છેલ્લા ૭૭ વર્ષમાં જોયું. આ દેશમાં અવ્યવસ્થા ઇરાદાપૂર્વકની છે. ન્યાય કે સામાજિક ન્યાય હિંદુઓના લોહીમાં જ નથી.

અને હા, કોઈ એમ વિચારતું હોય કે સવર્ણ જ દેશના અન્ય લોકોનું શોષણ કરે છે તો તમારી ભૂલ છે. કોઈપણ હિંદુ જાતિને જ્યાં મોકો મળે ત્યાં બીજી હિંદુ જાતિનું શોષણ કરી જ લે છે. પેલા આર્થિક, રાજકીય, સામાજિક રીતે સંપન્ન છે એટલે બીજાનું શોષણ કરે છે. જ્યારે કોઈ પછાત જાતિ આર્થિક, સામાજિક, રાજકીય રીતે સંપન્ન બનશે અથવા બને છે તો તે અન્યોનું શોષણ કરશે. ગુજરાતમાં ચાલતું "P ફોર P" તેનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે.

મારા આ આર્ટિકલને સવર્ણ વિરુદ્ધ SC, ST, OBC તરીકે જોશો નહિ પણ એક હિંદુ જાતિ જુથ વિરુદ્ધ બીજી હિંદુ જાતિ જૂથ તરીકે જોજો. હિંદુ ધર્મનો ઇતિહાસ વાંચો તો જણાશે કે આ જૂથોમાં સમયે સમયે જાતિઓ બદલાતી રહે છે. જે કાયમી છે તે છે એક એકબીજાનું શોષણ.

ધર્મના નામે અહી બધું અધર્મ છે. જ્યાં સુધી ધર્મ શાસ્ત્રોના નામે અધર્મ શીખવાડવાનું બંધ નહિ થાય ત્યાં સુધી એક હિંદુ બીજા હિન્દુનું શોષણ કરતો રહેશે.

(લેખક બહુજન સમાજના પુસ્તકો માટે વિખ્યાત શરૂઆત પબ્લિકેશનના માલિક છે.)

આ પણ વાંચો: અમે સત્તામાં આવીશું તો અનામતની 50 ટકા મર્યાદા હટાવીશું: રાહુલ ગાંધી

ઑગસ્ટ ક્રાંતિનો મહિનો ગણાય છે અને પહેલી ઑગસ્ટે ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલતે જરી પેચીદો અને એક રીતે અવળી ક્રાંતિનો ચુકાદો આપ્યો છે. મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ ડી.વાય. ચંદ્રચૂડના વડપણ હેઠળની સાત જજની બંધારણીય પીઠે એમ ઠેરવ્યું કે રાજ્યો શિડ્યુલ કાસ્ટ અને શિડ્યુલ ટ્રાઈબ યાને કે દલિત-આદિવાસીની અનામતમાં સબ-કેટેગરી બનાવી અનામત આપી શકશે. સાત જજ પૈકીના એક જજ બેલા ત્રિવેદીએ ભિન્ન અભિપ્રાય આપ્યો કે શિડ્યુલ કાસ્ટ અને શિડ્યુલ ટ્રાઈબની સૂચિ એ રાષ્ટ્રપતિના અધિકારક્ષેત્રનો વિષય છે અને રાજ્ય તેમાં હસ્તક્ષેપ કરી શકે નહીં. 
સાત જજની બંધારણીય પીઠે આપેલા આ ચુકાદામાં દલિત-આદિવાસી અનામતની અંદર વિભાગીકરણ ઉપરાંત એક મહત્ત્વનો મુદ્દો ક્રિમી લેયરનો પણ ઊભો કરવામાં આવ્યો છે. સાત પૈકી એક દલિત જજ બી.આર. ગવઈએ દલિત અને આદિવાસી અનામતમાં ક્રિમી લેયરને અનામતનો લાભ ન મળવો જોઈએ એવો અભિપ્રાય આપ્યો જેને અન્ય ત્રણ જજોએ સમર્થન આપ્યું. જોકે, સર્વોચ્ચ અદાલતે એ સ્પષ્ટ નથી કર્યું કે ક્રિમીલેયર કેવી રીતે નક્કી કરવામાં આવશે. દલિત આદિવાસી અનામતમાં સબ-કેટેગરી બનાવીને અનામત આપવાની રાજ્યોને સત્તા આપવાની સાથે સર્વોચ્ચ અદાલતે તે યોગ્ય આંકડાકીય અભ્યાસથી જ થઈ શકે તેમ કહ્યું છે.

આ પણ વાંચોઃ BIG BREAKING - સુપ્રીમ કોર્ટે એસસી, એસટી અનામતની અંદર અનામતને મંજૂરી આપી

આ કેસનો સંદર્ભ શું છે?
1 ઑગસ્ટ 2024માં આવેલા આ ચુકાદાનું મૂળ 1975માં પંજાબ સરકારે બનાવેલી અનામત નીતિમાં છે. એ વખતે પંજાબ સરકારે શિક્ષણ અને નોકરીમાં વાલ્મીકિ અને મજહબી શીખ માટે 25 ટકા અનામત નિર્ધારિત કરી હતી. 2006માં હાઈકોર્ટે તે ફગાવી દીધી. હાઈકોર્ટે 2004ના સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાનો હવાલો આપ્યો કે અનુસૂચિત જાતિની સબ-કેટેગરી ન બનાવી શકાય. સુપ્રીમ કોર્ટે 2004માં એમ પણ કહ્યું હતું કે રાજ્યોને અનુસૂચિત જાતિઓની સૂચિમાં ફેરફારનો હક નથી કારણ કે તે રાષ્ટ્રપતિના અધિકારક્ષેત્રમાં આવે છે અને તેઓ તેને બનાવે છે. આંધ્રપ્રદેશે પણ પંજાબ જેવી જ નીતિ ઘડી હતી અને સુપ્રીમ કોર્ટે તે ફગાવી દીધી હતી. ટૂંકમાં 2004 નો એ ચુકાદો સુપ્રીમ કોર્ટની સાત જજોની બંધારણીય પીઠ પાસે હતો અને હવે તે મામલે કોર્ટે આ ચુકાદો આપ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે વીસ વર્ષ પહેલાં જે વલણ લીધું હતું તે બદલાઈ ગયું છે. 

દલિત-આદિવાસીઓની એકતા અને સામાજિક ન્યાયની વાત 
અનામતમાં સબ-કેટેગરીની વાત દલિત-આદિવાસીઓમાં પણ જે વધારે પછાત છે તેને લાભ આપવાની ઓથ લઈ કહેવાઈ રહી છે અને કેન્દ્રની સરકારનો તેને ટેકો છે, કારણ કે સર્વોચ્ચ અદાલતમાં એમણે વિરોધ કર્યો નથી કે નથી કોઈ યોગ્ય દલીલો કરી. અસ્પૃશ્યતા નાબુદી, જ્ઞાતિ નિર્મૂલન અને પ્રતિનિધિત્વ એ ત્રણ જેનો આધાર છે એવી અનામત વ્યવસ્થાને ગરીબી નિર્મૂલન કાર્યક્રમમાં ફેરવી દેવાનો કાર્યક્રમ લાંબા સમયથી ચાલી રહ્યો છે અને સુપ્રીમ કોર્ટનું તાજેતરનું વલણ એ જ દિશામાં એક નવું પગલું છે જે સામાજિક ન્યાયને નામે લેવાયું છે. 

દલિતો અને આદિવાસીઓમાં પણ જે વધારે પાછળ છે તેમને અનામતનો લાભ મળવો જોઈએ તે વાત સિદ્ધાંતની રીતે ખરી છે અને હાલ દલિતો-આદિવાસીની કુલ અનામતમાં તેમનો પણ સમાવેશ થાય છે. પછી સબ-કેટેગરી બનાવવાની જરૂર શું છે અને એમ થાય તો તેની અસર શું થાય? જો એમ સબ-કેટેગરી બને તો દલિતો-આદિવાસીઓની અંદર વિભાજન ઊભું થાય. આવું વિભાજન સત્તાતંત્ર ઈચ્છી રહ્યું છે કારણ કે અનામતનો લાભ લઈને પોતાના હક અધિકારો માટે જાગૃત થયેલા દલિતો અને આદિવાસીઓ શહેરોમાં ધીમેધીમે એક મજબૂત સમૂહ બની રહ્યાં છે.

આ પણ વાંચોઃ રાજ્ય સરકાર એટ્રોસિટી એક્ટને નબળો પાડવા છુપી સહમતી આપી રહી છે?

દલિતોમાં વિભાજન થાય તો તેની સીધી ચૂંટણીમાં રાજકીય અસર થઈ શકે છે. દલિતો અને આદિવાસીઓમાં પણ જે છેવાડે છે એમને અનામતનો યોગ્ય લાભ મળવો જોઈએ તે વાત ખરી છે પણ એનો રસ્તો અનામતમાં કેટેગરીઝ બનાવીને કાઢી શકાય તેમ નથી. ઉદાહરણ તરીકે જોઈએ તો દલિતોમાં વાલ્મીકિ સમાજ કે આદિવાસીઓમાં ભીલ સમાજ નોકરીઓમાં અનામતનો ઓછો લાભ મેળવે છે એનું કારણ જે તે સમુદાયમાં શિક્ષણનો અભાવ છે. સરકારે દલિતો અને આદિવાસીઓમાં પણ જેઓ ખૂબ પાછળની જ્ઞાતિઓ છે તેમના શિક્ષણ પર યોગ્ય ધ્યાન આપ્યું નથી. 
અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં ગુણવત્તાકીય શિક્ષણ આપવામાં સરકાર નિષ્ફળ નીવડી છે અને તેને કારણે જ દલિત-આદિવાસીઓમાં સૌથી પાછળ રહેલો સમુદાય અનામતનો લાભ નથી પામી શક્યો. વળી શિક્ષણના ખાનગીકરણને કારણે તે એટલું મોંઘું છે કે એ મેળવવું એ વર્ગ માટે શક્ય નથી. હવે આ સ્થિતિમાં વાલ્મિકી કે ભીલને કુલ અનામતમાંથી અલગ કેટેગરી બનાવી અનામત ફાળવવામાં આવે તો પણ તે સાર્થક નીવડશે જ એમ ખાતરીપૂર્વક કહી શકાય તેમ નથી. 

આ પણ વાંચોઃ અર્ણેશ કુમારના ચૂકાદના ખોટા અર્થઘટન મુદ્દે હવે આરપારની લડાઈ શરુ

દરજ્જામાં ફેર પડ્યો?
સુપ્રીમ કોર્ટના એક જજે કહ્યું કે એક પેઢીને અનામત મળી હોય તો પછીની પેઢીને ન મળવી જોઈએ. આ માનનીય જજને એ નથી સમજાતું કે આ દેશમાં ઈકોતેર પેઢીઓએ પણ જાતિવ્યવસ્થા, અસ્પૃશ્યતા અને અસમાનતા ત્યાંની ત્યાં જ છે તો પછી આ એક પેઢીની વાત શા માટે? અનામત એ કોઈ એક પેઢીને ગરીબીમુક્ત કરવાનો કાર્યક્રમ નથી. એ જ્ઞાતિનિર્મૂલન, પ્રતિનિધિત્વ અને સમાનતાની સ્થાપના માટેની જોગવાઈ છે. સમાજ જ્યારે જ્ઞાન, સંસાધન, તક અને નિર્ણયાત્મક ભાગીદારીની સ્થિતિમાં આવશે ત્યારે અનામત પોતાની મેળે જ ખતમ થઈ જશે. દલિતો-આદિવાસીઓ પોતે જ તેનો ઈનકાર કરી દેશે. 

આઝાદીના સાત દાયકે હજારો વરસોના ઘાવમાં હજી તો આપણે પાટાપિંડી સુધી પહોંચ્યા છીએ ત્યાં ક્રિમીલેયરની વાતો થઈ રહી છે એ શરમજનક છે. કલેકટર કે ક્લાસ વન અધિકારી બનનાર દલિત-આદિવાસીઓ આર્થિક રીતે સુખી થાય તો પણ તેમનો સામાજિક દરજ્જો બદલાતો નથી. અરે રાષ્ટ્રપતિપદે સુધી પહોંચનાર દલિત-આદિવાસીને પણ ક્યાંક સીધી કે ક્યાંક મોઘમ રીતે તેની ઔકાત દેખાડી દેવાય છે તો પછી ક્રિમીલેયરની વાત જ શા માટે? 

આ બધીય વાત મુઠ્ઠીભર સરકારી નોકરી માટેની છે. એ મુઠ્ઠીભર નોકરી શહેરોમાં સ્થળાતંર કરીને દલિતો-આદિવાસીઓ માંડ મેળવે છે. બેરોજગારી ટોચે છે ત્યારે વાત તો ખાનગી ક્ષેત્રમાં અનામતની થવી જોઈતી હતી પણ જે વ્યવસ્થા છે એમાં પણ ડખો અને વિભાજન પેદા કરવાની હવા ઊભી થઈ રહી છે. એ પણ નોંધવું જોઈએ કે દલિત-આદિવાસી અનામતમાં સબ-કેટેગરીને ગ્રાહ્ય રાખનાર સુપ્રીમ કોર્ટ તાજેતરમાં બિહાર સરકારને અનામતની મર્યાદા 65 ટકા કરી તો તેને ફગાવી ચૂકી છે. 

આ પણ વાંચોઃ વીરમગામના દલિતો 'ભેદભાવનો ગરબો' માથે ઉપાડીને ગાંધીનગર સુધી જશે

સુપ્રીમ કોર્ટના આ ચુકાદાનો વિરોધ થઈ રહ્યો છે અને અદાલતમાં પણ તેને પડકારવામાં આવશે જ, પણ આ ચુકાદાનો વિરોધ કરતી વેળા દલિતો અને આદિવાસીઓએ ખાસ એ યાદ રાખવું પડશે કે આ દલિતો અને આદિવાસીઓમાં જે છેવાડે છે એનો વિરોધ નથી. દલિતો અને આદિવાસીઓમાં જે છેવાડે છે એમણે પણ એ યાદ રાખવું પડશે કે સબ-કેટેગરીના નામે નોખો ચોકો કરી આપવાની આ સરકારી લોલીપોપમાં પડવા જેવું નથી. ચાહે એ ભીલ હોય કે વસાવા-ગામીત, ચાહે એ વણકર-ચમાર હોય કે સેનમા-વાલ્મીકિ, સૌએ સાથે રહેવું પડશે. દલિત-આદિવાસીમાં પણ આગળ આવેલી જ્ઞાતિઓની એ સામાજિક ફરજ છે કે તેઓ દલિત-આદિવાસી સમાજની અન્ય નબળી જ્ઞાતિઓને આગળ લાવવા માટે નક્કર પ્રયાસો કરે. 

સુપ્રીમ કોર્ટના આ ચુકાદામાં સૌથી વધારે ચર્ચા બંધારણીય પીઠમાં સામેલ અને આગામી સમયમાં ચીફ જસ્ટિસ બનવાના દાવેદાર એવા દલિત જજ બી.આર.ગવઈની થઈ રહી છે. જસ્ટિસ બી.આર. ગવઈએ ચુકાદામાં ડૉ. આંબેડકરે બંધારણસભાના ભાષણમાં આપેલી ચેતવણી યાદ કરાવી સામાજિક ન્યાયની વાત કરી છે. અલબત્ત, સિદ્ધાંતની રીતે તેઓ જે સામાજિક ન્યાયની વાત કરે છે તે ખરી હોવા છતાં રાજ્યોને દલિત-આદિવાસી અનામતમાં સબ-કેટેગરીઝ નક્કી કરવાનો અધિકાર આપવો કે ક્રિમીલેયરની તરફેણ કરવી એ બેશક એક ઉતાવળિયું પગલું છે. 

આ પણ વાંચોઃ કેન્દ્રમાં બધાં મંત્રીઓ સવર્ણ જાતિના છે, ભાજપ દલિત વિરોધી પક્ષ છેઃ ભાજપ સાંસદ

બજારને ખભે બેઠેલું તંત્ર જ્યારે અચાનક સામાજિક ન્યાયની વાત કરવા માડે તો વંચિતોએ ચેતી જવું જોઈએ. માનનીય સુપ્રીમ કોર્ટને સામાજિક ન્યાયની ખરેખર પડી હોય તો કરવા જેવા કામોની અને ઘડવા જેવી નીતિઓની આ દેશમાં ખોટ નથી. 

સામાજિક ન્યાય એ સરકારની જવાબદારી છે દલિતો-આદિવાસીઓ દરેકને સામાજિક ન્યાય મળવો જોઈએ એમ માને છે પણ એનો ભાર વરસોથી દમન-શોષણનો ભોગ બનેલા દલિતો-આદિવાસીઓને જ ખભે શા માટે માય લોર્ડ?

(લેખક વરિષ્ઠ પત્રકાર, કવિ અને બહુજન સમાજના પ્રશ્નોના તલસ્પર્શી અભ્યાસુ છે. હાલ તેઓ દિલ્હી સ્થિત રેખ્તા ફાઉન્ડેશનમાં કાર્યરત છે.)

આ પણ વાંચોઃ જે જજોએ અનામતમાં ભાગલાનો આદેશ આપ્યો તેમાંથી કેટલાં SC-ST છે?

૧૯૫૪માં આરંભાયેલ ભારત રત્ન સન્માનને સિત્તેર વરસ થયાં. આ સિત્તેર વરસોમાં ૫૩ મહાનુભાવોને ભારત રત્નથી સન્માનિત કરાયા છે. દર વરસે ૩ વ્યક્તિને ભારત રત્ન આપી શકાય તેવો નિયમ છે. એ હિસાબે ૭૦ વરસોમાં તો ૨૧૦ ભારત રત્ન અપાવા જોઈતા હતા. પરંતુ તેના ચોથા ભાગના(૫૩)  જ અપાયા છે. એટલે પ્રશ્ન થાય કે શું આપણે ભારત રત્નની બાબતમાં દરિદ્ર છીએ?  કે કોઈ બીજા કારણો છે? તેની સાથે જ ભારતની વિવિધતા અને સર્વસમાવેશન ભારત રત્નની પસંદગીમાં દેખાય છે કે કેમ? તે પણ વિચારણીય મુદ્દો છે.

૧૯૫૪થી ૨૦૨૪ સુધીના ૭૦ પૈકી ૨૭ વરસ જ ભારત રત્ન  અપાયા છે અને ૪૩ વરસ તે અપાયા નથી. નિયમાનુસાર વરસે ત્રણ ને બદલે ઓછા ભારત રત્ન માટે પસંદગી થઈ છે એ તો ખરું પણ નિયમને તાક પર મૂકીને ૧૯૯૯માં ચાર  અને ૨૦૨૪માં પાંચ વ્યક્તિઓને સાગમટા આપવામાં આવ્યા છે. 

આ પણ વાંચોઃ વીરમગામના દલિતો 'ભેદભાવનો ગરબો' માથે ઉપાડી ગાંધીનગર સુધી જશે

દેશના સૌથી મોટા રાજ્ય ઉત્તરપ્રદેશથી દેશને સૌથી વધુ ભારત રત્ન મળ્યા છે, તો તમિલનાડુ અને મહારાષ્ટ્ર બીજા ક્રમે છે. માનવ પ્રયત્નના કોઈ પણ ક્ષેત્રમાં અસાધારણ કે સર્વોચ્ચ સ્તરની કામગીરી કે સેવા માટે ભારત રત્નનું સન્માન આપવામાં આવે છે. તેની પસંદગી માટે કોઈ ઔપચારિક સમિતિ હોતી નથી પરંતુ વડાપ્રધાન જ નામની ભલામણ રાષ્ટ્રપતિને કરે છે. ૫૩ માંથી ૨૩ ભારત રત્ન તો રાજનેતાઓ લાભ્યા છે એટલે ભૂવો ધૂણે તો... નો ઘાટ છે. 

બંધારણના અનુચ્છેદ ૧૮(૧) મુજબ ભારત રત્ન આપવામાં આવે છે. તેમાં કોઈ નાણાં આપવામાં આવતા નથી. પરંતુ કેટલીક સગવડો મળે છે. પ્રોટોકોલમાં સાતમું સ્થાન ભારત રત્ન સન્માનિતનું રાખવામાં આવ્યું છે. રેલવે અને હવાઈ મુસાફરી નિ:શુલ્ક કરી શકાય છે. તેઓ રાજ્યના મહેમાનનો દરજ્જો ધરાવતા હોઈ તેમને રહેવા-જમવા-ફરવાની મફત સગવડ મળે છે. તેમની નિયમ મુજબની સલામતીની વ્યવસ્થા સરકારી ખર્ચે કરવામાં આવે છે. સરકારી કાર્યક્રમોમાં તેઓને નિમંત્રણ મળે છે. કેબિનેટ મંત્રીનો વીઆઈપી દરજ્જો અને આવક વેરામાંથી મુક્તિનો લાભ મળે છે. ભારત રત્નથી સન્માનિત થયેલ વ્યક્તિ તેના નામની આગળ કે પાછળ ભારત રત્ન એવું લખી શકતી નથી. જો કે વિઝિટિંગ કાર્ડ, બાયોડેટા, લેટર હેડમાં તે રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા ભારત રત્નથી સન્માનિત કે ભારત રત્ન પ્રાપ્તકર્તા એવું લખી શકે છે.

આ પણ વાંચોઃ પોલીસ પર અમને વિશ્વાસ નથી એટલે ગામ છોડીને જઈએ છીએ...

આરંભે ભારત રત્ન હયાત વ્યક્તિઓને આપવામાં આવતો હતો. પછી તેમાં સુધારો કરીને તે મરણોત્તર પણ આપવાનો શરૂ કર્યો છે. પહેલાં તેમાં મર્યાદિત ક્ષેત્રો નિર્ધારિત હતા. તેમાં પણ સુધારો કરીને કોઈ પણ ક્ષેત્રની  ઉચ્ચતમ કક્ષા માટે આપવાનું નક્કી કર્યું છે. દેશનું આ સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન વિવાદોથી જરા ય પર નથી. ઈન્દિરા ગાંધીએ લાદેલી આંતરિક કટોકટી પછી સત્તામાં આવેલી મોરારજી દેસાઈના વડપણ હેઠળની જનતા પક્ષની સરકારે ભારત રત્ન સહિતના પદ્મ સન્માનોને બિનજરૂરી ગણાવી જુલાઈ ૧૯૭૭ થી જાન્યુઆરી ૧૯૮૦ સુધી તે આપવાના બંધ કર્યા હતા. સર્વોચ્ચ અદાલતમાં ભારત રત્નની બંધારણીયતા અને જરૂરિયાતને જાહેર હિતની અરજીઓથી પડકારવામાં આવતા બે ત્રણ વરસો તે સ્થગિત કરવામાં આવ્યા હતા. 

પદ્મ સન્માનોને ફાલતુ ગણાવી પોતાના વડાપ્રધાનના કાળમાં તે બંધ કરી દેનાર મોરારજી દેસાઈએ ૧૯૯૧માં ભારત રત્ન સ્વીકાર્યો હતો. ભારત રત્નની અનૌપચારિક પસંદગી સમિતિના સભ્ય હોઈ અબુલ કલામ આઝાદે તે સ્વીકારવાનો ઈન્કાર કર્યો હતો. પરંતુ ખુદની ભલામણથી આપવામાં આવતું ભારત રત્ન સન્માન નહેરુ પિતા-પુત્રીએ તેમના પ્રધાનમંત્રીત્વના કાળમા જ મેળવી લીધું હતું. ક્રિકેટર સચિન તેંદુલકરને માત્ર ૪૦ વરસે અને સમાજ સુધારક ઘોંડો કેશવ કર્વેને શતાયુ ટાણે આ સન્માન મળ્યું હતું. સામાન્ય રીતે ભારત રત્ન અલંકરણ સમારોહ દિલ્હીમાં રાષ્ટ્રપતિ ભવન ખાતે યોજાય છે. તેમાં એક માત્ર અપવાદ ઘોંડો કેશવ કર્વે છે. ૧૯૫૮માં દિલ્હીની બહાર મુંબઈના બેબ્રોન સ્ટેડિયમમાં તેમને ભારત રત્નથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા. 

ભારત રત્નથી સન્માનિતોની સૂચિ પર નજર કરતાં જણાય છે કે દેશમાં મહિલાઓની વસ્તી અડધોઅડધ છે પરંતુ અત્યાર સુધીમાં માત્ર પાંચ મહિલાઓને જ તે વર્યો છે. ભારતની હિંદુ સમાજ વ્યવસ્થાની ટોચે રહેલા બ્રાહ્મણોને ફાળે ૬૫ ટકા ભારત રત્ન બોલે છે. એક દલિતને તો તે મળ્યો છે પરંતુ દેશના આદિનિવાસી ગણાતા અને દેશની કુલ વસ્તીમાં ૧૨ થી ૧૫ કરોડ એવા આદિવાસીમાંથી હજુ કોઈ ભારત રત્નને પાત્ર ઠર્યો નથી. હિંદુ સિવાયના ભારત રત્નમાં ૫ મુસ્લિમ અને એક-એક જ પારસી-ખ્રિસ્તી-સિંધી છે. એટલે ભારત રત્નની પસંદગીમાં સર્વ સમાવેશન અને દેશની વિવિધતા ઓછી જણાય છે.

આ પણ વાંચોઃ અમરેલીના 54 દલિત પરિવારો 42 વર્ષથી હકની જમીન માટે સંઘર્ષ કરી રહ્યાં છે

રાજનીતિ અને વિચારધારાના આધારે પણ ભારત રત્નની પસંદગી થાય છે. કેટલાક રાજકીય વિશ્લેષકો કોંગ્રેસે ભારત રત્ન માટે પસંદ કરેલા  બ્રાહ્મણોને ધર્મ નિરપેક્ષ અને જમણેરી સરકારોએ પસંદ કરેલાને હિંદુત્વવાદી બ્રાહ્મણો ગણાવે છે. ૨૦૦૧માં વાજપાઈ સરકારે વિનાયક સાવરકરને ભારત રત્ન આપવા ભલામણ કરી હતી. પરંતુ તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ કે.આર.નારાયણે તે સ્વીકારી નહોતી. કાશી અને બનારસ વિધ્યાપીઠોના સહસ્થાપક કેળવણીકાર ભગવાન દાસને તો ૧૯૫૫માં ભારત રત્ન મળી ગયો હતો. પરંતુ બનારસ હિંદુ યુનિવર્સિટીના સ્થાપક મદન મોહન માલવિયાને આ સન્માન છેક ૨૦૧૫માં નરેન્દ્ર મોદીના વડાપ્રધાન બન્યા પછી મળ્યું છે. 

સરદાર પટેલને તેમના અવસાનના ૪૧ વરસો બાદ અને ડો. આંબેડકરને ૩૪ વરસો બાદ તેમની રાજકીય વિચારધારાના વળની સરકારોએ ભારત રત્નથી નવાજ્યા હતા. મધર ટેરેસા અને અમર્ત્ય સેનને નોબેલ પછી અને સત્યજિત રે ને ઓસ્કાર પછી ભારત રત્નનું સન્માન મળ્યું છે. હજુ એકેય સામ્યવાદીને આ સન્માન મળ્યું નથી. કર્પૂરી ઠાકુર પૂર્વે સામાજિક ન્યાય અને પછાત વર્ગો માટે અનામતનો અમલ  કરી ચૂકેલા કરુણાનિધિ આ સન્માનથી વંચિત છે. એવું જ બંગાળના દીર્ઘ કાળ સુધી મુખ્ય મંત્રી રહેલા જ્યોતિ બસુ અંગે કહી શકાય. ચૂંટણીકારણ ભારત રત્નની પસંદગી બનતાં તેનું મૂલ્ય ઘટ્યું છે. બીજા અનેકની જેમ આ ક્ષેત્ર પણ રાજનીતિથી  દૂષિત બન્યું છે. આ માટે તમામ રાજકીય પક્ષો જવાબદાર છે.
maheriyachandu@gmail.com
(લેખક વરિષ્ઠ પત્રકાર, રાજકીય વિશ્લેષક અને બહુજન સમાજના પ્રશ્નોના તલસ્પર્શી અભ્યાસુ છે.)

આગળ વાંચોઃ ફોન પર વાત કરતી વખતે 'જય ભીમ, નમોઃબુદ્ધાય' બોલતા દલિત યુવકને માર માર્યો

આપણે સ્માર્ટ ફોનથી કોઈ એપ મારફત ઓર્ડર કરીએ અને ગણતરીની મિનિટોમાં બહાર જવા કેબ ઘરના આંગણે આવી જાય કે કોઈ ઘરે જમવાનું અને બીજી ચીજો આપી જાય તો આ વ્યવસ્થા પર આપણે વારી જઈએ છીએ. પરંતુ આ વ્યવસ્થાની કરોડરજ્જુ સમા કામદારો-કર્મચારીઓની હાલત અંગે સાવ બેખબર હોઈએ છીએ. ગિગ ઈકોનોમી મુક્ત બજાર પ્રણાલી છે અને તે આર્થિક ઉદારીકરણની ઉપજ છે. કેબ ડ્રાઈવર, ડિલિવરી કરનારા વ્યક્તિઓ, સોફ્ટવેરની કામગીરી સાથે સંકળાયેલા લોકો, વ્યવસાયી સેવાઓ, સમૂહસેવાઓ, વકીલ, પત્રકાર, ફોટોગ્રાફર, લેખક, વેબ ડિઝાઈનર અને એવા બીજા કામો સાથે સંકળાયેલા લોકો ગિગ વર્કર્સના રૂપાળા નામે ઓળખાય છે. 

ગિગ વર્કરની કોઈ ચોક્કસ વ્યાખ્યા હજુ ઘડાઈ નથી પરંતુ સામાજિક સુરક્ષા સંહિતા, ૨૦૨૦ના અધ્યાય ૧, ખંડ-૨(૩૫)માં તેની અધૂરી અને અસ્પષ્ટ વ્યાખ્યા કરવામાં આવી છે. તેમાં ગિગ વર્કરને એક વ્યક્તિના રૂપમાં વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવ્યો છે. તે એક એવી કાર્ય વ્યવસ્થાનો ભાગ છે જેમાં તે મજૂર-માલિક સંબંધોથી પર રહીને પોતાની રોજી મેળવે છે. એક અર્થમાં ગિગ શ્રમિકો અસંગઠિત શ્રમિકોનું વિસ્તરણ છે. અંશકાલીન, સ્વનિયોજિત કે એકાધિક કામ કે નોકરી કરનાર વ્યક્તિ ગિગ શ્રમિક ગણાય છે. તેના કામના કલાકો, કામનું પ્રમાણ અને રોજી સાવ અનિશ્ચિત હોય છે. તે કોઈ કંપની કે સંસ્થાના હાજરીપત્રક પર નથી હોતા અને પગારપત્રક પર પણ નથી હોતા. પરંતુ તે કંપની કે સંસ્થાનું કામ કરે છે.  કહેવા ખાતર તો તેઓ પોતાના જ માલિક છે. મનમરજીનું કામ મન પસંદ સમયે કરે છે અને રિસેષ કે રજા માટે કોઈની પરવાનગી લેવાની હોતી નથી પરંતુ વાસ્તવિકતા જુદી છે. કહેવાતા માલિક સાથેનો તેનો સંબંધ ટૂંકા ગાળાનો અને કામ પૂરતો જ હોય છે. 

આ પણ વાંચો: ઘરઘાટી, ગૃહયોગી, હાઉસ હેલ્પર: ન ઉજળું નામ, વધુ કામ, કમ દામ

ગિગ વર્કર્સ માત્ર ભારત પૂરતા સીમિત નથી. આખી દુનિયામાં છે. મૂડીવાદી અમેરિકામાં  લગભગ સાડા છ કરોડ ગિગ વર્કર્સ છે. હવે પછીના પાંચેક વરસોમાં અમેરિકામાં કામ કરનારાઓમાંથી અડધોઅડધ ગિગ વર્કર્સ હશે. ૨૦૨૩માં વિશ્વ આખાના અર્થતંત્રમાં ગિગ ઈકોનોમીનું  પ્રદાન ૪૫.૫ કરોડ ડોલરનું હતું.  

હાલમાં ભારતમાં અંદાજિત ૭૭ લાખથી ૧.૫ કરોડ ગિગ વર્કર્સ છે. આ દાયકાના અંતે તે વધીને ૨.૪ કરોડ થવાની ધારણા છે. સૌથી ઓછા ૧ લાખ ગિગ વર્કર્સ શિક્ષણમાં અને સૌથી વધુ ૨૬.૬ લાખ રિટેઈલ ટ્રેડ એન્ડ સેલ્સમાં કામ કરે છે. ૧૩ લાખ ટ્રાન્સપોર્ટેશન, ૬.૩ લાખ ફાયનાન્સ અને ઈન્સ્યુરન્સમાં અને ૬.૨ લાખ મેન્યુફેકચરિંગ ક્ષેત્રે કામ કરી રોજી મેળવે છે. 
નીતિ આયોગના અહેવાલમાં ૨૦૧૯-૨૦માં ૪૭ ટકા ગિગ શ્રમિકો મધ્યમ કૌશલ્યના રોજગારમાં,  ૩૧ ટકા નિમ્ન કૌશલ્યમાં અને માત્ર ૨૨ ટકા જ ઉચ્ચ કૌશલ્યની નોકરીઓમાં હતા. ૨૦૨૦-૨૧માં દેશના ટોટલ વર્કફોર્સમાં ૧.૫ ટકા  અને બિનક્રુષિમાં ૨.૬ ટકા ગિગ વર્કર્સ હતા.

અસંગઠિત ક્ષેત્રનો વિસ્તાર મનાતા ગિગ વર્કર્સની હાલત અસંગઠિત શ્રમિકો કરતાં બદતર છે. માર્ચ ૨૦૨૪માં જાહેર થયેલા ગિગવર્કર્સ અંગેના બે સર્વેક્ષણોમાં પણ આ બાબત ઉજાગર થઈ છે. ‘ જનપહેલ’  નામક સ્વૈચ્છિક સંસ્થાએ ૩૨ શહેરોના પાંચ હજાર ગિગવર્કર્સ અને પ્લેટફોર્મ વર્કર્સનો અભ્યાસ  કર્યો હતો. ઈન્ડિયન ફેડરેશન ઓફ એપબેસ્ડ  ટ્રાન્સપોર્ટ વર્કર્સે દેશના આઠ મોટા શહેરોના ૫૩૦૨ કેબ ડ્રાયવરો અને ૫૦૨૮ ડિલિવરી મેનનું સર્વેક્ષણ કર્યું હતું.  પ્રથમ સર્વેક્ષણ હેઠળના કામદારોમાંથી ૮૫ ટકા,  ૩૦ થી ૫૦  વરસના જ્યારે બીજા સર્વેક્ષણના  ૭૮ ટકા, ૨૧ થી ૪૦ વરસના હતા. 

બંને  સર્વેક્ષણના તારણોમાં કામના કલાકો, કામનો પ્રકાર અને માસિક આવકની વિગતો ચિંતાજનક છે. ગિગ વર્કર્સ અને પ્લેટફોર્મ વર્કર્સના ૫૭ ટકા ૨ થી ૫ વરસથી અને ૧૬ ટકા ૫ કરતાં વધુ વરસોથી કામ કરતા હતા. મતલબ કે કામની કોઈ ખાતરી કે સલામતી નહોતી. નોકરીની અસાલમતીનું કારણ ૮૭ ટકાના મતે ઓછા સમયમાં સેવા પૂરી પાડવી તે છે. અગાઉની તુલનામાં હવે તેમની સંખ્યા વધી છે પણ આવક ઘટી છે. ૧/૩ કેબ ડ્રાઈવર ૧૪ કલાક, ૬૦ ટકા ૧૨ કલાક અને ૮૩ ટકા ૧૦ કલાકથી વધુ કામ કરે છે. 

અહીં પણ જ્ઞાતિગત અસમાનતા જોવા મળી છે. બિનઅનામત વર્ગના માત્ર ૧૬ ટકાની સરખામણીએ દલિત-આદિવાસી ૬૦ ટકા કેબ ડ્રાઈવરો ૧૪ કલાકથી વધુ કામ કરે છે. ૪૩ ટકાને રોજના રૂ.૫૦૦ અને મહિને રૂ.૧૫,૦૦૦ રોજી મળે છે. ૩૪ ટકા માસિક ૧૦ હજારથી ઓછું કમાય છે. કંપનીઓ અનુચિત, મનફાવતું અને અસ્પષ્ટ કમિશન લેતી હોવાની અને ગ્રાહકો દુર્વ્યવહાર કરતા હોવાની ફરિયાદ લગભગ બધાની હતી. 

ગિગ વર્કસને અસંગઠિત ક્ષેત્રના કામદારોને મળતું કાયદાકીય રક્ષણ મળતું નથી. કેમકે શ્રમિક કાયદાઓમાં તેમનો સમાવેશા કરવામાં આવ્યો નથી. ગિગ વર્કર્સને લઘુતમ વેતન, પેન્શનરી લાભો, આરોગ્યની સેવાઓ, સવેતન અઠવાડિક કે અન્ય રજાઓ મળતી નથી. રાજસ્થાન અને અન્ય કોંગ્રેસશાસિત રાજ્યોના ગિગ વર્કસને લગતા કાયદા પણ તેમના અધિકારોના બદલે કલ્યાણને લગતા વધુ છે. 

રાજસ્થાન અને કર્ણાટકના કાયદામાં પ્લેટફોર્મ આધારિત ગિગ વર્કર્સનો જ સમાવેશ થાય છે. જે લોકો ઓનલાઈન અલ્ગોરિથમ મેચિંગ પ્લેટફોર્મ કે એપનો ઉપયોગ કરે છે તે પ્લેટ આધારિત ગિગ વર્કર્સ છે પરંતુ તેનો ઉપયોગ ન કરનાર કે તેની બહાર રહીને કામ કરતા ગિગ વર્કર્સની સંખ્યા ઘણી મોટી છે. તેમનો સમાવેશ કાયદામાં થયો નથી. ગિગ વર્કર્સને  કર્ણાટકનો પ્રસ્તાવિત કાયદો નબળો લાગે છે તો તેમના માલિકોના સંગઠનને કાયદો જરાય સ્વીકાર્ય નથી. 

જ્યારે દેશ અને દુનિયામાં ગિગ ઈકોનોમી અને ગિગ વર્કર્સમાં વૃધ્ધિ થઈ રહી છે ત્યારે ગિગ વર્કર્સને અસંગઠિત શ્રમિકોને મળતા હક અને લાભ મળવા જોઈએ. લઘુતમ વેતન, કામના નિર્ધારિત કલાકો, પારદર્શી અને નિષ્પક્ષ ચુકવણાની વ્યવસ્થા, કલ્યાણ બોર્ડ અને કલ્યાણ કોષની રચના જેવા પગલાં લેવા જોઈએ. 

આગામી યુનિયન બજેટને માત્ર આવકવેરાની મુક્તિ મર્યાદાની સંકુચિત નજરે સારા કે નરસા તરીકે મુલવવાને  બદલે ગિગ સહિતના અસંગઠિત શ્રમિકોના હિતની દ્રષ્ટિએ મુલવવું જોઈએ.  જેમની પાસે. સ્માર્ટ ફોન કે ઈન્ટરનેટની સુવિધા નથી તેમના માટે તો ગિગ વર્કર્સ બનવું પણ મુશ્કેલ છે. એટલે ડિજિટલ ડિવાઈડના દ્રષ્ટિકોણથી પણ આ બાબતને ચકાસવી જોઈએ  

maheriyachandu@gmail.com (લેખક વરિષ્ઠ પત્રકાર, રાજકીય વિશ્લેષક અને બહુજન સમાજના પ્રશ્નોના તલસ્પર્શી અભ્યાસુ છે)

આ પણ વાંચો: May દિન પૂછે છે: કામદારોની હાલત બહેતર કે બદતર?

કેટલાંક યુવાનોએ આક્રોશ વ્યક્ત કર્યો કે ‘કોચિંગ ગુરુ અવધ ઓઝા અને વિકાસ દિવ્યકીર્તિ’એ આ ઘટના અંગે એક ટ્વિટ સુદ્ધાં નથી કર્યું, સાવ ચૂપ થઈ ગયા છે!’ યુવાનો અવધ ઓઝા અને વિકાસ દિવ્યકીર્તિના મોટિવેશનલ વીડિયોમાંથી પ્રેરણા લેતા હોય છે. એટલે યુવાનોને અપેક્ષા રહે છે કે 3 વિદ્યાર્થીઓના મોત બાબતે તેઓ ખોંખારીને બોલે. ઘટના ‘Rau's IAS Study Circle’ની છે, એટલે કદાચ ચૂપ રહ્યા હશે! શું એમનું મોટિવેશન અને જ્ઞાન માત્ર એક ધંધાકીય બાબત બની ગઈ છે? શું તેઓ સાચા શિક્ષક છે? શું વિદ્યાર્થીઓ જેને પોતાના આદર્શ માને છે, તે માત્ર પૈસાની જ ચિંતા કરે છે? વિદ્યાર્થીઓની આશા તૂટી રહી છે, કેમકે જેમની પર વિશ્વાસ કરતા હતા તેમણે મૌન ધારણ કરી લીધું છે, કથની અને કરણીમાં અંતર કેમ? અવધ ઓઝા, વિકાસ દિવ્યકીર્તિ વિદ્યાર્થીઓનો અવાજ જરૂર બની શકે, પરંતુ ખરા સમયે મૌન રહેનારા ગુનામાં ભાગીદાર બને છે.

શું UPSCની તૈયારી ઘેર રહીને ન થઈ શકે? કોચિંગ ક્લાસનો ઉદ્યોગ બંધ કરાવવાની જરુર નથી? શા માટે કોલેજ અને યુનિવર્સિટીના કેમ્પસમાં આ સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાની પૂર્વ તૈયારી માટેની વ્યવસ્થા ન હોય? શું યુનિવર્સિટીઓની લાઈબ્રેરી કંગાળ છે? કોચિંગ લેવું પડે તે શિક્ષણ વ્યવસ્થાની ખામી નથી? 

ગુજરાતમાં તો જ્ઞાતિ વાઈઝ કોચિંગ ક્લાસ ખોલવાની હરિફાઈ થઈ છે. ‘વિશ્વ ઉમિયા ફાઉન્ડેશને’ માત્ર હિન્દુ સમાજના દીકરા કે દીકરીઓ માટે UPSC કે GPSCની તૈયારી માટે ‘IAS Academy’ શરૂ કરી છે. આ એવું શિક્ષણ છે જે જ્ઞાતિવાદ, ધર્મવાદને મજબૂત કરે છે. તેમાંથી કોઈ IAS, IPS બને તો તે સમાજ માટે ખતરનાક જ હોવાનો. મોટા ભાગના જ્ઞાતિ વાઈઝ, મંદિર વાઈઝ કોચિંગ ક્લાસ ચલાવનારાઓ પોતાની ગોડસેવાદી-ક્રીમિનલ છાપ પર સહેલાઈથી કલઈ કરી લેતા હોય છે. સરકારે જ્ઞાતિ, ધર્મ વાઈઝ અને ધંધાદારી કોચિંગ ક્લાસ પર પ્રતિબંધ મૂકવો જોઈએ અને આની વ્યવસ્થા યુનિવર્સિટીના કેમ્પસમાં ઊભી કરવી જોઈએ.

આ પણ વાંચો:  ગીર સોમનાથના DDO બોગસ વિકલાંગતા પ્રમાણપત્ર પર IAS બન્યાં?

જ્યાં બેઝમેન્ટમાં આટલું પાણી ભરાઈ જતું હોય ત્યાં લાઈબ્રેરી માટે મંજુરી આપનાર કોણ? શું આ ભ્રષ્ટાચારનો કિસ્સો નથી? પૈસા લઈને બેઝમેન્ટમાં ધધંધાદારી પ્રવૃતિની છૂટ આપવાની? મહાનગરપાલિકા ટેક્સ વસૂલે છે તો તેમની જવાબદારી થાય કે નહીં? દરેક વખતે સિસ્ટમનો વાંક કાઢી બેસી રહેવાનું? આ 3 યુવાનોના મોત માટે જવાબદાર છે ‘Rau's IAS Study Circle’ના માલિક તથા દિલ્હી મહાનગર પાલિકા. વાલીઓએ અને જાગૃત નાગરિકોએ એક થઈને કોર્ટ સમક્ષ વળતરનો મોટો દાવો માંડવો જોઈએ જેથી બીજા ધંધાદારી કોચિંગ ક્લાસવાળા આપોઆપ સુધરી જાય.

સરકારી, અર્ધસરકારી નોકરી મેળવવા માટે યુવાનોમાં થનગનાટ હોય છે. પોલીસનો યુનિફોર્મ, રીવોલ્વર અને મામલતદારનો મોભો જોઈને સપનાઓ જોવા લાગે. યુવક-યુવતીઓ, IAS-IPS થવા માટે કોચિંગ ક્લાસમાં જોડાય છે; પરંતુ કોચિંગ ક્લાસમાં જવાથી નોકરી મળી જતી નથી. શું સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાની તૈયારી ઘરબેઠાં કરી શકાય? કઈ રીતે કરી શકાય?

સર્વપ્રથમ કઈ પોસ્ટ માટે તમે તૈયારી કરો છો, તે ધ્યાનમાં લો. ઉદાહરણ તરીકે વર્ગ-1 માટે તમે તૈયારી કરી રહ્યા છો, તો તેનો સિલેબસ જુઓ. અગાઉના પ્રશ્નપત્રોનો અભ્યાસ કરો. વિષય મુજબ અલગ અલગ નોંધ તૈયાર કરો. સંદર્ભ પુસ્તકો મેળવો; તે માટે સ્કૂલ, કોલેજ, યુનિવર્સિટી, સંસ્થાની લાઇબ્રેરીનો ઉપયોગ કરો. કેરિયર મેગેઝિન જોઈ લેવાં. યાદ રહે કે માત્ર કેરિયર મેગેઝિન વાંચવાથી સફળતા ન મળે; કેમકે આ મેગેઝિન સૌ સ્પર્ધકો વાંચતા હોય છે. તમારે બીજા કરતા આગળ રહેવું હોય તો કેરિયર મેગેઝિન સિવાય સંદર્ભ પુસ્તકો વાંચવા જ પડે. આ બધી તૈયારી ઘરે બેઠાં થઈ શકે છે. જેનામાં વર્ગ-1 ના અધિકારી બનવાની મહત્વાકાંક્ષા છે, તેના પગ પાનના ગલ્લા તરફ નહીં, લાઇબ્રેરી તરફ જ ઉપડે. ન્યૂઝ પેપરમાં મોટાભાગે કચરો હોય છે, તેની પાછળ સમય ન બગાડો. ગુજરાતી અખબારોમાં સામાજિક પ્રશ્નો પ્રત્યે નિસબત ધરાવનાર લેખકોને વાંચો. લોકપ્રિય કોલમઘસુઓને વાંચવાથી સમય બગડશે.

‘નિરીક્ષક’, ‘નયામાર્ગ’, ‘ભૂમિપુત્ર’, ‘અર્થાત્’ની પ્રત્યેક લીટી વાંચો અને જરૂરી મુદ્દાઓ નોંધી લો. આ ટેવ તમને બીજા સ્પર્ધકથી આગળ લઈ જશે. અખબારોમાં ચર્ચાપત્ર લખો. સુબોધ શાહનું પુસ્તક ‘Culture Can Kill’ વાંચવા જેવું છે, તેનો ગુજરાતી ભાવાનુવાદ ગોવિંદ મારુના ‘અભિવ્યક્તિ’ બ્લોગ ઉપર વાંચવા મળશે, તેને ડાઉનલોડ કરીને નિરાંતે વાંચો; તેનાથી ‘ક્લેરિટી’ આવશે. સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષા માટે ‘ક્લેરિટી’ તો જોઈએ જ.

વાંચતા થાકી જાવ તો થોડીવાર કુદરતને નીરખો. મનન કરો. ફેસબૂક, ગૂગલ સર્ચ કરી જે તે મુદ્દા અંગે માહિતી એકત્ર કરી ડાઉનલોડ કરી અલગ અલગ ફોલ્ડરમાં સેવ કરો. રેફરન્સ માટે કામ લાગે. સોશિયલ મીડિયામાંથી સેક્યુલર, સમાનતા, સ્વતંત્રતા, સામાજિક ન્યાય, સમાજવાદ, માનવીય ગૌરવ, રાષ્ટ્રની એકતા, અખંડિતતા, બંધુતા-આદર-પ્રેમ, લોકશાહી, સાર્વભૌમત્વ અંગેના વિચારોનું ભાથું બાંધો. વર્ગ-1ની પરીક્ષા માટે વિચારભાથું અગત્યનું છે. વિચારભાથું હશે તો નિબંધમાં વિચારવિસ્તારમાં ઊંડાણ આવશે; જવાબો સચોટ લખાશે. આ વિચારભાથું કોચિંગ ક્લાસમાંથી મળતું નથી; ત્યાં માત્ર ટેકનિક મળે. યાદ રહે ટેકનિક કરતા વિચારનું મહત્વ વધારે છે. પરીક્ષા આપતા મિત્રો સાથે સંપર્કમાં રહો, મુદ્દાઓની ચર્ચા કરો. નવી જાણકારી નોટબૂકમાં ટપકાવી લો. જેટલું લખશો તેટલો વધુ ફાયદો થશે. લખવાની પ્રેક્ટિસ કરવી જ પડે. પરીક્ષા હોલમાં જ લખીએ તે માનસિકતા ન ચાલે. આ બધું ઘરબેઠાં સહેલાઈથી વિના ખર્ચે થઈ થઈ શકે છે. વૈજ્ઞાનિક-રેશનલ અભિગમ કેળવો; સફળતા બિલકુલ નજીક આવશે. હનુમાનદાદાના મંદિરે કે બીજા ધર્મસ્થાનકોએ જવાથી નિષ્ફળતા તદ્દન નજીક આવશે.

રમેશ સવાણી (લેખક પૂર્વ આઈએએસ અને રેશનલ વિચારધારાના પક્ષધર છે)

આ પણ વાંચો: UPSCની શિક્ષિકાએ અકબરને રામ કરતા શક્તિશાળી રાજા ગણાવતા વિવાદ

આ જ કારણ છે કે આ દિવસોમાં યુપી ભાજપમાં અંદરોઅંદર લડાઈ ચાલી રહી છે. આ હાર માટે જવાબદાર કોણ? આ માટે હજુ પણ સંઘર્ષ ચાલુ છે. પરંતુ આ હારના કારણે નરેન્દ્ર મોદીને એનડીએ સરકાર બનાવવાની ફરજ પડી હતી. '56 ઇંચની છાતીવાળા' અને 'એક અકેલા સબ પે ભારી' કહેવાતા નરેન્દ્ર મોદી હાલમાં નીતિશ કુમાર અને ચંદ્રાબાબુ નાયડુની કાંખઘોડીના સહારે સરકાર ચલાવી રહ્યા છે.

મૂળ પ્રશ્ન એ છે કે યુપીમાં ભાજપની હાર શા માટે થઈ અને આ હારને આટલી મોટી કેમ ગણવામાં આવી રહી છે? ઉત્તર પ્રદેશ રામમંદિર આંદોલનનું કેન્દ્ર છે જેના સહારે ભાજપ સત્તા સુધી પહોંચી હતી. 1980માં સ્થપાયેલી ભાજપના રામ મંદિર આંદોલનનું પહેલું પરિણામ 6 ડિસેમ્બર 1992ના રોજ આવ્યું, જ્યારે બાબરી મસ્જિદ તોડી પાડવામાં આવી. લગભગ 27 વર્ષ પછી 2019માં, સુપ્રીમ કોર્ટે હિંદુઓની લાગણીઓના આધારે વિવાદિત સ્થળ પર રામ મંદિર બનાવવાનો આદેશ જારી કર્યો. 5 વર્ષ પછી 22 જાન્યુઆરી 2024ના રોજ, વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ નવનિર્મિત રામ મંદિરનું ઉદ્ઘાટન કર્યું.

આ પણ વાંચો: બુલડોઝરઃ અયોધ્યામાં ભાજપની હારનું એક મોટું ફેક્ટર

ભાજપને આશા હતી કે 2024ની લોકસભા ચૂંટણી રામમંદિરના આધારે સરળતાથી જીતી જવાશે. પરંતુ ચૂંટણી પરિણામોએ માત્ર ભાજપને જ નહીં પરંતુ ભલભલાં મોટા રાજકીય વિશ્લેષકોને પણ આશ્ચર્યચકિત કરી દીધા હતા. અયોધ્યા સ્થિત ફૈઝાબાદ સીટ પર પણ ભાજપ ચૂંટણી હારી ગઈ. ભાજપ માટે આ ઘા પર મીઠું ભભરાવતી વાત એ હતી કે અહીં જીતેલા સપાના ઉમેદવાર અવધેશ પ્રસાદ પાસી દલિત છે. અયોધ્યામાં ભાજપની હાર અત્યંત શરમજનક સાબિત થઈ. આનું એક પરિણામ એ આવ્યું કે ત્યારથી નરેન્દ્ર મોદીએ જય શ્રી રામના નારા લગાવવાનું બંધ કરી દીધું, જે રામ મંદિર આંદોલન અને ભાજપની રાજનીતિનું સૌથી તેજાબી શસ્ત્ર હતું.

ઉત્તર પ્રદેશમાં ભાજપની હારની ચર્ચા એટલા માટે પણ થઈ રહી છે કારણ કે તેની સૌથી મોટી બ્રાન્ડ નરેન્દ્ર મોદી બનારસથી ચૂંટણી લડે છે. તેમના સિવાય હિન્દુત્વની સૌથી કટ્ટર છબી ધરાવતા યોગી આદિત્યનાથ છેલ્લા 7 વર્ષથી ઉત્તર પ્રદેશના મુખ્યમંત્રી છે. હિન્દુત્વના બે સૌથી મોટા ફાયર બ્રાન્ડ ચહેરા હોવા છતાં યુપીમાં ભાજપની હાર મોટા પ્રશ્નો ઉભા કરે છે. 

પરંતુ જે રાજકીય વિશ્લેષકોને યુપીના પરિણામો પર વિશ્વાસ નથી આવી રહ્યો તેઓ કદાચ ભૂલી ગયા છે કે ઉત્તર પ્રદેશ માન્યવર કાંશીરામની પણ જન્મભૂમિ છે. 1970-80ના દાયકામાં કાંશીરામે ઉત્તર પ્રદેશમાં સાંસ્કૃતિક ચળવળ દ્વારા દલિતો, પછાત અને મુસ્લિમો વચ્ચે બહુજન એકતા સ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. 1984માં તેમણે BSP જેવી રાજકીય પાર્ટી બનાવી હતી.

બસપા રાષ્ટ્રીય પક્ષ તરીકે હજુ પણ મજબૂત છે. માયાવતી ચાર વખત ઉત્તર પ્રદેશના મુખ્યમંત્રી બન્યા. એક સમયે બહેનજીને રાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં વડાપ્રધાન પદના ચહેરા તરીકે પણ જોવામાં આવતા હતા. પરંતુ 2012માં યુપી વિધાનસભાની ચૂંટણી હાર્યા બાદ બસપા વધુ સફળતા મેળવી શકી નહોતી. 2014માં કેન્દ્રમાં નરેન્દ્ર મોદીની સરકાર બન્યા બાદ ઉત્તર પ્રદેશ પણ 2017માં ભાજપના હાથમાં આવ્યું. ભાજપે યોગી આદિત્યનાથને મુખ્યમંત્રી બનાવ્યા. આ વર્ષોમાં માયાવતીની નિષ્ક્રિયતા અને મૌનને કારણે દલિત રાજકારણ હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયું હતું. પરંતુ મહત્વની વાત એ છે કે આ ભૂમિ પર દલિત ચેતનાનો વિકાસ સતત થતો રહ્યો.

લોકસભાની ચૂંટણીમાં ઉત્તર પ્રદેશમાં ભાજપની હાર પાછળ આ દલિત ચેતના અને આંબેડકરવાદી ચિંતન છે. છેલ્લા 10 વર્ષમાં દલિત-બહુજન રાજકારણ સતત નબળું પડતું રહ્યું. 2014માં ભાજપ સત્તામાં આવ્યા બાદ મુસ્લિમો વિરુદ્ધ અભિયાન ચલાવવામાં આવ્યું. હિંદુ કોમી ઉન્માદ વધ્યો. મુસલમાનોની અને દલિતો-પછાતો સામે કોમવાદી કુપ્રચારની આખી મશીનરી કામે લગાડી દેવાઈ. સત્ય એ છે કે ભાજપ અને આરએસએસની આંતરિક રાજનીતિ વાસ્તવમાં દલિતો અને પછાત વર્ગોના અધિકારો અને રાજકીય પ્રભાવની વિરુદ્ધ છે.

આ પણ વાંચો: “મારા દાદા ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરે ચેતવ્યા હતા કે...” પ્રકાશ આંબેકરે રામ મંદિરનું નિમંત્રણ ઠુકરાવ્યું

આરએસએસ જાણે છે કે મુસ્લિમો તેમના માટે ક્યારેય પડકાર બની શકે તેમ નથી. આરએસએસનું હિન્દુત્વ નવો બ્રાહ્મણવાદ છે. આરએસએસ સામાજિક સમરસતાના નામે જાતિગત અસમાનતા જાળવવા માંગે છે.

તેમની સામે ખરો પડકાર બંધારણીય વ્યવસ્થા છે. તેથી દલિત ચેતના અને મંડલની રાજકીય એકતાને નષ્ટ કરવા માટે ભાજપ-આરએસએસએ દલિતો અને પછાત વર્ગોના સ્વાર્થી, જીહજૂરિયા અને અસ્તિત્વહીન નેતાઓને પસંદ કર્યા. આ મહોરાં દ્વારા ભાજપ અને નરેન્દ્ર મોદીની સરકારે અનામત, શિક્ષણ, નોકરી જેવા દલિતો અને પછાત વર્ગોના બંધારણીય અધિકારોને અર્થહિન બનાવી દીધા. બહુજન નાયકોની પ્રતિમાઓને પ્રતીકોમાં ફેરવીને તેમને માત્ર મત મેળવવાનું માધ્યમ બનાવી દીધી. આ દરમિયાન, રોહિત વેમુલાની આત્મહત્યા(17 જાન્યુઆરી, 2016), ઉનાકાંડમાં 7 દલિતોને જાહેરમાં માર મારવાની ઘટના(11 જુલાઈ, 2016) ના ગુનેગારોને કોઈ સજા મળી નથી. યુપીના હાથરસમાં પણ માથાભારે ગુનેગારો પર સરકાર મહેરબાન રહી, જ્યારે પીડિત પરિવાર હજુ પણ ન્યાયની શોધમાં છે.

ઉત્તર પ્રદેશમાં દલિત અત્યાચારની ઘટનાઓ પર પોલીસ ખાતું પગલાં લેવા તૈયાર જણાતું નથી. ઉલટું પોલીસ પોતે જ દલિતો પર અત્યાચાર કરવા લાગી. યોગી આદિત્યનાથના સાશનમાં કથિત સવર્ણ જાતિઓની બોલબાલા વધી. મોટાભાગના પોલીસ સ્ટેશનોમાં પીઆઈ ઠાકુર જાતિના બેસી ગયા. એસપી, ડીએમ, તહસીલદાર વગેરે જેવા તમામ મહત્વના હોદ્દાઓ પર સવર્ણોનો કબ્જો થઈ ગયો. દલિત, પછાત અધિકારીઓ અને કર્મચારીઓને સાઈડલાઈન કરવામાં આવ્યા.

પરિણામ એ આવ્યું કે દલિતોને પોલીસ સ્ટેશનથી લઈને યુનિવર્સિટી સુધી દરરોજ અન્યાય અને અપમાનનો સામનો કરવો પડ્યો. અન્યાય સામે વધતી જતી ચેતનાએ ઘણા બૌદ્ધિકો, લેખકો અને પત્રકારોને એક્ટિવિસ્ટ બનાવી દીધાં. તેમણે રાજકીય પક્ષો અને નેતાઓ તરફ જોવાનું બંધ કરી દીધું અને પોતે સમાજમાં સક્રિય થયા અને મહાનાયક બાબાસાહેબના વિચારો અને સંદેશા લઈને સમાજની વચ્ચે પહોંચ્યા. 

આ દરમિયાન કેટલીક મોટી ઘટનાઓ પણ બની હતી. ઉદાહરણ તરીકે, જ્યારે SC-ST એક્ટને સુપ્રીમ કોર્ટે નબળો પાડ્યો, ત્યારે તેની પાછળ કેન્દ્ર સરકારનો ઈરાદો છુપાયેલો હતો. તેની સામે 2 એપ્રિલ 2018ના રોજ દેશવ્યાપી આંદોલન થયું હતું. આ આંદોલનમાં ડઝનબંધ દલિત યુવાનો શહીદ થયા હતા. આ ચળવળ કોઈપણ રાજકીય પક્ષ કે નેતૃત્વ વિના, માત્ર સોશિયલ મીડિયા પર પ્રચાર દ્વારા ઉભી થઈ હતી. આ સ્વયંભૂ આંદોલન સામે કેન્દ્ર સરકારે ઝુકવું પડ્યું હતું.

આ પણ વાંચો: 'તું ભંગી છે' કહીને સફાઈકર્મી પર હુમલો, પરાણે 'જય શ્રી રામ' બોલાવ્યું

આ પછી માર્ચ 2019માં 13 પોઇન્ટ રોસ્ટર અનામતને લઈને પણ આંદોલન થયું અને એમાં પણ સફળતા મળી. આ ચળવળોએ દલિત સમાજના શિક્ષિત યુવાનોને સંગઠિત થવા, સંઘર્ષ કરવા અને વિજય હાંસલ કરવાની હિંમત આપી. આ ડૉ.આંબેડકરના વિચારોની સૌથી મોટી જીત સાબિત થઈ. હકીકતમાં બાબા સાહેબના સપનાને સાકાર કરવાનું કામ આ દાયકાના દલિત બૌદ્ધિકો અને યુવાનોએ કર્યું હતું. દલિત કાર્યકરોએ સમાજને બતાવ્યું કે કેવી રીતે નિઃશસ્ત્ર અને નેતૃત્વ વિના માત્ર વિચારની તાકાતથી એક અહંકારી અને ક્રૂર સત્તા સામે કેવી રીતે લડી શકાય છે.

1925માં સ્થપાયેલું RSS એ ભાજપનું મૂળ સંગઠન છે. શરૂઆતથી જ તેમનો ઉદ્દેશ્ય ભારતને હિંદુ રાષ્ટ્ર બનાવવાનો છે. તેથી, RSSએ કોંગ્રેસના નેતૃત્વમાં સ્વતંત્રતા ચળવળમાં ભાગ લીધો ન હતો. ઊલટું, તેમણે અંગ્રેજોને ટેકો આપ્યો. આરએસએસે સ્વતંત્રતા ચળવળના મૂલ્યો, વિચારો અને તેમાંથી ઉદ્દભવેલા ભારતના બંધારણને ક્યારેય ન તો પસંદ કર્યું ન સ્વીકાર્યું. ડૉ. આંબેડકરે 1940માં જ સાવરકરના હિંદુત્વ અને આરએસએસના હિંદુ રાષ્ટ્રના ખતરાને માપી લીધું હતું. તેથી જ તેમણે દલિતોને સ્પષ્ટ ચેતવણી આપી હતી કે "જો હિન્દુ રાષ્ટ્ર બનશે તો તે દલિતો માટે સૌથી મોટી આફત સાબિત થશે. માટે કોઈપણ કિંમતે તેને રોકવું જોઈએ."

ડૉ. આંબેડકરે બંધારણ દ્વારા અસમાનતા અને ભેદભાવ નાબૂદ કરીને દલિતો અને આદિવાસીઓને સમાન તકો પૂરી પાડવા માટે અનામતની જોગવાઈ કરી હતી. આરએસએસના બીજા સરસંઘચાલક એમ.એસ. ગોલવલકરે તેમના પુસ્તક 'બંચ ઓફ થોટ્સ'માં વર્ણ અને જાતિ પ્રથાનું સમર્થન કર્યું હતું. આરએસએસ શરૂઆતથી જ અનામત વિરોધી, પુરુષપ્રધાન અને સમાજમાં બ્રાહ્મણોના વર્ચસ્વનું સમર્થક છે. કોંગ્રેસ અને ડાબેરીઓએ આરએસએસ અને ભાજપની સાંપ્રદાયિક રાજનીતિનો તો વિરોધ કર્યો પરંતુ તેમના 'અનામત વિરોધ' અને 'જાતિ વ્યવસ્થાના સમર્થન'નો ક્યારેય મજબૂતીથી વિરોધ નથી કર્યો.

એનું  જ કારણ છે કે, 1980ના દાયકામાં પછાત અને દલિત રાજકારણ ઉભરી આવ્યું. આ પડકારને પહોંચી વળવા માટે એક તરફ આરએસએસ અને ભાજપે કમંડલની રાજનીતિ શરૂ કરી અને બીજી તરફ તક મળ્યે બંધારણ અને અનામત પર પ્રતિક્રિયા આપી. સત્તામાં આવ્યા પછી અટલ બિહારી વાજપેયીએ ફેબ્રુઆરી 2000માં ન્યાયમૂર્તિ વેંકટ ચિલૈયાની અધ્યક્ષતામાં બંધારણની સમીક્ષા કરવા માટે એક રાષ્ટ્રીય પંચની રચના કરી. આ પંચે 2002માં પોતાનો અહેવાલ સુપરત કર્યો હતો પરંતુ વિરોધના કારણે વાજપેયી સરકારે આ ભલામણોને લાગુ કરવાની હિંમત કરી ન હતી.

નરેન્દ્ર મોદી સત્તામાં આવ્યા બાદ આ ખતરો ઓર વધી ગયો. ભાજપ અને આરએસએસ ખૂબ જ શાતિર રીતે આના પર મૌન રહ્યા. અનામતનો વિરોધ કરવાને બદલે તેમણે સરકારી નોકરીઓ ખતમ કરવાની પદ્ધતિ અપનાવી અને તે વધુ અસરકારક સાબિત થઈ. સરકારી શિક્ષણ વ્યવસ્થા ખતમ કરી દેવામાં આવી, જેથી દલિતો, આદિવાસી કે ઓબીસીના બાળકો ભણી જ ન શકે.

આ પણ વાંચો: ફોન પર 'જય ભીમ, નમો બુદ્ધાય' બોલવા પર દલિત યુવકને માર માર્યો

જેએનયુ જેવી યુનિવર્સિટીને અર્બન નક્સલવાદ અને અય્યાશીનો અડ્ડો કહીને બદનામ કરવામાં આવી. જેએનયુમાંથી સામાજિક પરિવર્તન અને ચેતનાની એક બૌદ્ધિક પેઢી ઉભરીને સામે આવી છે, જે સતત ભાજપ, આરએસએસના બ્રાહ્મણવાદ અને સાંપ્રદાયિકતા સામે મોટો પડકાર ઊભો કરી રહી છે. નરેન્દ્ર મોદીના શાસને આવી તમામ સંસ્થાઓ પર આયોજનબદ્ધ હુમલા કર્યા હતા.

2019ની લોકસભા ચૂંટણી જીત્યા બાદ હિન્દુ રાષ્ટ્ર બનાવવાની ખુલ્લેઆમ જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. દલિતો પર અત્યાચાર, અપમાન અને શોષણ વધવા લાગ્યું. આરએસએસની સ્થાપનાના 100માં વર્ષમાં હિન્દુ રાષ્ટ્રની ઘોષણા કરવાનો ધ્યેય હતો. આ ખતરાની ગંધ પારખીને દલિત સમાજનો જાગૃત વર્ગ બધું જ દાવ પર લગાવીને સક્રિય થયો. બાબા સાહેબના વિચારો અને તેમની ચિંતાઓ પર નિયમિતપણે સેમિનારોનું આયોજન થવા લાગ્યું. બંધારણ, અનામત, શિક્ષણ, સન્માન અને સ્વાભિમાન બચાવવા માટે જાગૃતિ અભિયાન ચલાવવામાં આવ્યું.

લાંબા સમય પછી, દલિત-વંચિત સમાજ બાબા સાહેબના અધૂરા સપના અને બાકી રહેલા કાર્યોને પૂર્ણ કરવા આગળ વધ્યો. મહારાષ્ટ્રની બહારના કોઈપણ રાજ્યમાં આ પહેલીવાર હતું જ્યારે લોકો બૌદ્ધ ધર્મ તરફ ઝુકવા લાગ્યા. વિવિધ સ્થળોએ બૌદ્ધ સંમેલનોનું આયોજન કરવામાં આવ્યું. આ પરિષદોમાં ખૂલીને 22 પ્રતિજ્ઞાઓનું પુનરાવર્તન થવા લાગ્યું. સરકારી સ્તરે આયોજકોને હેરાન કરવામાં આવ્યા, કાર્યક્રમના આયોજનની પરવાનગી આપવામાં અડચણો ઉભી કરવામાં આવી, પણ બહુજન સમાજ ડગ્યો નહીં.

દલિત બૌદ્ધિકોને ચૂપ કરવા અને તેમનું મનોબળ તોડવા હુમલા કરવામાં આવ્યા. તેમની સામે કેસ નોંધવામાં આવ્યા, પોલીસ અને કોર્ટ તરફથી પણ તેમને હેરાનગતિનો સામનો કરવો પડ્યો. દલિતો પરના અત્યાચારો જેમ જેમ વધતા ગયા તેમ તેમ તેઓ વધુ અવાજ ઉઠાવતા ગયા. તેમની સામે એક તરફ હિંદુત્વની ગુલામી અને બીજી બાજુ બંધારણની સ્વતંત્રતા હતી. તેને પોતાના સમાજ અને આવનારી પેઢીના ભવિષ્યની ચિંતા હતી. 2019માં રામ મંદિર પર સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણય અને 2024માં મંદિરના ઉદ્ઘાટન વચ્ચે એક લહેર ચાલી રહી હતી, જે કદાચ અન્ય લોકો જોઈ શક્યા નહોતા. બહુજન સમાજ અને તેમાં ખાસ કરીને દલિતોએ મોટા પાયે હોળી અને દિવાળી જેવા હિન્દુ તહેવારોની ઉજવણી કરવાનું બંધ કરી દીધું હતું. તેમણે હિંદુ દેવી-દેવતાઓને છોડીને બહુજન ક્રાંતિકારીઓ અને આધ્યાત્મિક ગુરુઓ-સંતોને પોતાની આસ્થાનું કેન્દ્ર બનાવ્યા.

આ પણ વાંચો: તું 'જય ભીમ વાળો' છે, અમે 'જય ભીમ વાળા'ને નોકરી નથી આપતા

બુદ્ધ, કબીર, રૈદાસથી લઈને આધુનિક ભારતના બહુજન નાયકો જ્યોતિબા ફૂલે, સાવિત્રીબાઈ, રામાસ્વામી પેરિયાર, છત્રપતિ શાહુજી મહારાજ, બાબાસાહેબ આંબેડકર, સંત ગાડગે મહારાજ, રામસ્વરૂપ વર્મા, પેરિયાર લાલાઈ સિંહ, કર્પુરી ઠાકુર જેવા તમામ મહાનાયકોની જન્મજયંતિઓ બહુજનો માટે તહેવારો બની ગયા. જન્મજયંતિ નિમિત્તે યોજાયેલા સેમિનારમાં બંધારણની પ્રસ્તાવના વાંચવામાં આવી, બુદ્ધની પૂજા કરવામાં આવી હતી અને શપથ લેવામાં આવ્યા હતા કે અમે ભારતને હિંદુ રાષ્ટ્ર નહીં બનવા દઈએ. અમે બંધારણની રક્ષા કરીશું. બાબા સાહેબની જન્મજયંતિનો એપ્રિલ મહિનો દલિતો માટે ઈદ અને દિવાળી કરતાં પણ વધુ મહત્વનો બની ગયો.

ફાઈનાન્સિયલ ટાઈમ્સ અનુસાર, આ વર્ષે 14મી એપ્રિલે દેશભરમાં મનાવવામાં આવેલી આંબેડકર જયંતિ પર 5000 કરોડ રૂપિયાથી વધુનો ખર્ચ થયો છે. દલિત યુવાનો ડીજે અને સંગીતનાં તાલે, હાથમાં વાદળી ધ્વજ સાથે મોટા સરઘસોમાં નીકળે છે. છેલ્લા 5 વર્ષોમાં, બહુજન નાયકોની જન્મજયંતિઓ અને સરઘસો દલિત અસ્મિતા, અસ્તિત્વ અને તેમના અધિકારોની નોંધ માટેનું સૌથી મોટું માધ્યમ બની ગયા છે. છેલ્લા 5 વર્ષમાં આ સેમિનાર, કોન્ફરન્સ અને મીટિંગ્સની સંખ્યામાં અનેકગણો વધારો થયો છે. આ સેમિનારના મુખ્ય વિષયો બંધારણની રક્ષા, હિન્દુ રાષ્ટ્રનો વિરોધ અને બાબા સાહેબ આંબેડકરના વિચારો છે. સ્વાભાવિક રીતે જ તેમાં રાજકીય દ્રષ્ટિકોણથી ભાજપ અને આરએસએસ પર જોરદાર પ્રહારો થયા અને બહુજનની એકતાના સંકલ્પનું વારંવાર પુનરાવર્તન થયું.

સંભવતઃ, ભાજપ દલિત બહુજનમાં ચાલી રહેલા આ આંદોલનને સમજવામાં સફળ રહ્યું ન હતું અથવા તેને આ નેતાવિહીન તાકાતનો ખ્યાલ નહોતો. કદાચ ભાજપને તેના હિન્દુત્વમાં વિશ્વાસ હતો. તેથી, રામ મંદિરના ઉદ્ઘાટન પછી (22 જાન્યુઆરી 2024), નરેન્દ્ર મોદીએ 'અબકી બાર 400 પાર'નું સૂત્ર આપ્યું. આનાથી ઉત્સાહિત થઈને ભાજપના ડઝનબંધ નેતાઓએ બંધારણ બદલવાનો તેમનો ઈરાદો જાહેર કર્યો. આનાથી દલિતોને આવનાર ખતરાની પુષ્ટિ થઈ.

આ વિદ્રોહનું નેતૃત્વ કોઈ રાજકીય પક્ષ કે વ્યક્તિના હાથમાં ન હોવાથી, જ્યારે રાહુલ ગાંધી અને અન્ય ઈન્ડિયા ગઠબંધનના નેતાઓએ બંધારણને પોતાના હાથમાં લઈને તેને બચાવવાની વાત કરી, ત્યારે દલિતોએ તેમની જૂની રાજકીય પ્રતિબદ્ધતાઓ છોડી દીધી અને બંધારણ બદલવાની વાતો કરતી ભાજપને હરાવવા માટે કમર કસી લીધી. છેલ્લા 15 વર્ષમાં આવું પહેલીવાર બન્યું જ્યારે દલિતોની અંદર જ્ઞાતિની દીવાલો તૂટી ગઈ અને વિરોધાભાસનો અંત આવ્યો. ભાજપમાંથી આવતા પોતાની જાતિના ઉમેદવારને પણ દલિતોએ છોડી દીધા અને મોટા પાયે દલિતોએ ઈન્ડિયા ગઠબંધનના ઉમેદવારોને મત આપ્યા.
ઉત્તર પ્રદેશમાં ભાજપની હારનું સૌથી મોટું કારણ દલિતોની પ્રતિક્રિયા હતી. 21.5 ટકા મત નિર્ણાયક સાબિત થયા. ભાજપના 'જય શ્રીરામ'ની સામે 'જય ભીમ'નો નારો બુલંદ થયો. આંબેડકરવાદ હિંદુત્વ પર ભારે પડ્યો. યુપીમાં દલિતોએ ભાજપને એવી હાર આપી છે જેને તે લાંબા સમય સુધી ભૂલી શકશે નહીં. આનાથી સમગ્ર દેશમાં આંબેડકરવાદના મૂળ વધુ મજબૂત થયા છે.

આ પણ વાંચો: અયોધ્યામાં રામના નામે જમીન કૌભાંડનો નવો અધ્યાય...

હાલમાં જ ઉત્તરપ્રદેશમાં ભાજપ અને સંઘના નેતાઓ વચ્ચેની સમન્વય બેઠક છેલ્લી ઘડીએ રદ કરાતાં ભાજપ અને સંઘ વચ્ચેના મતભેદો તીવ્ર બન્યા હોવાનાં એંધાણ છે. સૂત્રોનું કહેવું છે કે, નરેન્દ્ર મોદીએ સંઘને ભાજપની આંતરિક બાબતોથી દૂર રહેવાનું કહી દેતાં સંઘના સહસરકાર્યવાહ અરૂણ કુમાર સાથેની ઉત્તર પ્રદેશના ભાજપના દિગ્ગજ નેતાઓની બેઠક સ્થગિત રખાઈ છે. સંઘની મધ્યસ્થીથી ભાજપનો ઝઘડો શાંત પડે તેના કારણે ભાજપ સંઘના ઈશારે ચાલે છે અને ભાજપના નેતા સંઘની કઠપૂતળી છે એવી છાપ ના પડે એટલે મોદીએ સંઘને દૂર રહેવા કહી દીધું હોવાનું કહેવાય છે.

આ પણ વાંચોઃ અયોધ્યામાં રામના નામે જમીન કૌભાંડનો નવો અધ્યાય...

સૂત્રોના મતે, સંઘ અત્યારે નરેન્દ્ર મોદી અને તેમની નજીકના નેતાઓના બદલે યોગી આદિત્યનાથની તરફેણમાં ઢળેલો હોવાથી આ બેઠકના કારણે યોગી વધારે મજબૂત બનશે એવો ડર લાગતાં બેઠક જ રદ કરી દેવાઈ છે.

યુપીમાં ભાજપની આંતરિક ખેંચતાણ બહુ વધી જતાં સંઘે દખલગીરી કરવી પડી છે એવો મેસેજ ના જાય એ પણ એક કારણ છે. આ બેઠક હવે ફરી ક્યારે મળશે એ સ્પષ્ટ નથી. લખનઉમાં ૨૦ અને ૨૧ જુલાઈ એટલે કે શનિવારે અને રવિવારે એમ બે દિવસ માટે મળનારી બેઠકમાં યુપીના સંઘના ટોચના નેતાઓ ઉપરાંત ભાજપ તરફથી મુખ્યમંત્રી યોગી આદિત્યનાથ, નાયબ મુખ્યમંત્રીઓ કેશવ પ્રસાદ મૌર્ય અને બ્રિજેશ પાઠક, યુપી ભાજપ પ્રમુખ ભૂપેન્દ્ર ચૌધરી અને સંગઠન મહામંત્રી ધર્મપાલ હાજર રહેવાના હતા. 

યોગી આદિત્યનાથે આ બેઠકને કારણે શનિવાર અને રવિવાર એમ બે દિવસના તેમના તમામ સરકારી કાર્યક્રમો પણ રદ કરી દીધા હતા. ભાજપ અને સંઘ વચ્ચે સંકલનની જવાબદારી સંભાળતા અરૂણ કુમાર શુક્રવારે સાંજે લખનઉ પહોંચવાના હતા પણ અરૂણ કુમાર લખનઉ પહોંચ્યા નહોતા. તેના બદલે જાહેરાત કરાઈ કે આ બેઠક સ્થગિત રખાઈ છે. 

આ પણ વાંચોઃ ભાજપના નેતાઓ મોદીની ભક્તિમાં રત રહ્યાં તેનું આ પરિણામ છેઃ આરએસએસ

આ બેઠકમાં ભાજપ અને સંઘના નેતા લોકસભાની ચૂંટણીમાં ઉત્તરપ્રદેશમાં ભાજપને મળેલી કારમી હારના કારણોની ચર્ચા કરવાના હતા. આ ઉપરાંત ભવિષ્યમાં ભાજપ અને સંઘ વચ્ચે કઈ રીતે વધારે સારી રીતે સંકલન થઈ શકે તેની વ્યૂહરચના પણ ઘડાવાની હતી. યુપીમાં વિધાનસભાની ૧૦ બેઠકોની પેટાચૂંટણી ટૂંક સમયમાં યોજાવાની છે. પેટાચૂંટણીમાં સંઘ ભાજપને પૂરી તાકાતથી મદદ કરે એ માટે સ્વયંસેવકોની ફરિયાદોનો મુદ્દો પણ એજન્ડામાં હોવાનું કહેવાતું હતું.

સંઘના સહ સરકાર્યવાહ અરૂણ કુમારની ભાજપના નેતાઓની બેઠક રદ કરાવીને મોદીએ ભાજપ પ્રમુખ જે.પી. નડ્ડાના વલણને સમર્થન આપી દીધું છે અને નડ્ડાના નિવેદન પાછળ કોણ હતું એ પણ સ્પષ્ટ કરી દીધું છે. લોકસભાની ચૂંટણીના પ્રચાર દરમિયાન નડ્ડાએ કહેલું કે, ભાજપને હવે સંઘની મદદની જરૂર નથી. ભાજપ એટલો મોટો થઈ ગયો છે કે પોતાની બાબતોને જાતે જ હેન્ડલ કરી શકે છે. વાજપેયીજીના સમયમાં ભાજ૫ નબળો હતો તેથી સંઘની મદદની જરૂર પડી હશે પણ હવે અમે પોતે સક્ષમ છીએ. નડ્ડાના નિવેદનથી નારાજ સંઘના સ્વયંસેવકો ચૂંટણી પ્રચારમાં ભાજપને મદદ કરવાથી દૂર રહ્યાનું મનાય છે. અને એટલે જ સંઘ અને ભાજપના મતભેદો તીવ્ર બન્યાનું કહેવાય છે.

આગળ વાંચોઃ મધ્યપ્રદેશના રોજગારમંત્રી નકલી એસસી સર્ટિફિકેટ પર ચૂંટણી જીતીને મંત્રી બની ગયા?

જો કે પૂજાના પિતા દિલીપ ખેડકર પણ નિવૃત IAS હતા અને 40 કરોડની સંપત્તિના માલિક હતા! પૂજાએ ‘માનસિક અપંગતા’નું સર્ટિફિકેટ મેળવેલ હતું કે ‘મને યાદ રહેતું નથી, નજર નબળી છે, દ્રષ્ટિ જઈ રહી છે’ મસૂરીની લાલબહાદુર શાસ્ત્રી એકેડેમીમાં તાલીમ બાદ તેની નિમણૂંક મહારાષ્ટ્રના પૂનામાં આસિસ્ટંટ કલેક્ટર તરીકે થઈ. તે કલેકટર ઓફિસ પહોંચી. કલેકટર હાજર ન હતા. પૂજાએ કલેક્ટરની ચેમ્બરનો કબજો લઈ લીધો. કલેક્ટરે સરકારમાં ફરિયાદ કરી તો પૂજાની બદલી પૂનાથી વાશિમ થઈ ગઈ.

પૂજાના પિતા દિલીપ ખેડકરે 2024ની લોકસભા ચૂંટણીમાં જંપલાવ્યું હતું. તેમાં સંપત્તિ જાહેર કરેલી તે હવે પૂજાના ગળે ગાળિયો બની છે. સરકારી નોકરીમાં જોડાતા પહેલા મેડિકલ સકાસણી થાય છે. UPSCએ પૂજાના મેડિકલ ચેકઅપ માટે 6 વખત તેને નોટિસ આપી પણ પૂજા સરકારી હોસ્પિટલમાં મેડિકલ ચેકઅપ માટે હાજર ન રહી. તેણે ખાનગી હોસ્પિટલમાંથી ચેકઅપ કરાવી UPSCને સર્ટિફિકેટ સોંપ્યું જે UPSCએ માન્ય ન રાખ્યું. સવાલ એ છે કે મેડિકલ ચકાસણી વિના નિમણૂંક ન મળે, તો પછી વડાપ્રધાનની દેખરેખ હેઠળના DoPT- Department of Personnel and Training તરફથી પૂજાની નિમણૂંક પૂનાના આસિસ્ટંટ કલેક્ટર તરીકે કઈ રીતે થઈ? 

ગુજરાતમાં પૂજા ખેડકરોનો રાફડો ફાટ્યો છે. મોટા પ્રમાણમાં નકલી આદિવાસીઓ તલાટી-શિક્ષક- પોલીસ-મામલતદાર-વર્ગ-1ની સરકારી નોકરીમાં છે. ઉદાહરણ તરીકે DySP સી.પી.(ચેતન પ્રભુદાસ) મુંધવા ધંધુકા તાલુકાના આકરુ ગામના છે. આકરુ ગામમાં કોઈ આદિવાસી રહેતા નથી છતાં મુંધવા ‘આદિવાસી ભરવાડ’ બની DySP તરીકે નોકરી કરે છે. તેમની સામે સરકારમાં રજૂઆતો થઈ પણ સરકાર તેને છાવરે છે.

આ પણ વાંચો: સરકારી નોકરી મેળવવા માટેના સાડા પાંચ વર્ષના સંઘર્ષની કથા

આશ્ચર્યની બાબત એ છે કે સત્તાપક્ષના દલિત-આદિવાસી MLA, MP પણ નકલી દલિત, નકલી આદિવાસીઓ મામલે ચૂપ રહે છે. મીડિયા પણ ચૂપ છે.

હું 1995માં ગોધરા DySP SC-ST હતો ત્યારે મને SC સમુદાયની એક મહિલા તરફથી છેડતીની ફરિયાદ મળી હતી. સ્થાનિક પોલીસે IPC કલમ-354 હેઠળ FIR નોંધી હતી. મહિલાની રજૂઆત એવી હતી કે ‘છેડતી કરનાર પોતાના ગામનો હતો અને પોલીસમાં હેડ કોન્સ્ટેબલ હતો. મેં સ્થાનિક પોલીસને ફોન કરીને પૂછ્યું કે એટ્રોસિટી એક્ટની કલમ કેમ લગાવવામાં આવી નથી? પોલીસનો જવાબ હતો કે ‘આરોપી હેડ કોન્સ્ટેબલ પણ આદિવાસી છે’ મેં ફરિયાદી મહિલાને આ વાત કહી.

મહિલાએ કહ્યું, 'સાહેબ, હેડ કોન્સ્ટેબલ ખોટું બોલે છે, અમારા ગામમાં એક પણ આદિવાસી નથી!' સવાલ એ હતો કે આરોપી હેડ કોન્સ્ટેબલ આદિવાસી નથી; એ હકિકત કઈ  રીતે સાબિત કરવી? શાળાના પ્રમાણપત્રમાં બારીયા(ભીલ) લખેલ હતું. હેડ કોન્સ્ટેબલને બે પુત્રો હતા, એક તલાટી મંત્રી અને બીજો પ્રાથમિક શિક્ષક હતો. બંનેને STના સર્ટિફિકેટ પર નોકરી મળી હતી! અમે ગામના તલાટીનું નિવેદન લીધું. તેમણે કહ્યું કે ગામમાં એક પણ આદિવાસી નથી. અમે છેલ્લી વસ્તી ગણતરીનો પુરાવા મેળવ્યો; જે મુજબ ગામમાં એક પણ આદિવાસી રહેતા ન હતા. અમે હેડ કોન્સ્ટેબલનું વિગતવાર નિવેદન લીધું. જેમાં તેના પરિવારના સભ્યોએ કયા પરિવારમાં લગ્ન કર્યા હતા; વેવાઈ કોણ હતા; તેની માહિતી એકત્ર કરવામાં આવી. એક પણ લગ્નસંબંધ આદિવાસી પરિવાર સાથે થયો ન હતો. 

અમે હેડ કોન્સ્ટેબલની ધરપકડ કરી. તેના બંને પુત્રો સામે અલગ-અલગ ગુનો નોંધવામાં આવ્યો. આ બાબત અખબારમાં પ્રસિદ્ધ થઈ; એ પછી અમને નકલી આદિવાસી અંગે અનેક અરજીઓ મળી. અમે ભૂતિયા-નકલી આદિવાસીઓ વિરુદ્ધ કુલ 72 કેસ નોંધ્યા હતા; જેઓ સરકારી નોકરીમાં હતા! પરંતુ સરકાર તરફથી તેમને નોકરીમાંથી ડિસમિસ કરવા જોઈએ તે કાર્યવાહી ન થઈ. અફસોસ એ છે કે આદિવાસી-દલિતોના મોંમાંથી કોળિયો ઝૂંટવી લેનાર નકલી દલિત/નકલી આદિવાસીઓને સરકાર છાવરે છે.

રમેશ સવાણી (લેખક નિવૃત્ત આઈપીએસ અને રેશનલ વિચારધારાના પક્ષધર છે.)

આ પણ વાંચો: નોકરીના ઈન્ટરવ્યૂમાં OBC, SC ને ઓછા માર્ક્સ અપાય છે: અપના દળ

આ કાયદામાં આગોતરા જામીનની કોઈ જોગવાઈ ન હોવા છતાં આરોપીઓને આગોતરા જામીન આપી દેવામાં આવે છે.

આ ગુના હેઠળ આવતા કેસોમાં સીધી જ ફરિયાદ નોંધવાની જોગવાઈ છે, છતાં પોલીસ અધિકારીઓ પ્રાથમિક તપાસની વાત આગળ ધરી ફરીયાદ નોંધવામાં વિલંબ કરે છે.

નવી જોગવાઈ મુજબ 60 દિવસમાં આ ગુના હેઠળ નોંધાયેલા કેસની તપાસ પુરી કરી કોર્ટમાં ચાર્જશીટ કરવાની જોગવાઈ હોવા છતાંય કેટલાય કેસોમાં 60 દિવસ થવા છતાંય ચાર્જશીટ કરવામાં આવતી નથી.

એટ્રોસિટી એક્ટના ટૂંકા નામે ઓળખાતો અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જન જાતિ(અત્યાચાર અટકાવ) અધિનિયમ 1989 અને તેના નિયમો 1995ના નિયમ 16 મુજબ રાજ્યના મુખ્યમંત્રીના અધ્યક્ષ સ્થાને 20 સભ્યોની હાઈ લેવલની રાજ્ય તકેદારી અને મોનીટરીંગ સમિતિની રચના કરવાની અને વર્ષમાં જાન્યુઆરી અને જુલાઈમાં બે વાર એટ્રોસિટી એક્ટના અમલીકરણની સમીક્ષા કરવા માટે ફરજીયાત મળવાની જોગવાઈ છે. જેથી આ કાયદાની જોગવાઈઓ મુજબ રાજ્યમાં આ કાયદાનો કડકપણે અમલ થાય જેના લીધે અનુસૂચિત જાતિ અને જન જાતિના લોકો પર થતો અત્યાચાર ઓછો થાય, કાબુમાં આવે અને પીડિતોને ન્યાય મળે તે જોવાની બંધારણીય જવાબદારી રાજ્યના મુખ્યમંત્રીની છે.

ધારાસભ્યો, સાંસદો, મંત્રીઓ, ડીજીપી, સચિવોના સભ્ય પદ વાળી મુખ્યમંત્રીના અધ્યક્ષ સ્થાને જે 20 સભ્યોની કમિટી બનાવવાની જોગવાઈ છે તેમાં હવે થાય છે શું? વાસ્તવિકતા શું છે? બંધારણીય અધિકારોના રક્ષણ માટે ઘડાયેલા કાયદાના અમલીકરણની સમીક્ષા કરવાની જવાબદારી જેની છે તે કરે છે કે કેમ?

નવી સરકારની રચના થયા બાદ એટ્રોસિટી એક્ટના અમલીકરણ માટે મુખ્યમંત્રીના અધ્યક્ષ સ્થાને રચવાની જેની જોગવાઈ છે તેવી રાજ્ય તકેદારી અને મોનીટરીંગ સમિતિની રચના કરવામાં આવેલ જ નથી. બંધારણના શપથ લઈ બંધારણની રખેવાળી કરવામાં ચૂક કેમ?

મુખ્યમંત્રીના અધ્યક્ષ સ્થાને આ હાઈ લેવલની રાજ્ય  કક્ષાની રાજ્ય તકેદારી અને મોનીટરીંગ સમિતિની વર્ષમાં 2 વખત, એમ બે વર્ષમાં 4 વાર તેની મિટીંગ મળવી જોઈએ તે મળતી જ નથી, આનો મતલબ શું સમજવો? શું અનુસૂચિત જાતિ અને જન જાતિ વર્ગના લોકોના બંધારણીય અધિકારો વિશે સરકાર સંવેદનશીલ નથી? શું અનુસૂચિત જાતિ અને જનજાતિ વર્ગના લોકોની સુરક્ષાની રાજ્ય સરકારને જરાય ચિંતા નથી?

રાજ્યની અનામત બેઠક પર ચૂટાયેલા અનુસૂચિત જાતિના 13 અને અનુસૂચિત જન જાતિના 28 ધારાસભ્ય કેમ કાંઈ આ મુદ્દે બોલતા નથી? રાજ્યની અનુસૂચિત જાતિના અનામત બેઠક પર ચૂટાયેલા બે સાંસદ અને અનુસૂચિત જન જાતિના સાંસદ કેમ આ મુદ્દે ચૂપ છે?

આ પણ વાંચો: ભારતની જેલો: કારાવાસ, કેદખાનું, સુધારગૃહ

ગુજરાતના દરેક અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જન જાતિના અનામત બેઠક પર ચૂટાયેલા પ્રજાના પ્રતિનિધિઓ આ મુદ્દે અવાજ ઉઠાવે તેવી અપીલ કરવી જોઈએ.

સામાજિક ન્યાય અને અધિકારીતા વિભાગના અધિક સચિવ હોદ્દાની રૂએ આ કાયદાના અમલીકરણ માટેના નોડલ ઓફિસર તરીકેના ચાર્જમાં છે અને રાજ્ય તકેદારી અને મોનીટરીંગ સમિતિના સભ્ય સચિવ પણ છે. જો આ કાયદાની અમલવારી ન કરી શકતા હોય તો અનુસૂચિત જાતિ અને જન જાતિ વર્ગના લોકોને સામાજિક ન્યાય શું આપવાના?

એટ્રોસિટી એક્ટના અમલીકરણની દશા

-પોલીસ સ્ટેશનમાં જ આરોપીઓને જામીન આપી છોડી દેવામાં આવે છે.

-દર છ મહિને સરકારી વકીલોની કામગીરીની જિલ્લા કલેક્ટર દ્વારા કાયદાની જોગવાઈ મુજબ સમીક્ષા કરવામાં આવતી નથી.-ઉચ્ચ અધિકારીઓ સ્થળ પર જતા નથી અને રાજ્ય સરકારને જાન-માલની નુકસાનીનો રિપોર્ટ આપતા નથી.

-એટ્રોસિટીના ગંભીર કેસમાં સરકારી વકીલ કોર્ટમાં ફરિયાદી અને સાક્ષીઓને જુબાની કેમ આપવી તે માટે તૈયાર કરતા નથી અને એકપણ કેસમાં લેખિતમાં દલીલ રજૂ કરતા નથી.

સામાજિક બહિષ્કાર અને હિજરતના બનાવોમાં પીડિતોને સામાજિક બહિષ્કાર અને હિજરતી જાહેર કરવામાં આવતા નથી.

-તપાસ અધિકારી જાણી જોઈને પોતાને કરવાની થતી કાર્યવાહી ન કરતા હોવા છતાંયે એકપણ કેસમાં તપાસ અધિકારીની બેદરકારી બાબતે તેમની સામે એટ્રોસિટી એક્ટની કલમ-04 હેઠળ ગુનો દાખલ કરવામાં આવ્યો નથી.

- પીડિત દ્વારા એટ્રોસિટીની ફરિયાદ થાય એટલે તેની સામે તરત જ કોઈપણ જાતની તપાસ કર્યા વગર પોલીસ જ સીધી ક્રોસ ફરિયાદ કરાવે છે.

-એટ્રોસિટી કેસના આરોપીઓને હાઇકોર્ટમાં કેસ રદ્દ કરવા ક્વોશીન પિટિશન કરવા દેવા માટે પોલીસ જાણી જોઈને ધરપકડ કરતી નથી અને હાઇકોર્ટમાં જવાનો સમય આપે છે.

-એટ્રોસિટીના કેસમાં મોડી ફરિયાદ લેવાના કિસ્સામાં જવાબદાર અધિકારી સામે કોઈ જ પગલાં ભરવામાં આવતા નથી.

-પીડિતને જીવનું જોખમ હોવા છતાં પોલીસ રક્ષણ આપતી નથી અથવા તો રક્ષણ હટાવી લે છે જેના કારણે હત્યાઓ થાય છે. આવી અનેક ઘટનાઓ ગુજરાતમાં બની છે.

-અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જન જાતિ(અત્યાચાર અટકાવ) અધિનિયમ 1989 અને તેના નિયમો 1995ના પેટા નિયમ 15 હેઠળ ગંભીર અત્યાચારનો ભોગ બનેલ પીડિતના આશ્રિત પરિવારનું પેન્શન, જમીન, મકાન, સરકારી નોકરી, બાળકોના શિક્ષણની વ્યવસ્થા વગેરે બાબતે પુન:વસન કરવામાં આવતું નથી.

-અત્યાચારના ગંભીર કેસોમાં ડો. આંબેડકર ફાઉન્ડેશનમાંથી અલગ સહાય આપવામાં આવે છે તેની દરખાસ્ત તૈયાર કરી સમાજ કલ્યાણ વિભાગ વર્ષ 2017થી દિલ્હી મોકલતા નથી.

- કાંતિલાલ પરમાર(લેખક દલિત-બહુજન સમાજ માટે કામ કરતા સામાજિક કાર્યકર છે.)

આ પણ વાંચો: એટ્રોસિટી એક્ટના ગુનામાં કોર્ટ સમક્ષની તમામ કાર્યવાહીનું વીડિયો રેકોર્ડિંગ ફરજિયાત છેઃ બોમ્બે હાઈકોર્ટ

થોમસ જેફરસને બે સદીઓ પહેલા લખેલ શબ્દો આજે પણ ઇતિહાસમાં રણકે છે. છતાં ભારતીય સમાજનો એક મોટો વર્ગ આજે પણ પોતાના દેશવાસીઓના એક વર્ગને હલકો ગણી તેનાથી અભડાઈને સુગ રાખી અનેક પ્રકારના અત્યાચાર કરે છે. આધુનિક જગતમાં આ પ્રકારનું માનસિક વલણ અસ્વીકાર્ય છે. દેશની પ્રગતિને અવરોધક પરિબળો પૈકીનું એક છે.

સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષના ઉપરોક્ત કેસની હકીકત એવી હતી કે તા. 1/7/1099 ના રોજ આરોપીઓ અને ફરિયાદી વચ્ચે એક મંદિર ઉત્સવમાં જલ્લીકટ્ટુમાં બળદો બાંધવાની બાબતે બોલાચાલી થયેલી. આરોપી અરુમુગમ શેરવાઈએ ફરિયાદી કે જે પલ્લાપલય અનુસૂચિત જાતિનો હતો તેને "પલ્લાપયલ" કહી તે ગાયનું માંસ ખાય છે તેમ કહી તેનું જાહેરમાં અપમાન કરી, તેણે તથા તેના સાથીદારોએ લાકડીઓથી હુમલો કરી ડાબા ખભે ઈજાઓ પહોંચાડી માથાના ભાગનું હાડકું ભાંગી નાખ્યું હતું. આ બનાવમાં બીજા બે લોકોને પણ ઈજાઓ થઈ હતી, તેથી તેઓ પણ બનાવના નજરે જોનાર સાક્ષીઓ હતા.

આ બનાવ પછી FIR થઈ, પોલીસ તપાસ થઈ, ચાર્જશીટ થઈ. એટ્રોસિટી એક્ટ નીચેની કોર્ટે કેસ સાબિત માની આરોપીઓને સજા કરી. હાઇકોર્ટમાં અપીલ થઈ. હાઇકોર્ટે આરોપીઓની અપીલ રદ કરી નીચેની એટ્રોસિટી એક્ટ હેઠળની કોર્ટનો ચુકાદો માન્ય રાખ્યો. આરોપીઓએ સુપ્રીમ કોર્ટમાં અપીલ કરી. પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટે પણ આરોપીઓની અપીલ કાઢી નાખી નીચેની બન્ને કોર્ટનો ચુકાદો માન્ય રાખ્યો.

આ પણ વાંચો: એટ્રોસિટી એક્ટની સંપૂર્ણ સમજઃ સામાજિક ન્યાયના યોદ્ધાઓ આટલું મોઢે કરી લો

આરોપીઓ શેરવાઈ જ્ઞાતિ એટલે કે ઓ.બી.સી સમાજના હતા. જયારે ફરિયાદી-પીડિતો પલ્લન જ્ઞાતિ કે જે તામિલનાડુમાં અનુસૂચિત જ્ઞાતિ તરીકે ઓળખાય છે તે જ્ઞાતિના હતા. 'પલ્લન' શબ્દ એક જ્ઞાતિ દર્શાવે છે પણ તે એક એવો શબ્દ છે કે, જે કોઈનું અપમાન કરવા માટે હલકી રીતે વપરાય છે. જેમ ઉત્તર ભારતમાં 'ચમાર' શબ્દ એક જ્ઞાતિ દર્શાવે છે પણ સાથે સાથે કોઈનું અપમાન કરવા માટે હલકી રીતે વપરાય છે. અનુસૂચિત જાતિના કોઈ સભ્યનું અપમાન કરવાના ઇરાદે જો કોઈ વ્યક્તિને 'પલ્લન' કહેવામાં આવે તો તેને અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિ અત્યાચાર અટકાવવાનો કાયદો 1989 (એટ્રોસિટી એક્ટ) હેઠળ ગુનો બને છે.  તામિલનાડુમાં કોઈ વ્યક્તિને 'પલ્લાપયલ' કહેવો તે વધારે અપમાનજનક છે અને તે ગંભીર ગુનો છે. તે જ રીતે તામિલનાડુમાં 'પરાયણ' તરીકે ઓળખાતી જ્ઞાતિ છે અને 'પરાયણ' શબ્દનો ઉપયોગ હલકી રીતે પણ થાય છે. 'પરાપરાયણ'  શબ્દ પણ વધુ અપમાનજનક શબ્દ છે.

'પલ્લન', 'પલ્લાપયલ', 'પરાયણ' અથવા 'પરાપરાયણ' શબ્દોનો ઉપયોગ અપમાન કરવાના ઇરાદે કરવામાં આવે તો તે ઘણો વાંધાજનક છે. તેથી એટ્રોસિટી એક્ટ હેઠળ ગુનો છે. જેવી રીતે અમેરિકામાં આફ્રિકન અમેરિકન માટે આજે 'નિગર' અથવા 'નિગ્રો' અસ્વીકાર્ય છે. જયારે આ કેસમાં સ્પષ્ટ છે કે 'પલ્લાપયલ' શબ્દ આરોપીઓએ અપમાન કરવાના ઇરાદે વાપર્યો હતો તેથી ગુનો છે.

કૈલાશ વિરુદ્ધ સ્ટેટ ઓફ મહારાષ્ટ્ર (2011) 1 સુપ્રીમ કોર્ટ કેસીસ (ક્રિમિનલ) 401 માં ઠરાવ્યા મુજબ આધુનિક યુગમાં કોઈની લાગણીઓને હાનિ પહોંચાડવી જોઈએ નહીં. ખાસ કરીને ભારત જેવા દેશમાં કે જ્યાં આટલી બધી વિવિધતા છે ત્યાં કોઈની લાગણીઓ ન દુભાય તેની કાળજી લેવી જોઈએ.

સવર્ણસિંઘ વિરુદ્ધ સ્ટેટ(2008)3 સુપ્રીમ કોર્ટ કેસીસ (ક્રિમિનલ) 527ના કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે અવલોકન કરેલ છે કે, અત્યાચાર વિરુદ્ધ કાયદાની કલમ 3(1)(10) નું અર્થઘટન કરતી વખતે તે કાયદો કેમ ઘડવામાં આવ્યો તેનો હેતુ ધ્યાનમાં લેવો જોઈએ. એ સ્પષ્ટ છે કે તેના હેતુ અને કારણોમાં જણાવ્યા પ્રમાણે અનુસૂચિત જાતિ/જનજાતિના સભ્યોની અવહેલના, અપમાન અને હેરાનગતિ રોકવા માટે તે કાયદો ઘડવામાં આવેલ છે. તેથી આ કાયદાની કલમ 3(1)(10)નું અર્થઘટન કરતી વખતે આક્ષેપિત શબ્દ કે જેણે તેના વપરાશથી જે સામાન્ય અર્થ મેળવ્યો હોય તે ધ્યાનમાં લેવો જોઈએ.  જો આપણે તેનો જ્ઞાતિ વાચક અર્થ લેવા જઈએ તો કાયદાનો અર્થ માર્યો જાય.

આ પણ વાંચો: એટ્રોસિટીનો આટલો મજબૂત કાયદો છતાં આરોપીઓ કેમ છુટી જાય છે?

ઉપરોક્ત કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે એવું પણ અવલોકન કર્યું કે આ લોકશાહી અને સમાનતાનો યુગ છે. કોઈ લોક અથવા કોમનું આજે અપમાન થઇ શકે નહીં કે તે પ્રત્યે નીચી દષ્ટિએ જોઈ શકાય નહીં અને કોઈની લાગણીઓને હાનિ પહોંચાડી શકાય નહીં. આપણા બંધારણનો આ આત્મા પણ છે અને બંધારણના પાયાના લક્ષણોનો ભાગ પણ છે. કહેવાતી ઉચ્ચ જ્ઞાતિએ અથવા અન્ય પછાત જાતીએ અનુસૂચિત જાતિના સભ્યને સંબોધન કરતી વખતે 'ચમાર' શબ્દ વાપરવો જોઈએ નહીં; ભલે તે વ્યક્તિ હકીકતમાં ચમાર જ્ઞાતિની હોય. કારણ કે આવા શબ્દપ્રયોગથી તેની લાગણીઓને ઠેસ પહોંચશે. (પ્રસ્તુત સવર્ણસિંઘના કેસમાં 'ચમાર' શબ્દના ઉપયોગ અંગેની હકીકતો હતી).

આપણા જેવા વિવિધતા ભર્યા દેશમાં ઘણા ધર્મો, જ્ઞાતિઓ, ભાષાકીય જૂથો છે. દરેક કોમ અને જૂથો એ પ્રત્યેક કોમ અને જૂથો પ્રત્યે માનપૂર્વક વર્તવું જોઈએ. કોઈને હલકો ગણવો જોઈએ નહીં. આ એક જ રસ્તે આપણે આપણા દેશને એક રાખી શકીએ. જાહેર સ્થળે અનુસૂચિત જાતિના કોઈ સભ્યને ચમાર કહેવું એ કલમ 3(1)(10) મુજબ ગુનો બને છે. આવા ઉપયોગમાં અપમાન કરવાનો ઈરાદો હતો કે કેમ તે જે સંદર્ભમાં વાપરવામાં આવ્યો તેના પર આધાર રાખે છે.

તામિલનાડુના ઘણા ભાગોમાં પ્રવર્તતી બે ટમ્બલરની પ્રથા ઘણી વાંધાજનક છે. ઘણી ચાની દુકાનો અને રેસ્ટોરન્ટમાં અનુસૂચિત જાતિની વ્યક્તિઓને અને બિનઅનુસૂચિત જાતિની વ્યક્તિઓને ચા આપવાના ટમ્બલર્સ અલગ-અલગ હોય છે. આ ઘણું વાંધાજનક કહેવાય અને અત્યાચાર વિરોધી કાયદા હેઠળ તે ગુનો ગણાય અને આવી પ્રથા જે લોકો અનુસરતા હોય તેમની વિરુદ્ધ ફોજદારી રાહે કાર્યવાહી કરવી જોઈએ અને દોષિત સાબિત થયે તેમને સખત શિક્ષા કરવી જોઈએ.  આવી પ્રથા પોતાના વિસ્તારમાં અથવા પોતાની હકુમત હેઠળ હોવાનું જાણવા છતાં જો કોઈ વહીવટી અધિકારી અને પોલીસ અધિકારી તે વિરુદ્ધ ફોજદારી કાર્યવાહી શરૂ ના કરે તો તેમને જવાબદાર ગણી તેમની વિરુદ્ધ કાર્યવાહી કરવી જોઈએ. 

આથી અમે વહીવટીતંત્ર અને પોલીસ અધિકારીઓને સૂચના આપીએ છીએ કે આવા અત્યાચારી કૃત્યો અટકાવવા માટે તેમને સખત પગલાં લેવાં. જો કોઈ આવો કોઈપણ બનાવ બને તો જવાબદારો વિરુદ્ધ ફોજદારી કાર્યવાહી કરવા ઉપરાંત રાજ્ય સરકારે તાત્કાલિક સંબંધિત જિલ્લાના જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ/કલેકટર અને એસ.એસ.પી./એસ.પી. ને તેમજ અન્ય સંબધિત અધિકારીઓને જો તેઓ આવો બનાવ ના બન્યો હોય પણ તેમને અગાઉથી તેની જાણ હોય અને તેઓ અટકાવે નહીં અથવા જો બન્યો હોય તો ત્વરિત ગુનેગારોને અને અન્ય સંકળાયેલાઓને પકડીને ફોજદારી કાર્યવાહી શરૂ ના કરે તો ફરજ મોકુફી ઉપર ઉતારી મુકવા અને તેમને ચાર્જશીટ આપી તેમની વિરુદ્ધ ખાતાકીય કાર્યવાહી કરવી કારણ કે અમારા મતે તે લોકો સીધી કે આડકતરી રીતે આ બાબતમાં જવાબદાર છે.

આ ચુકાદાની નકલ ભારતના તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત વિસ્તારના મુખ્ય સચિવો, ગૃહ સચિવો અને પોલીસ મહાનિર્દેશકોને મોકલવી અને એવી સૂચના આપવી કે તેઓ જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટો, એસ.એસ.પી અને એસ.પી.ઓને મોકલશે. એક નકલ તમામ હાઇકોર્ટના રજીસ્ટ્રાર જનરલ/રજીસ્ટ્રારને મોકલવી કે જેઓ તમામ ન્યાયધીશોને તેઓ ફેરવશે/circulate કરશે.

- કે.બી.રાઠોડ (લેખક નિવૃત્ત ડિસ્ટ્રિક્ટ જજ અને બહુજન સમાજને કાયદાકીય બાબતોમાં પડતી મુશ્કેલીઓને લઈને ચિંતિત વડીલ છે.)

આ પણ વાંચો: એટ્રોસિટી એક્ટનો મોટાપાયે દુરૂપયોગ થઈ રહ્યો છે: ગુજરાત હાઇકોર્ટ

તાજેતરની ઘટના બાદ પોલીસે બાબાના કેટલાક શિષ્યોને આરોપી બનાવ્યા છે. પરંતુ બાબાનું નામ FIRમાં નથી. નાસભાગ એટલા માટે થઈ કારણ કે એવો પ્રચાર કરવામાં આવ્યો હતો કે બાબા જે માટી પર ચાલે છે તે અનેક બીમારીઓ દૂર કરી શકે છે. સત્સંગ પૂરો થયા બાદ બાબા જ્યારે પાછા જઈ રહ્યા હતા ત્યારે ભક્તો તેમના પગની ધૂળ લેવા દોડ્યા હતા, જેના કારણે ભાગદોડ મચી ગઈ હતી અને મોટી સંખ્યામાં લોકોના જીવ ગયા હતા. ભોલે બાબા કેટલા લોકપ્રિય છે તે એ વાત પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે સત્સંગમાં 80,000 લોકોને એકઠા થવાની પરમિશન હતી પરંતુ લગભગ 1.5 લાખ લોકો ત્યાં પહોંચ્યા હતા.

ભારતમાં આ પ્રકારના બાબાઓ નવી વાત નથી. હા, એ વાત સાચી છે કે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં તેમની લોકપ્રિયતા ઝડપથી વધી છે. ભારતમાં સેંકડો બાબાઓ છે અને તેઓ દેશના લગભગ દરેક ભાગમાં જોવા મળે છે. કેટલાક બાબાઓ ચોક્કસ વિસ્તારોમાં પ્રખ્યાત છે. આસારામ અને ગુરમીત રામ રહીમ ઇન્સાન જેવા કેટલાક બાબાઓ બળાત્કાર અને હત્યાના કારણે જેલની સજા ભોગવી રહ્યા છે. અન્ય સફળ બાબાઓમાં એક બાબા રામદેવ છે, જેમને આધુનિક તબીબી વિજ્ઞાનની મજાક ઉડાવવા બદલ સુપ્રીમ કોર્ટે સખત ઠપકો આપ્યો હતો. શ્રી શ્રી રવિશંકર નામના બાબા પર યમુના નદીને પ્રદૂષિત કરવાનો આરોપ છે. સદગુરૂ જગ્ગી વાસુદેવના અનેક આશ્રમોમાં ગુનાહિત પ્રવૃતિઓ થતી હોવાની ચર્ચા છે. 

બાબાના અલગ-અલગ પ્રકાર છે પરંતુ તમામ બાબાઓમાં કેટલીક બાબતો સામાન્ય છે. બધા બાબાઓ પાસે ઘણી બધી સંપત્તિ અને પૈસા છે. બધાં બાબાઓ અંધશ્રદ્ધાને પ્રોત્સાહન આપે છે અને બધાંનો આત્મવિશ્વાસ આશ્ચર્યમાં મૂકી દે તેવો છે.

આ પણ વાંચો: ભોલે બાબા દલિતોની 'જાટવ' જાતિના છે અને એટલું પુરતું છે...

જો કે આ વિશે કોઈ ચોક્કસ માહિતી ઉપલબ્ધ નથી, પરંતુ વ્યાપક રીતે એમ કહી શકાય કે છેલ્લાં કેટલાક દાયકાઓમાં બાબાઓની સંખ્યા અને તેમના પ્રભાવમાં ઝડપથી વધારો થયો છે. આ વૃદ્ધિનો ધર્મના રાજકારણના વધતા વર્ચસ્વ સાથે સંબંધ સ્થાપિત કરવો પણ સરળ નથી. એ વાત સાચી છે કે બીજા દેશોમાં પણ બાબા જેવા લોકો છે. અમેરિકામાં કરિશ્માઈ ખ્રિસ્તી ચળવળ છે અને કેટલાક મુસ્લિમ દેશોમાં ચમત્કાર કરનારા ફકીર છે. પરંતુ ભારતમાં બાબાઓનો જેટલો પ્રભાવ છે તેટલો અન્ય કોઈ દેશમાં નથી. 

બધાં બાબાઓ ધર્મનો અંચળો ઓઢે છે. તેઓ સંસ્થાગત હિંદુ ધર્મના પુરોહિત વર્ગના નથી હોતા. તેમાંના મોટાભાગના પોતાના દમ પર સફળતા પ્રાપ્ત કરે છે. તેઓ લોકોના મન વાંચવામાં અને તેમના અનુયાયીઓની નબળાઈઓનો લાભ લેવામાં માહિર હોય છે.

પરંતુ એક મહત્વનો પ્રશ્ન એ છે કે લોકો બાબાઓ તરફ કેમ આકર્ષાય છે? એમાં કોઈ શંકા નથી કે બાબાઓ તેમનું માર્કેટિંગ ખૂબ જ સારી રીતે કરે છે, પરંતુ સાથે એ પણ સાચું છે કે તેમના ભક્તોની પોતાની નબળાઈઓ છે, જેના કારણે તેઓ આ ઢોંગી બાબાઓની ચુંગાલમાં ફસાઈ જાય છે. બાબાના ભક્તોમાં ઘણા એવા હોય છે જે ગંભીર સમસ્યાઓનો સામનો કરી રહ્યા હોય છે. તેમની પાસે તેમની સમસ્યાઓનો કોઈ ઉકેલ નથી હોતો. તેમને જરૂર હોય છે આશ્વાસનના બે શબ્દોની, કોઈ એવી વ્યક્તિની જે તેમને સહારો આપે અને તેની ખાતરી આપી શકે કે બાબાની ચરણરજ કપાળ પર લગાવવાથી, તેમના પ્રત્યે પૂર્ણ સમર્પણભાવ દ્વારા અથવા તેમના દ્વારા સૂચવવામાં આવેલા ઉપાયોને અનુસરીને પોતાની સમસ્યાનો ઉકેલ લાવી શકાશે.

બાબાઓની આસપાસ ભેગી થતી ભીડમાં મોટાભાગે એવા લોકોનો સમાવેશ થાય છે જેઓ અસુરક્ષા અનુભવતા હોય છે. રાજકારણીઓ સાથેની મિલીભગત પણ તેમની સફળતામાં ફાળો આપે છે. ગુરમીત રામ રહીમ મહિનાઓ સુધી પેરોલ ભોગવે છે, ખાસ કરીને ચૂંટણી દરમિયાન. હરિયાણાના તત્કાલિન મુખ્યમંત્રી મનોહર લાલ ખટ્ટર ગુરમીતના આશીર્વાદ લેવા તેમના સમગ્ર મંત્રીમંડળ સાથે આવ્યા હતા.

આ પણ વાંચો: લંડનમાં 22 વર્ષમાં 1320 રેપ કરનાર ઢોંગી ભારતીય બાબા પર કેસ નોંધાયો

પરંતુ મુખ્યત્વે અનુયાયીઓમાં રહેલી અસુરક્ષાની ભાવના તેમને બાબાઓ તરફ ખેંચે છે. અસલામતી જેટલી વધુ એટલી બાબાઓ પ્રત્યેની શ્રદ્ધા વધારે. અને જેટલી વધુ શ્રદ્ધા એટલું જ વિવેક અને તાર્કિકતાથી અંતર વધે. અસુરક્ષાનું પરિબળ કેટલું મહત્ત્વનું છે એ આપણે આ વાત પરથી પણ સમજી શકીએ છીએ કે, જે દેશોમાં આર્થિક અને સામાજિક અસુરક્ષા ઓછી છે ત્યાં ધર્મનો પ્રભાવ પણ ઓછો થઈ રહ્યો છે. વૈશ્વિક સંશોધન સંસ્થા PEWનું તારણ છે કે, આ બાબતમાં અમેરિકા એકલું નથી. 

પશ્ચિમી યુરોપિયન દેશોના નાગરિકો સામાન્ય રીતે અમેરિકનો કરતાં પણ ઓછા ધાર્મિક હોય છે, કારણ કે તેઓ અમેરિકા કરતા પણ દાયકાઓ પહેલાં તે માર્ગ પર ચાલવા માંડ્યા હતા. ઑસ્ટ્રેલિયા અને ન્યુઝીલેન્ડ જેવા અન્ય આર્થિક રીતે સદ્ધર દેશોમાં પણ ધર્મનો ઘટતો પ્રભાવ જોઈ શકાય છે.

મિશિગન યુનિવર્સિટીના સેન્ટર ફોર પોલિટિકલ સ્ટડીઝના પ્રોફેસર રોનાલ્ડ ઈંગોહાર્ટ તેમના પુસ્તક 'ગીવિંગ અપ ઓન ગોડ' (પૃષ્ઠ 110-111) માં લખે છે, "અમે વર્ષ 2007 થી 2019 દરમિયાન જે 49 દેશોનો અભ્યાસ કર્યો, તેમાંથી 43 દેશોમાં લોકોમાં ધાર્મિકતા ઘટી છે. ધાર્મિક શ્રદ્ધામાં ઉણપ માત્ર ઉંચી આવકવાળા દેશો સુધી જ મર્યાદિત નથી, આવું આખી દુનિયામાં થયું છે.
બાબાઓના સામ્રાજ્યનો સામનો કરવો સરળ નથી. આપણા બંધારણના ભાગ 4 ના અનુચ્છેદ 51A (મૂળભૂત ફરજો)માં કહેવાયું છે કે "ભારતના દરેક નાગરિકની એ ફરજ હશે કે તે વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણથી માનવતાવાદ અને સુધારણાની ભાવનાનો વિકાસ કરે." બાબાઓ અને તેમના સમર્થકો આ જોગવાઈનું ખુલ્લેઆમ ઉલ્લંઘન કરે છે.

દેશમાં એવા ઘણા સામાજિક જૂથો છે જે બાબાઓનો પર્દાફાશ કરી તેમનો વિરોધ કરી રહ્યા છે. આ જૂથો બાબાઓના હવામાંથી રાખ કાઢવા અને આગ પર ચાલવા જેવા 'ચમત્કારો'ની વાસ્તવિકતાથી લોકોને અવગત કરાવવા પ્રયત્ન કરે છે. મહારાષ્ટ્રમાં અંધશ્રદ્ધા નિર્મૂલન સમિતિ આવી જ એક સંસ્થા છે. તેની સાથે સંકળાયેલા ડો. નરેન્દ્ર દાભોલકરને સનાતન સંસ્થા જેવા રૂઢિચુસ્ત જૂથના કાર્યકરોએ નિર્દયતાથી મોતને ઘાટ ઉતારી દીધા હતા. આ જ પ્રકારની તાકાતોએ કોમરેડ ગોવિંદ પાનસરે, ગૌરી લંકેશ અને પ્રોફેસર કલબુર્ગીની હત્યા કરી હતી. ડૉ. દાભોલકરની હત્યા પછી મહારાષ્ટ્ર વિધાનસભાએ અંધશ્રદ્ધા અને ચમત્કારિક ઉપચાર વિરુદ્ધ કાયદો પસાર કર્યો હતો.

આજે સમગ્ર દેશમાં આવા કાયદાની જરૂર છે. આપણે વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણને પ્રોત્સાહન આપવું પડશે. સાથે જ એ પણ સુનિશ્ચિત કરવું પડશે કે તમામ નાગરિકોને સામાજિક અને આર્થિક સુરક્ષા મળે. આપણે વર્તમાન વ્યવસ્થાને બદલવી પડશે, જેમાં અમીર વધુ અમીર થઈ રહ્યા છે અને ગરીબ વધુ ગરીબ થઈ રહ્યા છે. આપણે એ સુનિશ્ચિત કરવું પડશે કે તમામ નીતિઓ છેવાડાના માણસને ધ્યાનમાં રાખીને બનાવવામાં આવે. તો જ આપણે સમાજમાં સુરક્ષાની ભાવના સ્થાપિત કરી શકીશું અને ઢોંગી બાબાઓના વર્ચસ્વને તોડી શકીશું.

રામ પુનિયાની (લેખક આઈઆઈટી બોમ્બેમાં શિક્ષક છે. મૂળ લેખ અંગ્રેજીમાં હતો, જેનો આ ગુજરાતી અનુવાદ છે.) 

આ પણ વાંચો: ભોલે બાબા સહિત 20 જેટલા નકલી બાબાઓને બ્લેકલિસ્ટ કરાશે

ગુજરાતના અમુક જિલ્લામાં પોલીસ અધિકારીઓ The Schedule Castes and Schedule Tribes (Prevention of Atrocities) Act, 1989, ટૂંકમાં એટ્રોસિટી એક્ટ હેઠળના ગુનાઓમાં આરોપીઓને અર્નેશકુમાર વિરુદ્ધ સ્ટેટ ઓફ બિહારના જજમેન્ટનું ખોટું અર્થઘટન કરી પોલીસ સ્ટેશનમાંથી જ જામીન પર છોડી દેવા લાગ્યા છે. પણ પોલીસ ખાતાનું આ વલણ કાયદા વિરુદ્ધનું છે તે આપણે સમજવું જોઈએ.

ખરી હકીકતે, અર્નેશકુમારનું જજમેન્ટ એટ્રોસિટી એક્ટના ગુનાઓમાં લાગુ પડે નહીં. કારણ કે એટ્રોસિટી એક્ટની કલમ 20 મુજબ આ કાયદો બીજા કાયદા ઉપર સર્વોપરી છે. એટ્રોસિટી એક્ટ ખાસ વર્ગ વિરુદ્ધના ગુનાઓ માટે છે. આ કાયદા નીચેના ગુના સામાન્ય ગુનાઓ નથી. આ કાયદો દલિતો પર થતા ગુનાઓ અટકાવવા માટે છે. ભારતીય બંધારણના આર્ટિકલ 17 નો હેતુ સિદ્ધ કરી દલિતો પરત્વેની આભડછેદ દૂર કરી સામાજિક એકતા લાવવાનો છે. ક્રિમિનલ પ્રોસિજર કોડની કલમ 4 અને 5 ની જોગવાઈઓ મુજબ જો કોઈ ખાસ કાયદો અમલમાં હોય તો તે કાયદામાં જે જોગવાઈ હોય તો તેનો જ અમલ કરવાનો રહે છે. તેથી અર્નેશકુમારનું જજમેન્ટ લાગુ ન પડે.

એટ્રોસિટી એક્ટની કલમ 18 અને સને 2018માં પાર્લામેન્ટે આ કાયદાની કલમ 18A નો ઉમેરો કર્યા બાદ તેમાં આ કાયદા હેઠળ ગુનો કરનાર વ્યક્તિને કોઈ કોર્ટે કોઈ જજમેન્ટ, હુકમ કે આદેશથી જામીન પર છોડવાનો હુકમ કર્યોં હોય તો પણ આગોતરા જામીન મળી શકે નહીં તેવી સ્પષ્ટ જોગવાઈ કરી છે. તે 20/3/2018 ના હાઇકોર્ટના ડો. સુભાષ મહાજન વિરુદ્ધ સ્ટેટ ઓફ મહારાષ્ટ્રના ચુકાદાની ગાઈડ લાઈન મુજબ આ કાયદા નીચેના ગુનાના આરોપીને આગોતરા જામીન આપી શકાય છે તે મતલબનો ચુકાદો આપવામાં આવેલ.

તે ચુકાદા વિરુદ્ધ આખા દેશના દલિતોએ વિરોધ કરતા પાર્લામેન્ટે ઓગષ્ટ 2018માં એટ્રોસિટી એક્ટમાં કલમ 18Aનો ઉમેરો કરીને આરોપીઓને આગોતરા જામીન પર છોડવાની મનાઈ ફરમાવેલ છે.  આમ જો આ કાયદા નીચેના ગુનાઓના આરોપીઓને કોર્ટો પણ આગોતરા જામીન આપી શકતી ન હોય તો આ ગુનાની તપાસ કરનાર પોલીસ અધિકારીઓ અર્નેશકુમારના જજમેન્ટના આધારે પોલીસ સ્ટેશનમાં જામીન પર છોડી શકતી નથી. તેથી અર્નેશકુમારનું જજમેન્ટ એટ્રોસિટી એક્ટના ગુનાઓમાં લાગુ પાડી આરોપીઓને પોલીસ સ્ટેશનમાં જામીન પર છોડી શકાય નહીં.

એ રીતે જો એટ્રોસિટી એક્ટની કલમ 18A ની જોગવાઈ મુજબ આરોપીઓને કોર્ટો પણ આગોતરા જામીન પર છોડી શકતી ન હોય તો પોલીસ અધિકારી પોલીસ સ્ટેશનમાં જ બારોબાર આરોપીઓએ જામીન પર છોડી શકે જ નહીં. ઉપરાંત IPC નીચેના ગુનાઓ સિવાય અન્ય કાયદાઓ જેવા કે POCSOના ગુનાઓ કે ACB ના ગુનાઓમાં સાત વર્ષથી ઓછી સજા હોય તો પોલીસ તેઓને પોલીસ સ્ટેશનમાં જામીન પર છોડતી નથી પણ પોલીસ તેવા ગુનાના આરોપીઓની ધરપકડ કરી કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરે છે. તે વખતે પોલીસ ઈરાદાપૂર્વક અર્નેશકુમારનું જજમેન્ટ ભૂલી જાય છે. જયારે એટ્રોસિટી એક્ટ હેઠળના ગુનાઓના કેસોમાં પોલીસનું વલણ આરોપીઓની ધરપકડ ટાળીને તેમને પોલીસ સ્ટેશનમાં જામીન પર છોડવાનું રહેલું છે.  

ઘણી વખત અમુક પોલીસ અધિકારીઓ એટ્રોસિટી એક્ટ ગુનાઓમાં  સુપ્રીમ કોર્ટના અનીલકુમાર ઉર્ફે અનિલ બાબા વિરુદ્ધ યુનિયન ઓફ ઇન્ડિયાના કેસના રીટ પિટિશન(ક્રિમિનલ) નં. 577/2023 તા 11/12/2023ના ચુકાદા પર આધાર રાખી અર્નેશકુમારના જજમેન્ટ મુજબ આરોપીઓને પોલીસ સ્ટેશનમાં જામીન પર છોડી દે છે. ખરી હકીકતે અનીલકુમારનું જજમેન્ટ તે વ્યક્તિગત કેસ અંગેનું છે. આ જજમેન્ટ તે બંધનકારક કાયદો (Binding law) નથી. 

અનિલકુમારના જજમેન્ટને 'જજમેન્ટ' પણ 'ના' કહી શકાય, કારણ કે તેમાં કોઈ કાયદાનો સર્વમાન્ય સિધ્ધાંત સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા પ્રસ્થાપિત કરવામાં આવ્યો નથી. એ માત્ર અનુચ્છેદ ૩૨ હેઠળ રીટ પિટીશન નામંજૂર કરતો હુકમ છે. 

આ પણ વાંચો: 'બહુચર માતા કેસ' માં રેશનાલિસ્ટ મનસુખ રાઠોડને જામીન મળ્યાં

જે હુકમથી ભૂલભરેલી અને ખોટા પ્રયાસરૂપે કરવામાં આવેલી પિટિશનને રદ કરવામાં આવી હતી. પોલીસ આવા નામંજૂર થયેલી રીટ અરજીનો સહારો લઇ કાયદાની આદેશાત્મક જોગવાઈઓનું ઉલ્લંઘન કરી શકે નહીં. ઉલટાનું પોલિસના આવા ખોટા અર્થઘટનના કારણે ગુનાનો ભોગ બનનારને અન્યાયનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે. જેથી અનિલકુમારના હુકમની આડશમાં પોલીસે ફરિયાદીને સાંભળ્યા વગર અને આરોપીને કોર્ટમાં રજૂ કર્યા વગર જામીન આપવા જોઈએ નહીં.

બીજી રીતે જોઈએ તો એટ્રોસિટી એક્ટની કલમ 15A માં પીડિત અને સાક્ષીઓના અધિકારોની જોગવાઈ કરવામાં આવેલ છે. એટ્રોસિટી એક્ટની કલમ 15A(3) મુજબ આ કાયદા હેઠળની કોઈ પણ કાર્યવાહીઓ કે જેમાં જમીનની જોગવાઈનો પણ સમાવેશ થાય છે તેવી દરેક કાર્યવાહીમાં પીડિત અથવા તેના આશ્રિતોને વ્યાજબી, ચોકસાઈપૂર્વકની અને સમયસરની નોટિસ આપવી ફરજીયાત છે એટલું જ નહીં કલમ 15A (5) મુજબ આ કાયદા હેઠળની કોઈ પણ કાર્યવાહીમાં પીડિત અથવા તેના આશ્રિતને સાંભળવાની તક આપવાની જોગવાઈ કરેલ છે.

એટ્રોસિટી એક્ટની કલમ 15A(3) અને 15A(5)ની જોગવાઈનું પાલન કરવું ફરજીયાત (mandatory) છે. નામદાર સુપ્રીમ કોર્ટે હરિરામ ભાંભી વિરુદ્ધ સત્યનારાયણના કેસમાં તા. 28/10/2021ના રોજ આપેલ જજમેન્ટ મુજબ આ કાયદા હેઠળના કોઈ પણ ગુનાના આરોપીને જામીન આપતા પહેલા કોર્ટે ફરિયાદી અને પીડિત કે આશ્રિતને નોટિસ આપી સાંભળવા ફરજીયાત છે. તે ઉપરાંત ગુજરાત હાઇકોર્ટે તા. 6/8/2020ના હેમલ અશ્વિન જૈન વિરુદ્ધ યુનિયન ઓફ ઇન્ડિયાના જજમેન્ટમાં પણ ઠરાવેલ છે કે આ કાયદાની કલમ 15A(3) અને 15A (5)નું પાલન કરવું ફરજીયાત (mandatory) છે.

આમ એટ્રોસિટી એક્ટની કલમ 15A(3) અને 15A(5)ની જોગવાઈ મુજબ નીચેની કોર્ટોથી માંડીને સુપ્રીમ કોર્ટ સુધીની તમામ કોર્ટો જયારે આ કાયદા હેઠળના ગુનાના આરોપીઓની જામીન અરજીઓમાં ફરિયાદી અને પીડિતોને નોટિસ કરી સાંભળવાની તક આપતી હોય તો અર્નેશકુમારના જજમેન્ટ પર આધાર રાખી પોલીસ અધિકારી આરોપીને જામીન પર છોડી શકે જ નહીં.

(લેખક નિવૃત્ત ડિસ્ટ્રિક્ટ જજ અને બહુજન સમાજને કાયદાકીય બાબતોમાં પડતી મુશ્કેલીઓને લઈને ચિંતિત વડીલ છે.)

આ પણ વાંચો: કે.બી. રાઠોડ સાહેબની દલીલોએ મૃતકને 13.70 લાખનું વળતર અપાવ્યું

જયબાઈ ચૌધરીનું નામ અજાણ્યું લાગે. શક્ય છે બહુમતી લોકોએ તેમનું નામ પહેલીવાર સાંભળ્યું હોય, આવું શક્ય છે, કેમ કે ઈતિહાસમાં તેમના કામની ભાગ્યે જ નોંધ લેવાઈ છે. દલિત સમાજના મહાન સમાજ સુધારક અને લેખક જયબાઈ ચૌધરીનો જન્મ 1892માં નાગપુર શહેરથી લગભગ પંદર કિલોમીટર દૂર ઉમરેર ગામમાં દલિત મહાર જાતિમાં થયો હતો.

1896માં દુષ્કાળને કારણે તેમનો પરિવાર નાગપુર આવ્યો અને તેમણે પ્રાથમિક શિક્ષણ ત્યાં પૂરું કર્યું. 1901માં નાની ઉંમરે, તેણીના લગ્ન બાપુજી ચૌધરી સાથે થયા. તેમની આર્થિક સ્થિતિ ખૂબ જ ખરાબ હોવાને કારણે જયબાઈએ કુલી તરીકે પણ કામ કર્યું. પરંતુ એક દિવસ મિશનરી નન ગ્રેગરી સાથે તેમની મુલાકાત થઈ, જેમનો સામાન ઉપાડીને જયબાઈ જઈ રહ્યા હતા. એ મુલાકાત પછી મધર ગ્રેગરીએ જય બાઈને દર મહિને 4 રૂપિયાના પગારે તેમની શાળામાં શિક્ષક તરીકે ભણાવવાની ઓફર કરી અને જય બાઈએ તેને સ્વીકારી લીધી.

જય બાઈ અછૂત ગણાતી મહાર જાતિના હતા. એટલે જ્યારે હિંદુઓને ખબર પડી કે તેમના બાળકોને એક અસ્પૃશ્ય સ્ત્રી ભણાવે છે, ત્યારે તેમણે શાળાનો બહિષ્કાર કર્યો. જેના કારણે જય બાઈને શાળા છોડવી પડી.

આ પણ વાંચો: મનુ આજે પણ કાર્યરત છે, આ દેશમાં પણ અને આ દેશવાળા જ્યાં જ્યાં ગયા છે તે વિદેશોમાં પણ

આ ઘટનાની જયબાઈ પર એટલી ઘેરી અસર થઈ કે તેમણે અસ્પૃશ્યતા અને જાતિ પ્રથા સામે લડવાનો અને અસ્પૃશ્ય છોકરીઓ અને સ્ત્રીઓને શિક્ષિત કરવાનો સંકલ્પ કર્યો અને 1922માં તેમણે સંત ચોખોમેલા કન્યા શાળાનો પાયો નાખ્યો.

નાગપુરમાં 8 થી 10 ઓગસ્ટ 1930 દરમિયાન યોજાયેલા અખિલ ભારતીય દલિત કોંગ્રેસના પ્રથમ અધિવેશનમાં દલિત મહિલાઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા જયાબાઈ ચૌધરીએ કહ્યું હતું કે, છોકરાઓની જેમ છોકરીઓને અભ્યાસ કરવાની તમામ તકો પૂરી પાડવી જોઈએ. એક છોકરીના ભણતરથી આખો પરિવાર શિક્ષિત થઈ જાય છે.

એકવાર 1937માં ઓલ ઈન્ડિયા વુમન્સ કોન્ફરન્સ દરમિયાન ઉચ્ચ જાતિની મહિલાઓ દ્વારા જયબાઈએ જાતિ ભેદભાવનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. આ કોન્ફરન્સમાં તેમને ડાઇનિંગ એરિયાથી અલગ બેસવાની ફરજ પાડવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ 1 જાન્યુઆરી, 1938ના રોજ જયાબાઈએ દલિત મહિલાઓની એક વિશાળ સભા બોલાવી અને ઉચ્ચ જાતિની મહિલાઓની અસ્પૃશ્યતા અને અસ્પૃશ્યતા પ્રત્યે આક્રોશ વ્યક્ત કર્યો. 

જયબાઈ જુલાઈ 1942માં આયોજિત ઓલ ઈન્ડિયા દલિત મહિલા પરિષદના સભ્ય પણ હતા. આ સંમેલનમાં બાબાસાહેબ પોતે પણ હાજર રહ્યા હતા. આ પરિષદમાં મહિલાઓની જાગૃતિ જોઈને બાબા સાહેબે ખુશી વ્યક્ત કરતા કહ્યું હતું કે, આ પરિષદમાં મોટી સંખ્યામાં મહિલાઓની ભાગીદારી જોઈને હું સંતુષ્ટ અને ખુશ છું કે અમે પ્રગતિ કરી છે.જયાબાઈએ 1922માં શરૂ કરેલી શાળા હવે ઉચ્ચ માધ્યમિક શાળા બની ગઈ છે. છેલ્લું વાક્ય વાંચીને આપણને સૌને ગર્વ થશે. હવે આ શાળાનું નામ બદલીને જયબાઈ ચૌધરી જ્ઞાનપીઠ કરવામાં આવ્યું છે. એક દલિત કુલી મહિલા શિક્ષક બને, સંઘર્ષ કરે, જાતે સ્કૂલ શરૂ કરે અને આજે એ જ સ્કૂલ પર તેના નામની તક્તી લાગેલી હોય તેની પાછળ કેટલો મોટો સંઘર્ષ રહેલો હશે તેની કલ્પના કરો?

આ પણ વાંચો: દેખાતો નહોતો પણ અમીન સાહેબ ની પીઠ પાછળ સાવરણી અને ગળામાં કુલડી વળગેલા હતા

વાત એવી હતી કે, આ વિધવા મહિલાના પતિ લગભગ વીસ વરસની ઉંમરે પોલીસ ખાતામાં પોલીસ સિપાહીની નોકરીમાં જોડાયેલા. તેમને કોઈ તાલુકાના અમુક ગામમાં બીટ જમાદાર તરીકે પોસ્ટિંગ મળતા ત્યાં નોકરી કરતા હતા. જ્યાં તેઓ પત્ની અને પરિવાર સાથે રહીને નોકરી કરતા હતા.

આ જમાદાર 19 વર્ષની નોકરી દરમિયાન ચાલુ નોકરીએ ગુજરી ગયા. તે વખતે તેમની પત્નીની ઉંમર લગભગ માત્ર ૩૬ વરસની હશે. આટલી નાની ઉંમરે વિધવા થયેલા એ ગરીબ અભણ બહેનને ફેમીલી પેન્શન એટલે શું તેની કશી ખબર પડતી નહોતી. એસ. પી કચેરી કે પેન્શન ખાતા તરફથી તેમને પેન્શન ચૂકવવામાં આવતું નહીં. તેઓ બિચારા ગામડામાં મજૂરી કરી, પારકા ઘરના કામકાજ કરીને ગરીબીમાં જીવન ગુજારતા હતા.

એમ ને એમ દિવસો, વરસો પસાર થતા લગભગ ૧૯૯૯ના અરસામાં તેમની ઉંમર ૬૭ કે ૬૮ વરસની વૃદ્ધાવસ્થાએ પહોંચી. તે અરસામાં કોઈ કામસર તેઓ ભાવનગર ગયેલા. ત્યાં કોઈ રીક્ષામાં બેસીને આ બહેન જતા હતા ત્યારે તે રીક્ષાવાળાએ તેમને કુતૂહલવશ પૂછ્યું કે ‘માજી તમારા પતિ શું કરે છે?’  માજી જવાબ આપે છે કે, તેમના પતિ તો ૩૫-૩૬ વરસથી ગુજરી ગયા છે. રીક્ષાવાળાએ માજીને ફરી પૂછ્યું, ‘તમારા પતિ શું કરતા હતા?’  માજીએ જવાબમાં કહ્યું કે, "મારા પતિ પોલીસ તરીકે નોકરી કરતા હતા." આવો જવાબ સાંભળી રીક્ષાવાળા ભાઈએ સવાલ કર્યો, ‘તો તો તમને દર મહિને ફેમીલી પેન્શન મળતું હશે ને?’ વિધવા બહેનને રીક્ષાવાળાની આ ફેમીલી પેન્શનવાળી વાત સાંભળી કુતૂહલ સાથે નવાઈ લાગી એટલે તેમણે રીક્ષાવાળાને પૂછ્યું  કે, "આ ફેમિલી પેન્શન એટલે શું?"

રીક્ષાવાળા ભાઈને પણ નવાઈ લાગી એટલે પૂછ્યું, "વરસો પહેલા તમારા પોલીસ પતિ ગુજરી ગયા છે છતા તમને હજુ ફેમીલી પેન્શન નથી મળતું?"

મહિલા કહે, "અમને ગામડાના ગરીબ અભણને આવી ખબર ન પડે એટલે કોણ આપે ભાઈ?"

પેલા રીક્ષાવાળા ભાઈ થોડું ઘણું ભણેલા હશે એટલે આ મહિલાને ડી.એસ.પી. ઓફીસે લઈ ગયા. ત્યાં અધિકારીને મળી તે મહિલાએ પોતાના પતિ પોલીસમાં નોકરી કરતા હતા ને ગુજરી ગયા છે એટલે મને પેન્શન મળવું જોઈએ પણ મળતું નથી તો પેન્શન આપો તેવી માગણી કરીને રજૂઆત કરી. પરંતુ પેલા અધિકારી સામેથી એવો પ્રશ્ન કરે છે કે તમારા પતિ અમારા ખાતામા પોલીસની નોકરી કરતા હતા તેનો કોઇ પુરાવો(સાબિતી) છે તમારી પાસે? 

મહિલા જવાબ આપે છે કે, "મારી પાસે તો કંઇ કાગળીયા નથી." 

પેલા અધિકારી આ બહેનને એવો જવાબ આપે છે કે, 'તો પેન્શન ન મળે જાવ..."

ત્યારબાદ આ વિધવા બહેન કોઈ ભણેલગણેલ માણસની સલાહ લેતા ભાઈએ જિલ્લા દફતર અધિકારીની કચેરીને સંબોધીને એક અરજી લખી આપી. તે અરજીમાં બહેનના મરહૂમ પતિની સર્વિસ બુકની ખરી નકલની માગણી કરાવી આપે છે. જિલ્લા દફતર કચેરીમાં નસીબજોગે પેલા મરહૂમ પોલીસવાળાની સર્વિસ બુકનું મહત્વનું કહી શકાય તેવું એક પાનું (Abstract) મળી આવતા તે સર્વિસ રેકર્ડની ખરી નકલ આ વિધવા બહેનને આપવામાં આવે છે.

આ સર્વિસ રેકર્ડના abstractમાં પોલીસવાળા ભાઈનું નામ, તેમની જન્મ તારીખ, નોકરીમાં દાખલ થયાની તારીખ, મરણની તારીખ યાને નોકરીનો અંત આવવાની તારીખની વિગતો લખેલી હતી.

વિધવા બહેન આ સર્વિસ રેકર્ડની ખરી નકલ લઇને ડી.એસ.પી. ઓફીસને મળી લેખિતમાં પેન્શન માટે અરજી કરે છે. છતા ડી.એસ.પી. કચેરી માનતી નથી અને વિધવાને સને ૧૯૯૯ના અરસામાં લેખિતમાં સામા પ્રશ્ન કરી કહે છે કે,"તમારા પતિ પોલીસમાં હતા ત્યારે તેને કોઈ સહાય મળી હોય કે કોઇ ઈનામ મળેલ હોય તેના પુરાવા અને તેઓ છેલ્લે કયા પોલીસ સ્ટેશનમાં નોકરી કરતા હતા તેના પુરાવા આપો."

પેલા વિધવા બહેન તો નિરાશ થઇ ગયા. તેમની પાસે આવા પુરાવા ક્યાંથી હોય?

અંતે કંટાળીને ભાવનગરના હોંશિયાર વકીલને રોકે છે. કાયદેસર રીતે સરકાર વિરુદ્ધ દિવાની કેસ કરવો હોય તો સૌ પ્રથમ સરકારને સી.પી.સી.ની કલમ 80 મુજબ નોટિસ આપવી ફરજિયાત હોવાથી વકીલ મારફત સરકાર અને ડી.એસ.પી. વગેરેને સી.પી.સી.ની કલમ ૮૦ મુજબ નોટિસ આપવામાં આવે છે. છતાં પોલીસ ખાતા તરફથી કે સરકાર તરફથી કોઈ જવાબ આપવામાં આવતો નથી.

અંતે રાજ્ય સરકાર અને એસ. પી. કચેરી, પેન્શન ચૂકવણા અધિકારી વગેરે પેન્શન આપવાનો ઈનકાર કરતા અંતે ન્યાય ન મળતા પતિ મરી ગયાના ૩૬ વરસે ન્યાયની અદાલતમાં દાવો દાખલ કરવાની ફરજ પડી. એટલે તે મહિલા ભાવનગરની સિવિલ કોર્ટમાં દિવાની કેસ દાખલ કરે છે.

જોગાનુજોગ તે દાવાની ટ્રાયલ મારે ચલાવી ચુકાદો આપવાનું સદભાગ્ય સાંપડે છે. સદરહુ કોર્ટ કેસમાં સરકાર યાને પોલીસ વડા તરફથી સરકારી વકીલ મારફત દાવા જવાબ રજુ થાય છે. તેમાં સામાન્ય રીતે સરકાર તરફથી જે ચીલાચાલું તકરાર ઉઠાવવામાં આવે તેમ જવાબ આપવામાં આવ્યો. એવી તકરાર પણ લીધી કે અરજદાર વિધવા બહેન પાસેથી તેના પતિ પોલીસ ખાતામા નોકરી કરતા હતા અને તેની નોકરીનો સમયગાળો પેન્શનેબલ હતો કે કેમ? તેના પુરાવા માંગેલા પણ રજૂ કરી શકેલ નહીં એટલે તેણીનો આ દિવાની દાવો/કેસ નામંજૂર કરવો જોઈએ તે મતલબનો જવાબ ડી.એસ.પી. તરફથી રજૂ થયો.

ત્યારબાદ કોર્ટ કેસની કાર્યવાહી(Trial) આગળ ચાલે છે. કેસ કરનાર વિધવા મહિલા કોર્ટમાં પોતાના કેસની હકીકતોની સોગંદ પર જુબાની આપે છે. સાથે સાથે તેના કેસના સમર્થનમાં લેખિત દસ્તાવેજી પુરાવામાં તેણીએ બે વખત ડી.એસ.પી.માં આપેલ અરજીઓ, તેણીના પતિની સર્વિસ બુકનું Abstract, સરકારને આપેલ લીગલ નોટિસની કોપી અને સરકારે આપેલ તેનો જવાબ વગેરે લેખિત કાગળો રજૂ કરે છે.

સામા પક્ષે સરકાર તરફથી તા.૧/૧/૧૯૭૨ના નોટિફીકેશનથી બહાર પાડવામાં આવેલ ફેમિલી પેન્શન સ્કીમ ૧૯૭૨ની કોપી રજૂ કરવામાં આવે છે. બીજો કોઈ મૌખિક કે લેખિત પુરાવો રજૂ થતો નથી.

ત્યારબાદ બન્ને પક્ષના વકીલોની દલીલો સાંભળી ચૂકાદો (જજમેન્ટ) આપેલ. કોર્ટ આ કેસમાં રજૂ થયેલ મૌખીક અને લેખિત પુરાવો, નામદાર સુપ્રીમ કોર્ટ તથા હાઇકોર્ટના જજમેન્ટની ગાઇડલાઇન, ગુજરાત સરકારના જુદા જુદા પરિપત્રો અને ફેમિલી પેન્શન સ્કીમ ૧૯૭૨ વગેરે વંચાણે લઇ અભ્યાસ કરી તર્કસંગત તારણો અને કારણો આપી finding આપી જજમેન્ટમાં ઠરાવેલ કે, "આ વિધવા બહેનને કાયદેસર ફેમિલી પેન્શન મળવાપાત્ર છે. 

આ પણ વાંચો: મજૂરનો દીકરો મજૂર... જાણો દલિતની તુલનાએ સામાન્ય વર્ગના મજૂરોની હાલત 14 વર્ષમાં કેટલી સુધરી?

કોર્ટે સુપ્રીમ કોર્ટના એક ચૂકાદાના સારાંશની નોંધ લીધેલ કે, "પેન્શન કે ફેમીલી પેન્શન ચુકવવાનો ઈન્કાર કરવો તે બંધારણમાં આર્ટીકલ ૨૧થી બક્ષવામાં આવેલ નાગરિકના જીવનના મૂળભૂત અધિકારનો ભંગ છે. આવા કિસ્સાઓમાં કે જ્યારે ગામડાના અભણ અજ્ઞાન મહિલા પાસે કોઇ આધાર ન હોય તેવા સંજોગોમાં સરકારના જે ખાતાની ફરજ બને છે તેની પાસે તો રેકર્ડ હોય  તેના આધારે તાત્કાલિક પેન્શન ચૂકવી દેવું પડે."

વધુમાં આ જજમેન્ટમાં ગુજરાત હાઇકોર્ટેના  કાશીબેન વાળા વિરુદ્ધ બરવાળા નગર પંચાયતના કેસના 1994(1)GLR 398 માં રિપોર્ટ થયેલ કેસના ચુકાદાનો ઉલ્લેખ કરી નોંધ લીધેલ કે, " સ્થાપિત કાયદા મુજબ પેન્શન મેળવવાનો અધિકાર તે મિલકતનો અધિકાર છે અને તે recurring right છે. અને પેન્શન અને ગ્રેજ્યુઇટીની રકમ જે તારીખથી મેળવવાની થાય ત્યારથી ખરેખર ચુકવણું થાય ત્યાં સુધી ૧૨% લેખે વ્યાજ પણ ચુકવવું ફરજીયાત છે."  

વધુમાં  જજમેન્ટમાં અન્ય ચૂકાદાનો આધાર લઈને નોંધેલ કે, "પેન્શન તે નિવૃત્ત થનારે કે ફેમિલી પેન્શન મેળવવા જે હકદાર હોય તેણે જે તે ખાતા પાસે માંગવા જવાની જરૂર નથી પણ ચુકવવા માટે જવાબદાર તંત્ર એ જે તે હકદાર વ્યક્તિને તાત્કાલિક ચુકવવાની કાયદેસર ફરજીયાત જવાબદારી છે.

આમ કેસની હકીકત અને બંને પક્ષકારો તરફથી રજુ થયેલ પુરાવા, સરકારના પરિપત્રો, પેન્શન સ્કીમના નિયમો બંને પક્ષોની દલીલો અને નામદાર સુપ્રીમ કોર્ટે અને હાઇકોર્ટના ચુકાદાઓના અભ્યાસના અંતે આ અદાલત જજમેન્ટ આપી આ વિધવા બહેનને નિયમો અનુસાર જે તારીખથી ફેમીલી પેન્શન અને બીજા એલાઉનસીસ ચૂકવવા પાત્ર થતાં હોય તેના એરીયરસની ગણતરી કરી આ ચુકાદાની તારીખથી બે મહિનામાં ચુકવી આપવા. અને જ્યારથી ચુકવવાપાત્ર થાય છે ત્યારથી  માંડીને ખરેખર ચુકવણું કરે તે તમામ સમયગાળા દરમિયાનનું ૧૨%  વ્યાજ સાથે આ પેમેન્ટ કરવાનું રહેશે. તે સાથે સાથે આ બહેનને નિયમો મુજબ દર મહિને નિયમિત ફેમીલી પેન્શન ચુકવતા રહેવાનું છે. અંતે આ કોર્ટ આ કેસ લડવાનો જે આ બહેનને ખર્ચ થયો હોય તે સરકારે ચુકવવો તેવો હુકમ કરી વાદીનો દાવો મંજૂર કરતો ચુકાદો જાહેર કર્યો. 

નસીબજોગે આ આખા કેસની ટ્રાયલ ચલાવી ચુકાદો આપવાનો મોકો મારા નસીબમાં આવેલ જેને મારું સદભાગ્ય સમજુ છું. આ ચુકાદા સામે સરકાર અને ડી.એસ.પી.એ ડિસ્ટ્રિક્ટ કોર્ટમાં અપીલ કરેલી. અપીલ કોર્ટે સરકારની અપીલ નામંજૂર કરી ચુકાદામાં થોડું મોડીફીકેશન કરી મારો ચુકાદો માન્ય (confirm) કરેલ.

કે.બી.રાઠોડ

(લેખક નિવૃત્ત ડિસ્ટ્રિક્ટ જજ અને બહુજન સમાજને ન્યાયિક વ્યવસ્થામાં પડતી મુશ્કેલીઓ અંગે ચિંતિત વડીલ છે.)

આ પણ વાંચો: હવે ઓબીસી પ્રમાણપત્ર મેળવવા રેવન્યૂ રેકોર્ડ પુરાવા તરીકે માન્ય ગણાશે

બીજી તરફ દિલ્હીમાં કૉંગ્રેસ અને આપ વચ્ચેનું ગઠબંધન તૂટી ગયું છે. જ્યારે આમ આદમી પાર્ટી અને કોંગ્રેસ વચ્ચે લોકસભાની ચૂંટણી એકસાથે લડવાની સમજૂતી થઈ ત્યારે ભાજપે તેને 'મજબૂરી'ની સમજૂતી ગણાવી હતી. ભાજપે આરોપ લગાવ્યો કે, આમ આદમી પાર્ટી અને કોંગ્રેસ માત્ર ભાજપને રોકવા માટે એકસાથે આવી રહ્યા છે, જ્યારે તેમની વચ્ચે કોઈપણ પ્રકારનું સંકલન નથી. પાર્ટીએ એવી પણ શક્યતા વ્યક્ત કરી હતી કે ચૂંટણી બાદ આ ગઠબંધન તૂટી જશે અને બંને પક્ષો એકબીજા પર આક્ષેપો અને વળતા આક્ષેપો કરશે.

ભાજપનો આરોપ હવે એકદમ સાચો સાબિત થયો છે. આમ આદમી પાર્ટી અને કોંગ્રેસનું ગઠબંધન તૂટી ગયું છે અને બંને પાર્ટીઓએ દિલ્હી વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં અલગથી લડવાની જાહેરાત કરી છે. કોંગ્રેસના ત્રણેય લોકસભા ઉમેદવારો ઉદિત રાજ, જેપી અગ્રવાલ અને કન્હૈયા કુમારે કોંગ્રેસ ફેક્ટ ફાઈન્ડિંગ કમિટિ સમક્ષ સ્વીકાર્યું છે કે ચૂંટણી દરમિયાન આમ આદમી પાર્ટીના નેતાઓ અને કાર્યકરોએ તેમને સમર્થન આપ્યું ન હતું, જેના કારણે તેમને કારમી હારનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. ત્યાર બાદ લોકસભા ચૂંટણીમાં જ્યારે કોંગ્રેસે એકલા હાથે ચૂંટણી લડવાનું નક્કી કર્યું હતું ત્યારે તેનું પ્રદર્શન ઘણું સારું હતું.

લોકસભા ચૂંટણીમાં હારની સમીક્ષા કરવા માટે કોંગ્રેસે તેના નેતાઓ પીએલ પુનિયા, રજની પાટિલ અને દિલ્હી પ્રદેશ કોંગ્રેસના કાર્યકારી અધ્યક્ષ દેવેન્દ્ર યાદવના નેતૃત્વમાં એક સમિતિની રચના કરી હતી. ત્રણેય લોકસભા ઉમેદવારો સાથે વાત કર્યા બાદ આ સમિતિએ પોતાનો રિપોર્ટ પાર્ટીના કેન્દ્રીય નેતૃત્વને સોંપી દીધો છે. 

આ પણ વાંચોઃ કોંગ્રેસ 100 બેઠકો જીતી શકી નથી, છતાં તેના ચહેરા પર જીતની ચમક કેમ છે?

આ રિપોર્ટમાં ત્રણેય ઉમેદવારોએ દાવો કર્યો છે કે આમ આદમી પાર્ટીના નેતાઓ અને કાર્યકરોએ તેમને ચૂંટણીમાં સમર્થન આપ્યું નથી. તેમને ડર હતો કે જો કોંગ્રેસ દિલ્હીમાં ઉભી રહેશે તો વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં મેદાન મારી જશે. આ જ કારણ છે કે બંને પક્ષના કાર્યકરો વચ્ચે સંકલન ન હોવાથી કોંગ્રેસને તેના હિસ્સાની ત્રણેય બેઠકો પર કારમી હારનો સામનો કરવો પડ્યો હતો.

કોંગ્રેસના નેતા રાજેશ લિલોઠીયાએ કહ્યું કે, પાર્ટીના ઘણા નેતાઓ આમ આદમી પાર્ટી સાથે ગઠબંધનને લઈને બેચેન હતા. તેમનું માનવું હતું કે કોંગ્રેસે એકલા હાથે ચૂંટણી લડવી જોઈએ અને કેજરીવાલના ભ્રષ્ટાચારનો બોજ પોતાના ખભા પર ઉઠાવવો જોઈએ નહીં. પરંતુ 'મોટા લક્ષ્યાંકો'ને ધ્યાનમાં રાખીને ચૂંટણી લડી રહેલા પક્ષે આખરે અન્ય રાજ્યોની જેમ દિલ્હીમાં પણ આમ આદમી પાર્ટી સાથે ચૂંટણી લડવાનું નક્કી કર્યું હતું. જો કે આનાથી તેને કોઈ ફાયદો થયો ન હતો. એકસાથે ચૂંટણી લડ્યા બાદ પણ બંને પક્ષો એક પણ બેઠક પર સફળતા મેળવી શક્યા નથી.
રાજેશ લીલોઠીયાએ કહ્યું કે, દેશભરના મુસ્લિમ અને દલિત મતદારોએ કોંગ્રેસ પ્રત્યે પોતાની વફાદારી બતાવી છે. તેમની અંદર એવી લાગણી પ્રબળ બની છે કે દેશમાં ધર્મનિરપેક્ષતા અને ભાઈચારાને જો કોઈ બચાવી શકે છે તો તે માત્ર કોંગ્રેસ છે. દલિત સમુદાય ખૂબ જ આશંકિત હતો કે ભાજપને સત્તામાં પૂર્ણ બહુમતી મળ્યા બાદ દેશના બંધારણમાં ફેરફાર થઈ શકે છે. તેથી તેણે તેમની તમામ શક્તિથી કોંગ્રેસને ટેકો આપ્યો અને સમગ્ર દેશમાં ભાજપને હરાવવાનું કામ કર્યું. હવે કોંગ્રેસ આ બે મુખ્ય મતદાર વર્ગને પોતાની સાથે લઈને અન્ય સમુદાયોના લોકોને પણ આકર્ષવાનું કામ કરશે. કોંગ્રેસ નેતાએ વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો કે પાર્ટી ફરી એકવાર દિલ્હીમાં મજબૂત વાપસી કરવામાં સફળ રહેશે.

કોંગ્રેસની સંપૂર્ણ આશા મુસ્લિમ અને દલિત મતદારોના સમર્થન પર ટકી છે. મુસ્લિમ મતદારો દેશભરમાં વ્યૂહાત્મક મતદાન માટે જાણીતા છે. એવું માનવામાં આવે છે કે મુસ્લિમ મતદારો એવા રાજકીય પક્ષને જ મત આપે છે જે ભાજપને હરાવવાની સ્થિતિમાં હોય. આવી સ્થિતિમાં, દિલ્હીમાં છેલ્લી ત્રણ લોકસભા ચૂંટણી અને ત્રણ વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં શૂન્ય પર અટવાયેલી કોંગ્રેસને મુસ્લિમ મતદારો કેમ મત આપશે તે સમજવું મુશ્કેલ છે.

આ પણ વાંચોઃ અમે સત્તામાં આવીશું તો અનામતની 50 ટકા મર્યાદા હટાવીશુંઃ રાહુલ ગાંધી

મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનની ચૂંટણીમાં પણ કોંગ્રેસે આ વોટબેંક પર ભરોસો રાખ્યો હતો, તેનો તેને ચોક્કસ ફાયદો થયો હતો અને ૨૫૦ સીટ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનમાં તેના નવ ઉમેદવારો ૧૧.૬૮ ટકા મતો સાથે જીત્યા હતા. પરંતુ મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં મુસ્લિમ મતદારોએ આમ આદમી પાર્ટીને જ સમર્થન આપ્યું હતું. આવી સ્થિતિમાં આ વખતે વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં તેઓ કોને સમર્થન આપશે તે જોવું રહ્યું. તેવી જ રીતે દલિત સમાજના મતદારો પણ દિલ્હીમાં સામાન્ય માણસમાં વિશ્વાસ વ્યક્ત કરી રહ્યા છે. આવી સ્થિતિમાં કોંગ્રેસ માટે પોતાની જૂની વોટ બેંકને એકસાથે લાવવી ખૂબ જ પડકારજનક સાબિત થવાનું છે.

તેમ છતાં એટલું તો સ્પષ્ટ લાગે છે કે, કૉંગ્રેસે હવે દેશભરમાં ફરી બેઠાં થવા માટે દલિતો, આદિવાસીઓ અને મુસ્લિમોનો સહારો લેવાનું નક્કી કર્યું છે. એટલે જ રાહુલ ગાંધી સહિતના તેના નેતાઓ સતત હાથમાં બંધારણની કોપી લઈને ફરે છે. તેની સાથે એ પણ એટલું જ સાચું છે કે, જ્યારે મલાઈદાર હોદ્દાઓ વહેંચવાના આવે ત્યારે આ જ કોંગ્રેસ ભાજપની જેમ સવર્ણોની પાર્ટી બની જાય છે અને દલિતો, આદિવાસીઓ અને મુસ્લિમોને સાઈડલાઈન કરી દે છે. આ સવર્ણ માનસિકતા ડો. આંબેડકર અને માન્યવર કાંશીરામ સારી રીતે સમજી ગયા હતા. તેથી જ તેમણે બહુજન સમાજનો પોતાનો રાજકીય પક્ષ મજબૂત કરવા પર ફોકસ કર્યું હતું.

આગળ વાંચોઃ 2013 પછી દલિતો, આદિવાસીઓ પરના ગુનાઓમાં 46 અને 48 ટકાનો વધારો થયો

સરકારી આંકડાઓ મુજબ હાથરસના ફુલરાઈ ગામમાં સર્જાયેલી દુર્ઘટનામાં 121 લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા છે, જ્યારે 31 લોકો ઘાયલ થયા છે. અકસ્માત બાદ પોલીસે સત્સંગના આયોજકો સામે હત્યાનો ગુનો નોંધ્યો છે. તાજેતરમાં લાગુ કરાયેલ ભારતીય ન્યાયિક સંહિતાની કલમ 105, 110, 126(2), 223 અને 238 હેઠળ આયોજકોને આરોપી બનાવવામાં આવ્યા છે. 

હત્યા ઉપરાંત તેમાં સરકારી આદેશોનો અનાદર અને પુરાવા સાથે ચેડા કરવાના આરોપો પણ ઉમેરવામાં આવ્યા છે. અલીગઢ રેન્જના પોલીસ મહાનિરીક્ષક શલભ માથુરના જણાવ્યા અનુસાર, આ કેસમાં દેવપ્રકાશ મધુકરને મુખ્ય આરોપી બનાવવામાં આવ્યા છે. 

આ કેસમાં અત્યાર સુધીમાં 6 લોકોની ધરપકડ કરવામાં આવી છે, જ્યારે દેવપ્રકાશની શોધ હજુ ચાલુ છે. તેની ધરપકડ માટે બિનજામીનપાત્ર વોરંટ ઈશ્યૂ કરવા ઉપરાંત પોલીસ 1 લાખ રૂપિયાનું ઈનામ જાહેર કરવાની પણ વાત કરી રહી છે. પરંતુ આ કેસમાં ભોલે બાબાનું નામ નથી.

હવે સવાલ એ છે કે આટલો મોટો અકસ્માત થયો હોવા છતાં પોલીસ-વહીવટી તંત્રે બાબા સૂરજપાલ જાટવ ઉર્ફે ભોલે બાબાને આરોપી કેમ ન બનાવ્યા? આ વિશે અલગ અલગ પ્રકારની વાતો થઈ રહી છે. આમાંનો એક દાવો એવો છે કે બાબા મજબૂત રાજકીય કનેક્શનો અને રાજકીય પીઠબળ ધરાવે છે. બીજો દાવો એ છે કે ઉત્તર પ્રદેશ, દિલ્હી, હરિયાણા અને રાજસ્થાન સહિત અનેક રાજ્યોમાં બાબાના લાખો અનુયાયીઓ છે. સરકાર બાબા પર સીધો હાથ નાખીને તેમના લાખો ભક્તોને નારાજ કરવા માંગતી નથી.

પરંતુ આ દરમિયાન બાબાની જાતિ અને દલિતોમાં તેમના પ્રભાવને પણ તેમને બચાવવાનું કારણ માનવામાં આવે છે. પરંતુ ઉત્તર પ્રદેશના મુખ્ય પ્રધાન યોગી આદિત્યનાથ અને સિનિયર પોલીસ અધિકારીઓએ કહ્યું છે કે, જે લોકોએ કાર્યક્રમનું આયોજન કરવા માટે વહીવટીતંત્ર પાસેથી પરવાનગી માંગી હતી તેમની સામે કેસ નોંધવામાં આવ્યો છે. કાર્યક્રમ માટેની અરજી બાબા તરફથી કરવામાં આવી ન હોવાથી તેમનું નામ એફઆઈઆરમાં નથી.

કોણ છે બાબા સૂરજપાલ જાટવ ઉર્ફે નારાયણ સાકાર હરિ ઉર્ફે ભોલે બાબા?

ભોલે બાબા ઉર્ફે નારાયણ સાકાર હરિનું સાચું નામ સૂરજપાલ સિંહ છે. તેમનો જન્મ કાસગંજ જિલ્લાના પટિયાલી વિસ્તારમાં એક દલિત પરિવારમાં થયો હતો. તેમનું ગામ બહાદુર નગર હાથરસથી લગભગ 65 કિલોમીટર દૂર છે. પરિવારમાં કુલ ત્રણ ભાઈઓ હતા. મોટા ભાઈનું થોડા વર્ષો પહેલા અવસાન થયું હતું. જ્યારે નાનો ભાઈ રાકેશ ખેડૂત છે. 

બાબા બનતા પહેલા સૂરજપાલ સિંહ ઉત્તર પ્રદેશ પોલીસમાં કોન્સ્ટેબલ હતા. લાંબા સમય સુધી તેમણે લોકલ ઈન્ટેલિજન્સ યુનિટ એટલે કે LIUમાં સેવા આપી હતી. તેઓ આગ્રાની આસપાસના લગભગ 12 પોલીસ સ્ટેશનોમાં ડ્યૂટી નિભાવી ચૂક્યા છે. 1990ના દાયકામાં તેમની વિરુદ્ધ આગ્રાના શાહગંજ પોલીસ સ્ટેશનમાં જાતિય શોષણનો કેસ નોંધાયો હતો. એ પછી તેમની ધરપકડ કરીને જેલમાં મોકલી દેવામાં આવ્યા હતા. આ દરમિયાન બાબાએ તેમની સરકારી નોકરી પણ ગુમાવી દીધી હતી.

આ પણ વાંચો: Exclusive - ગિરનાર પર્વતની પાંચમી ટૂંક ઉપર આવેલા પગલાંનો વિવાદ: ઐતિહાસિક પુરાવા પર એક દ્રષ્ટિપાત

જો કે, ભોલે બાબા તેમના ભક્તોને જુદી જ વાત કરે છે. બાબા કહે છે કે તેમણે 18 વર્ષ સુધી પોલીસમાં કામ કર્યું અને પછી 90ના દાયકામાં VRS લીધું. બાબા દાવો કરે છે કે "તેમની ઈશ્વર સાથે મુલાકાત થઈ હતી અને પછી તેમણે પોતાનું જીવન ભગવાનને સમર્પિત કર્યું હતું. તેમનું શરીર ભગવાનનું અંગ છે અને માનવ કલ્યાણ એ તેમના જીવનનું લક્ષ્ય છે.” 

એ પછી સૂરજપાલે પોતાનું નામ બદલીને નારાયણ સાકાર વિશ્વ હરિ રાખ્યું. બાબાની ભગવાન સાથે મુલાકાતની વાર્તાઓ તેમના ભક્તોમાં ખૂબ જ લોકપ્રિય છે. પરંતુ તેમના ચમત્કારો તો તેના કરતાં પણ વધુ લોકપ્રિય છે. બાબાના ઉપદેશો ઉપરાંત તેમના કાર્યક્રમોમાં રોગો મટાડવા, ભૂત ભગાડવા અને ગરીબી દૂર કરવાના દાવાઓ પણ કરવામાં આવે છે.

ચમત્કારિક સ્પર્શ અને બાબાના નળનું પાણી

સ્થાનિકોનું કહેવું છે કે જ્યારે બાબા જેલમાંથી છૂટ્યા ત્યારે તેમણે લોકોને ભગવાન સાથેની તેમની મુલાકાતની વાર્તા કહેવાનું શરૂ કર્યું હતું. તેમના ગામ પટિયાલીના એક રહેવાસી કહે છે, “તે દરમિયાન, બાબાએ તેમના ઘરની બહાર લગાવેલી ડંકીનું પાણી ચમત્કારિક હોવાની વાર્તા શરૂ કરી હતી. સમય સાથે તેમના ભક્તો વધવા લાગ્યા અને ચમત્કારિક પાણીની વાર્તા દૂરના વિસ્તારોમાં પણ ફેલાવા લાગી હતી. આ ડંકીમાંથી પાણી લેવા લોકો દૂર-દૂરથી આવવા લાગ્યા. તેમનું માનવું હતું કે, આ નળનું પાણી તેમના તમામ દુઃખો દૂર કરી દે છે અને તમામ પ્રકારની બીમારીઓથી મુક્તિ અપાવે છે."

બાબાની લોકપ્રિયતા વધવા લાગી. પરંતુ આવા કિસ્સાઓમાં મોટાભાગે જોવા મળે છે તેમ, બાબાના મોટા ભાગના ભક્તો ગરીબ, પછાત અને દલિત સમાજના લોકો હતા. તેમાં પણ મોટાભાગની મહિલાઓ હતી, જે ઓછું ભણેલી અને ગરીબીથી ઘેરાયેલી હતી. 

થોડા સમય પછી બાબાની લોકપ્રિયતા પટિયાલી અને કાસગંજની સીમાઓ વટાવીને અન્ય વિસ્તારોમાં ફેલાઈ ગઈ. એ પછી ફિરોઝાબાદ, ઇટાહ, ઇટાવા, મૈનપુરી, કાનપુર, જાલૌન, ફરુખાબાદ, આગ્રા, હાથરસ, મથુરા, પીલીભીત, બરેલી અને મુરાદાબાદ જેવા શહેરોમાં બાબાના કાર્યક્રમોનું આયોજન થવા લાગ્યું. આ દિવસોમાં, દર મહિનાના પહેલા મંગળવારે નારાયણ સાકાર હરિના વિશાળ સત્સંગનું આયોજન કરવામાં આવે છે.

નારાયણ સાકર હરિ ઉર્ફે ભોલે બાબા સામાન્ય બાબાઓની જેમ ભગવા વસ્ત્રો પહેરતા નથી. હંમેશા સફેદ સૂટમાં જોવા મળતા બાબા પોતાના અંગત સુરક્ષાકર્મીઓ સાથે ફરે છે. તેમની સાથે વાહનોનો લાંબો કાફલો પ્રવાસ કરે છે. તેમણે ઘણી જગ્યાએ આશ્રમો બનાવ્યા છે. જ્યાં પણ આશ્રમો હોય કે જ્યાં પણ બાબાના કાર્યક્રમોનું આયોજન થાય ત્યાં બાબાની ડંકી અવશ્ય દેખાય છે. બાબાની ડંકીનું પાણી અને બાબાનો ચમત્કારી સ્પર્શ મેળવવા માટે અનુયાયીઓમાં રીતસરની હોડ મચે છે. ભક્તો ડંકીનું પાણી પીને પોતાને ધન્ય માને છે. ભોલે બાબાની આવી ગાંડપણની હદની ભક્તિનો અંદાજ એ વાત પરથી લગાવી શકાય છે કે તેમની ચરણરજ લેવા માટે 121 લોકોએ જીવ ગુમાવ્યો છે.

બાબાનો ગુનાહિત ઈતિહાસ

સૂરજપાલ સિંહ વિરૂદ્ધ માત્ર યૌન શોષણનો કેસ નથી, પરંતુ જુદા-જુદા પોલીસ સ્ટેશનોમાં કુલ પાંચ કેસ નોંધાયેલા છે. આ કેસ આગ્રા, ઈટાવા, કાસગંજ, ફરુખાબાદ અને રાજસ્થાનના દૌસામાં નોંધાયેલા છે. વર્ષ 2000ની સાલમાં તેમની પત્ની કટોરી દેવી સાથે ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. બાબાને પોતાનું કોઈ સંતાન નથી. તેમણે તેમની ભત્રીજીને દત્તક લીધી છે, જે 16 વર્ષની ઉંમરે કેન્સરથી મૃત્યુ પામી હતી. બાબાએ દાવો કર્યો હતો કે તે તેને પુનર્જીવિત કરશે. આ કારણે તેમણે તેના મૃતદેહના અંતિમ સંસ્કાર નહોતા કરવા દીધાં. બાદમાં પોલીસે દરમિયાનગીરી કરીને બાબાને જેલમાં ધકેલી દીધા અને મૃતકના અંતિમ સંસ્કાર કર્યા.

આ પણ વાંચો: Exclusive: ઉંમર અને ઊંચાઈને પણ સામાજિક ભેદ નડે છે!

જોકે, 2 જુલાઈની ઘટનામાં બાબાને હજુ સુધી આરોપી બનાવવામાં આવ્યા નથી. આ મામલે પોલીસનું કહેવું છે કે તપાસ ચાલુ છે. હાથરસના કલેક્ટર દ્વારા સરકારને મોકલવામાં આવેલા અહેવાલ મુજબ, આયોજકોએ કાર્યક્રમ માટે એકઠા થવાની પરવાનગી માંગી હતી તેના કરતા અનેક ગણા વધુ લોકો સ્થળ પર એકઠા થયા હતા. આ ભીડ અકસ્માતનું મુખ્ય કારણ બની હતી. 

પરંતુ કાર્યક્રમમાં હાજરી આપવા આવેલા અલીગઢના રહેવાસી સંદીપનું કહેવું છે કે “સત્સંગ તરફ જતા રસ્તા પર લોકોનો જામ હતો, જેને તંત્રે બળજબરીથી દૂર કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. આ ભીડમાંથી બહાર નીકળવાના પ્રયાસમાં લોકો એકબીજા પર ચઢવા લાગ્યા અને નાસભાગ મચી ગઈ.”

આરોપીના વકીલ એ.પી. સિંહના કહેવા પ્રમાણે, “આ ઘટના પાછળ અસામાજિક તત્વોનો હાથ છે. આ બધું એક ષડયંત્ર હતું."

આક્ષેપો-પ્રતિઆક્ષેપો વચ્ચે આ મામલાની તપાસ માટે આગ્રા ઝોનના ADGની અધ્યક્ષતામાં SITની રચના કરવામાં આવી છે. આ ઘટનાની તપાસ માટે ન્યાયિક પંચની પણ રચના કરવામાં આવી છે. જેમાં હાઇકોર્ટના નિવૃત્ત જજ બ્રજેશ શ્રીવાસ્તવ, પૂર્વ IAS હેમંત રાવ અને ભૂતપૂર્વ IPS ભાવેશ કુમાર સિંહનો સમાવેશ થાય છે. 

આ દરમિયાન રાજકીય આક્ષેપો અને પ્રતિઆક્ષેપો પણ શરૂ થઈ ગયા છે. એવા આરોપ લગાવવામાં આવી રહ્યાં છે કે ભોલે બાબાને ભાજપના સ્થાનિક નેતાઓનું સંરક્ષણ છે, તેથી જ તેમનું નામ FIRમાં નથી. બીજી તરફ ભાજપના લોકો બાબા સાથે સમાજવાદી પાર્ટીના વડા અખિલેશ યાદવનો ફોટો બતાવીને કહી રહ્યા છે કે બાબાને તેમનું પીઠબળ છે. 

કેટલાક લોકો બાબાની જાતિના આધારે પણ આરોપો લગાવી રહ્યા છે. સૂરજપાલ સિંહ નારાયણ સાકાર હરિ ઉર્ફે ભોલે બાબા દલિતોની જાટવ પેટાજાતિના છે. તેમના મોટાભાગના ભક્તો પણ જાટવ, અતિ પછાત અને દલિત સમાજના છે. હાથરસની ઘટનામાં મૃતકોમાં સૌથી વધુ 14 મહિલાઓ જાટવ સમાજની છે. 

સ્થાનિકોનો દાવો છે કે બાબાના કાર્યક્રમોમાં તમામ મોટા નેતાઓ આવતા રહ્યા છે. જોકે બાબા પોતે ટીવી, સોશિયલ મીડિયા અને અન્ય પ્રચાર માધ્યમોથી અંતર જાળવી રહ્યા છે, પરંતુ તેમના રાજકીય પ્રભાવને નકારી શકાય તેમ નથી. BSP સરકારના સમયમાં બાબાનો એક અલગ જ ચાર્મ હતો. તે સમયે તેમના કાફલામાં લાલ બત્તીવાળા વાહનો સામાન્ય હતા. 

એક સ્થાનિક વ્યક્તિના જણાવ્યા પ્રમાણે, બાબાના દરબારની મુલાકાત લેનારાઓમાં માત્ર અખિલેશ યાદવ જ નથી, પરંતુ ભાજપ, બસપા અને અન્ય પાર્ટીઓના નેતાઓ પણ સામેલ રહ્યા છે. પીલીભીતના એક ભાજપના ધારાસભ્ય સતત બાબાના કાર્યક્રમોનું આયોજન કરાવતા રહે છે. બાબા પોતે દાવો કરે છે કે નેતાઓ સિવાય તેમના શિષ્યોમાં ઘણા IAS અને IPS પણ છે. 

હાથરસના એક સ્થાનિકનો આરોપ છે કે “બાબાને તેમની દલિત જાતિના કારણે આ મામલામાં વધુ ઢસડવામાં આવી રહ્યાં છે. જો તેઓ કથિત સવર્ણ જાતિના હોત તો મીડિયામાં આટલો હોબાળો ન મચ્યો હોત."

જો કે હાથરસની ઘટના ન તો પહેલી છે કે ન છેલ્લી છે. જ્યાં સુધી દેશમાં ગરીબી, નિરક્ષરતા, પછાતપણું અને આરોગ્ય સેવાઓનો અભાવ છે ત્યાં સુધી ચમત્કારોનો ધંધો ધીમો પડવાનો નથી. ગરીબ, નિરાધાર, પીડિત લોકો કે જેમની પાસે શિક્ષણ અને આરોગ્યની સેવાઓ ઉપલબ્ધ નથી તેઓ એ આશા સાથે તેમની સમસ્યાઓ લઈને આ પ્રકારના સત્સંગોમાં જાય છે કે કદાચ કોઈ ચમત્કાર થઈ જાય. આવી સ્થિતિમાં, જો ક્યાંક કાગનું બેસવું અને ડાળનું ભાંગવુંની જેમ કથિત ચમત્કારની ઘટના બની જાય છે તો તે લાખો લોકોમાં નવી આશા જગાવી દેતો હોય છે.સહાલમાં દેશની જે હાલત છે તેમાં, એક બે બાબાઓ જો બદનામ થઈ પણ જાય, બે-ચાર જેલમાં પણ જતા રહે, કે પાંચ-દસ દુર્ઘટનાઓનું કારણ બની પણ જાય, તો પણ આ ધંધામાં મંદી આવવાની નથી.

આ પણ વાંચો: હાથરસ ભાગદોડ મામલે આયોજકો સામે કેસ નોંધાયો, ભોલે બાબાનું નામ નહીં

ઉત્તરાખંડના કાશીપુરના પૂર્વ ધારાસભ્ય હરભજનસિંહ ચીમાએ બળાત્કારના વધતા કેસો અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરતા બળાત્કારની ઘટનાઓમાં ક્યાંકને ક્યાંક મહિલાઓ પણ જવાબદાર હોવાનું જણાવ્યું છે. મહિલાઓ દ્વારા અપનાવવામાં આવી રહેલી પશ્ચિમી સભ્યતાના પોષાકના લીધે આ ઘટનાઓનું પ્રમાણ વધ્યું હોવાનું તેમણે જણાવ્યું હતું.

ચીમાએ કહ્યું હતું કે, “મહિલાઓએ આપણા દેશની સંસ્કૃતિ અને સભ્યતાને અનૂરૂપ વસ્ત્રો ધારણ કરવા જોઈએ. વાલીઓએ પોતાના પરિવારની મહિલાઓ અને બાળકીઓને ભારતીય સંસ્કૃતિને અનુરૂપ વસ્ત્ર ધારણ કરવા પ્રેરિત કરવી જોઈએ. તમામ શાળાઓના સંચાલકોએ પણ પોતાની વિદ્યાર્થિનીઓના ગણવેશમાં ભારતીય સંસ્કૃતિ અનુસાર પરિવર્તન લાવવું જોઈએ.”

ચીમાએ આગળ કહ્યું હતું કે, “સમાજના તમામ વર્ગોએ આ દિશામાં આગળ વધવું જોઈએ અને પરિવર્તન લાવવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ, જેથી કરીને આ જઘન્ય કૃત્યમાં ઘટાડો કરી શકાય.”

આ પણ વાંચો: ભાજપના નેતા યેદિયુરપ્પા વિરુદ્દ  POCSO કેસમાં બિનજામીનપાત્ર ધરપકડ વોરંટ જારી

બીજી તરફ ચીમાના આ નિવેદનને લઈને કાશીપુરમાં રાજકારણ ગરમાયું છે. કોંગ્રેસના નેતા મુક્તા સિંહે ચીમાના નિવેદનને અપમાનજનક ગણાવતા સવાલ કર્યો હતો કે, “જો બળાત્કારની ઘટનાઓ વધી રહી છે તો તેમાં મહિલાના પહેરવેશને કેવી રીતે દોષી ઠેરવી શકાય? તમે કોઈના પોશાક પરથી તેને કેવી રીતે જજ કરી શકો? ભારતના બંધારણમાં પહેરવા, રહેવા અને ખાવાની સ્વતંત્રતા આપવામાં આવી છે. આવી સ્થિતિમાં શું તેઓ હવે મહિલાઓના મૂળભૂત અધિકારોને પણ પડકારશે? આ નિવેદનની સખત નિંદા થવી જોઈએ.”

વિપક્ષના આ હુમલાના જવાબમાં પૂર્વ ધારાસભ્ય હરભજન સિંહ ચીમાએ કહ્યું કે, “મેં સમાજના કલ્યાણ માટે આ મંતવ્યો આપ્યા છે. આ તદ્દન રાજકીય નિવેદન નથી પણ મારા અંગત વિચારો છે. સમાજને વધુ સારો સંદેશ આપવા માટે મેં મારા વિચારો રજૂ કર્યા છે.”

મહાનગર પ્રમુખ મુશર્રફ હુસૈને કહ્યું હતું કે, “હું આ નિવેદનની સખત નિંદા કરું છું. ચીમાએ આવા નિવેદનો આપતા પહેલા વિચારવું જોઈતું હતું કે બળાત્કારની વધતી જતી ઘટનાઓમાં મહિલા કેવી રીતે દોષિત હોઈ શકે છે. આપણા સમાજમાં આ પ્રકારના નિવેદનને બિલકુલ પ્રોત્સાહન આપી શકાય નહીં. આ મહિલા વિરોધી નિવેદન છે અને તેની ટીકા થવી જોઈએ.”

આ પણ વાંચો: 13 વર્ષની દલિત સગીરાની ગેંગરેપ બાદ હત્યા, ભાજપ નેતાની સંડોવણી

વિદેશોમાં હિન્દુઓને પોતાના સંપ્રદાયના મંદિરમાં આવતા કરવા માટે BAPSવાળા સ્વામિનારાયણ મંદિરને ‘હિન્દુ મંદિર’ કહે છે. પરંતુ સનાતન દેવી-દેવતાઓની મૂર્તિઓ નાની અને સહજાનંદની મૂર્તિ મોટી હોય છે. સહજાનંદજીને રામ, કૃષ્ણ અને શિવની ઉપર મૂકે છે; તેમને સર્વોપરી ભગવાન કહે છે. આ તો સનાતન ધર્મનું હળાહળ અપમાન છે. વિદેશમાં પોતાના મંદિરને હિન્દુ મંદિર કહે છે પરંતુ ભારતની સુપ્રિમ કોર્ટ સમક્ષ સોગંદ પર સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયે કહ્યું હતું કે ‘સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય હિન્દુ ધર્મનો ભાગ નથી!’

સ્વામીનારાયણ સંપ્રદાયે સુપ્રિમ કોર્ટ સમક્ષ આવું કેમ કહ્યું? કેમ કે, સ્વામિનારાયણ મંદિરોમાં દલિતો પ્રવેશ કરે તેવું તેઓ ઈચ્છતા ન હતા. કેટલાંક દલિતો BAPSના અનુયાયીઓ છે. એમને બંધારણ કરતા શિક્ષાપત્રી મહાન લાગે છે. શિક્ષાપત્રીના શ્લોક-45 મુજબ દલિતો તિલક કરી શકતા નથી. શ્લોક-90 મુજબ શૂદ્રોએ ઉપલા ત્રણ વર્ણની સેવા જ કરવાની છે. સમાજમાં લઘુતાગ્રંથિ અને ગુરુતાગ્રંથિના શિખરસમા વર્ણ-ભેદભાવો થઈ રહ્યા છે તેનું કારણ મનુસ્મૃતિની વર્ણવ્યવસ્થા છે. આ વ્યવસ્થાનું પ્રચંડ સમર્થન સહજાનંદજીએ શિક્ષાપત્રીમાં કર્યું છે. 

આ પણ વાંચો: બ્રાહ્મણોની સાંસ્કૃતિક ગુલામીમાંથી બહુજનોને કેવી રીતે બચાવી શકાય?

સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય કાયમ દલિતો વિરોધી રહ્યો છે. ગુજરાતમાં વર્ષ 1981 અને 1985માં અનામત વિરોધી આંદોલનો થયા ત્યારે આંદોલનને વેગ આપવામાં આ સંપ્રદાયની ભૂમિકા હતી. ગુજરાતમાં ઘોડી પર બેસવા, મૂછો રાખવા, જમીન રાખવા, કાર રાખવા, સારા કપડાં પહેરવા વગેરે કારણોસર દલિતોનું જાહેર અપમાન, મારઝૂડ, બળાત્કાર, હત્યા થાય છે; તે વખતે સ્વામિનારાયણના સ્વામીઓ, કથાકારો, પ્રગટ બ્રહ્મસ્વરૂપોએ આવું નહીં કરવા લોકોને ક્યારેય શીખામણ આપી નથી.

સવાલ એ છે કે દલિતો પરના અત્યાચાર સમયે સ્વામિનારાયણના ‘પ્રગટ બ્રહ્મસ્વરુપો’ ચૂપ કેમ રહે છે? વર્ણ-ભેદભાવ દૂર કરવા માટે આ સંપ્રદાયના સાધુઓને દલિતવાસ, દેવીપૂજકવાસ કે આદિવાસીઓનાં ઝૂંપડાંઓમાં જવાની જરૂર નથી; પણ શિક્ષાપત્રીમાંથી વર્ણવ્યવસ્થાનું સમર્થન કરેલ છે; તેને દૂર કરવાની જરૂર છે.

’શ્રી સ્વામિનારાયણ સંહિતા’ પુસ્તકના પેજ નં-116 ઉપર લખ્યું છે કે ‘ઉત્તમ દેશ, ઉત્તમ જાતિ, ઉત્તમ યોગ મળે તો જ પ્રભુ ભજાય. સિંધ જેવા દેશમાં જન્મ મળે તો પ્રભુ ભજાય નહીં. આ દેશમાં જન્મ મળે પણ દલિતનો (મૂળ શબ્દ લખી શકાય તેમ નથી) જન્મ મળે તો પણ પ્રભુ ભજી શકાય નહીં; કેમકે તેમાં દેવદર્શન, સાધુસંતનો સમાગમ થાય નહીં.’ વિચારો, આટલું હલકી કક્ષાનું સાહિત્ય વાંચી વાંચીને સ્વામિનારાયણના બાવાઓ અને તેમના સત્સંગીઓ દલિતોને ધિક્કારે કે નહીં? એટલું ચોક્કસ કહી શકાય કે, ‘સર્વોપરી ભગવાન સ્વામિનારાયણ’ પ્રગટ્યા ન હોત તો દલિતો પ્રત્યેના ભેદભાવો જરૂર ઓછા થયા હોત. યૂટ્યુબર જ્યોત્સના આહિરે પાર્ટ-4માં સ્વામિનારાણ સંપ્રદાયના વિરોધાભાસનો પર્દાફાશ કર્યો છે. 

‘સર્વોપરી ભગવાન’ સહજાનંદજી રાજકોટ ખાતે અંગ્રેજ ગવર્નર માલ્કમને મળવા ગયા હતા અને તેમને આશીર્વાદ આપેલ કે 'તમો ગાય તથા બ્રાહ્મણોનું રક્ષણ કરજો. તમારું રાજ ઘણા કાળ સુધી રહેશે’('સહજાનંદ ચરિત્ર' પ્રકાશકઃ સ્વામિનારાયણ અક્ષરપીઠ, શાહીબાગ, અમદાવાદ. પેજ-145) ભારતને ‘ઘણા કાળ સુધી’ ગુલામ રાખવાના આશીર્વાદ આપે તેને સર્વોપરી ભગવાન કહી શકાય?માત્ર ‘ગાય તથા બ્રાહ્મણોનું રક્ષણ કરજો’ એવી અપીલ કરનારને ‘સર્વોપરી ભગવાન’ કહી શકાય? દલિતો, ગરીબો, કચડાયેલાં, શ્રમિકોનું રક્ષણ કરજો એવી વિનંતિ કરવાનું સહજાનંદજીને કેમ સૂઝ્યું નહીં હોય?
- રમેશ સવાણી (લેખક નિવૃત્ત આઈપીએસ અને રેશનલ વિચારધારાના પક્ષધર છે)

આ પણ વાંચો: સ્વામિનારાયણ સાહિત્યમાં વાહિયાત અને તદ્દન જૂઠાં પરચાઓ છે

ઉદાહરણ તરીકે અનિરુદ્ધાચાર્ય મહારાજ(34)ને જ જોઈ લો. લોકો તેમની કથાઓમાં ધર્મની વાતો સાંભળવા જાય છે પરંતુ તેઓ ધર્મની વાત કરવાને બદલે મહાગપ્પાં સંભળાવે છે. અનિરુદ્ધાચાર્ય મધ્યપ્રદેશના દામોહી જિલ્લાના રિવઝા ગામના છે. તેઓ ભાગવત કથાકાર છે. તેમના વીડિયો સોશિયલ મીડિયામાં લાખો ભક્તો જૂએ છે. પાંચ ધોરણ સુધી ભણેલા અનિરુદ્ધાચાર્યની કથા સાંભળવા  સ્નતકો, અનુસ્નાતકો, Ph.D ડીગ્રીધારી સહિત પ્રચંડ જનમેદની ઉમટે છે.

તેમની અમૃતવાણીના થોડાં ઉદાહરણ જોઈએઃ “હું પ્રશ્ન પૂછું તો સાયન્સ ચૂપ થઈ જાય. મારે પાસે ઘણાં સવાલો છે, જે સાયન્સ પાસે નથી. કોઈ વિજ્ઞાનના જાણકાર મારી પાસે આવે અને વાત કરે તો હું એને સંતુષ્ટ કરી દઈશ. પરંતુ તે મને સંતુષ્ટ નહીં કરી શકે. કેમકે મારી પાસે એવા સવાલ છે કે જે સાયન્સ પાસે નથી. પણ સાયન્સના લાખો સવાલ મને પૂછો જેના ઉત્તર હું આપી શકું છું.”

“તમે ક્યારેય ગાયના છાણથી મોં ધોયું? શુદ્ધ ગાયના છાણથી ન્હાવાથી ચામડીનો કોઈ પણ રોગ સમાપ્ત થઈ જાય છે, એની ગેરંટી આપું છું.”

“વોશરૂમ જતા પહેલા કાન પર જનોઈના ત્રણ રાઉન્ડ લગાવો. કેટલું વૈજ્ઞાનિક છે. આપણા કાનમાં એક નસ હોય છે, તેનું કનેક્શન મૂત્રેન્દ્રીય સાથે હોય છે. કાન પર જનોઈ વીંટાળવાથી પ્રેશર થાય છે જેથી બાથરુમ આરામથી કરી શકો છો!”

“આ વખતે કોને જીતાડશો? જે રામને લાવ્યા! આ વખતે ઋણ ચૂકવવાનું છે. એમની લંકા સળગાવજો જે રામમંદિરનો વિરોધ કરતા હતા! આ વખતે જીતશે તો રામ જીતશે, હારશે તો રામ હારશે!”

આ પણ વાંચો: મોદી સવર્ણોના તરફદાર હોવાથી જાતિ આધારિત વસ્તી ગણતરી નથી કરાવતા

“આઈફોનનું નામ સાંભળ્યું છે? તે કંપનીના પ્રોડક્ટમાં લોગો હોય છે બટકું ભરેલું સફરજન! તમને ખબર છે આ લોગો કેમ બન્યો? ભારતના એક દિવ્ય સંત નીબ કરોલી બાબા હતા. તેમની પાસે અમેરિકાથી એક શિષ્ય આવ્યો. તેણે બાબાને કહ્યું કે, ‘અમે એક ફેકટરી બનાવીએ છીએ, તેનું સિમ્બોલ શું રાખવું? તે વખતે બાબા પાસે એક Apple પડ્યું હતું. બાબાએ એપલને બટકું ભરીને  એને પકડાવી દીધું! બસ, આ એપલને તેણે પોતાની કંપનીનો લોગો બનાવી દીધો! એપલ આજે દુનિયાની સૌથી મોટી બ્રાન્ડ છે!”

વિચારો! આમાં ક્યાંય ધર્મની વાત આવી? ‘હું પ્રશ્ન પૂછું તો સાયન્સ ચૂપ થઈ જાય!’ આ મિથ્યાભિમાન નથી? દુનિયામાં કોઈ પણ ધર્મના એજન્ટે એક પણ વૈજ્ઞાનિક શોધ કરી નથી. તમામ કોર્પોરેટ કથાકારો વિજ્ઞાને શોધેલી વસ્તુઓ વાપરે છે; કાર, પ્લેન, AC, ફ્રિજ, મોબાઈલ, સાઉન્ડ સીસ્ટમ વગેરે. છતાં સાયન્સને ચૂપ કરવાની વાત કરી લોકોને ભ્રમિત કરતા નથી? ‘ગાયના છાણથી ન્હાવાથી ચામડીનો કોઈ પણ રોગ સમાપ્ત થઈ જાય’ એમ કહીને અંધશ્રદ્ધા ફેલાવતા નથી? ‘કાન પર જનોઈના ત્રણ રાઉન્ડ લગાવો’ એવા ઉપદેશનો કોઈ અર્થ ખરો? 

જનોઈનો અધિકાર તો ઉપલા વર્ણના લોકોનો છે, આ અધિકારથી બહુજન સમાજ વંચિત છે, એનું શું? વળી અન્ય ધર્મના લોકો જનોઈ પહેરતા નથી છતાં બાથરુમ આરામથી કરે છે, તો કાન પર ત્રણ વળ ચડાવવાનો ઉપદેશ આપવાનો કોઈ અર્થ ખરો? ‘જીતશે તો રામ જીતશે, હારશે તો રામ હારશે!’ એમ કહેનાર કથાકાર કહેવાય કે રાજકીય પક્ષનો એજન્ટ? મોદીજી હારે તો રામ કઈ રીતે હારી જાય? એપલ કંપનીનો શ્રેય નીબ કરોલી બાબાને આપી શકાય? હકીકત એ છે કે નીબ કરોલી બાબા 11 સપ્ટેમ્બર 1973ના રોજ અવસાન પામ્યા હતા અને એક વરસ પછી 1974માં સ્ટીવ જોબ્સ નીબ કરોલી બાબાના દરબારમાં ગયા હતા. 

ચાલો માની લઈએ કે નીબ કરોલી બાબાએ બટકું ભરીને સ્ટીવ જોબ્સને સફરજન આપ્યું હતું; તો સવાલ એ છે કે આપણા સંતો, કથાકારો, આપણા લોકોને એપલ કંપની ઊભી કરવા; એપલ જેવા ફોન, કોમ્પ્યુટર બનાવવા કેમ પ્રેરણા આપી શકતા નથી? શું આપણા સંતો, કથાકારોને અમેરિકનનો જ મોહ હશે? અમેરિકનને ટેકનોલોજીની પ્રેરણા આપવાની અને આપણને માત્ર ગોળગોળ, પોલાંપોલાં ઉપદેશો જ આપવાના? માત્ર મિથ્યાભિમાનની વાતો કરી શ્રોતાઓને ભ્રમિત કરવાના?

-રમેશ સવાણી (લેખક નિવૃત્ત આઈપીએસ અધિકારી અને રેશનલ વિચારધારાના પક્ષધર છે.)

આ પણ વાંચો: 'પંચાયત' વેબ સિરીઝમાં મોટાભાગના પાત્રો બ્રાહ્મણ કેમ છે?

૮૦ ના દાયકાથી તેમની  લખવાની સફર શરૂ થાય છે. પરંતુ સાહિત્યિક ક્ષેત્રમાં પ્રસિદ્ધ છેક ૧૯૯૭માં મેળવે છે. અન્યાયની વચ્ચે રહીને સંઘર્ષ કરતાં કરતાં દલિત આંદોલકારી તરીકેની ખ્યાતિ મેળવે છે. સાથે સાથે એ દરમિયાન તેઓ ૬૦ થી વધુ નાટકોમાં પોતાના અભિનય થકી લોકમનમાં ઊંડી છાપ છોડી દે છે. 

સાહિત્યમાં તેમના ઉત્કૃષ્ટ યોગદાન માટે તેમને ઘણા પુરસ્કારોથી પણ નવાજવામાં આવ્યા હતા. તેમને વર્ષ ૧૯૯૩માં ડોક્ટર આંબેડકર રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર મળ્યો. ૨૦૦૪માં ન્યુ ઈન્ડિયા બૂક પુરસ્કાર મળ્યો તેમજ ૨૦૦૮/૦૯ ના સાહિત્ય ભૂષણ પુરસ્કારથી નવાજવામાં આવ્યા હતા. ૧૭ નવેમ્બર ૨૦૧૩ના રોજ ૬૩ વર્ષની ઉંમરે તેમનું અવસાન થયું.

જૂઠન આત્મકથાએ પ્રસિદ્ધિ અપાવી

ઓમપ્રકાશ વાલ્મીકી હિન્દીના જાણીતા દલિત સાહિત્યકાર હતા અને તેમની આત્મકથા 'જૂઠન' સાહિત્ય જગતમાં ખૂબ જ લોકપ્રિય કૃતિ છે. આત્મકથા 'જૂઠન' થી માલુમ થાય છે કે કેવી રીતે અત્યાચારો વચ્ચે એક વાલ્મિકી રચનાકારનો વિકાસ અને નિર્માણ થાય છે. કેવી રીતે લાંબા સમયથી ચાલી આવતી ભારતીય સમાજ વ્યવસ્થામાં સૌથી તળિયે ઊભેલી જાતિનું એક બાળક ઓમપ્રકાશ સાહિત્યકાર અને રચનાકાર બને છે.

'જૂઠન' ઓમપ્રકાશ વાલ્મિકીની આત્મકથા છે. એમના જીવનની અસહ્ય દુઃખદ ઘટનાઓ તેમના આ પુસ્તકમાં છે, જેમાં તેઓ બતાવવાનો પ્રયાસ કરે છે કે તેઓ જયારે સ્કૂલમાં ભણતા હતા ત્યારે તેમના શિક્ષક તેમની પાસે ઝાડું લગાવડાવતાં હતા. તેમના ઘરના અન્ય લોકો પણ સાફ - સફાઈનું જ કામ કરતા હતા. તેઓ એવું લખે છે કે મેં એવા સમાજમાં જન્મ લીધો , જે સમાજ સાથે સદીયોથી ક્રૂરતાપૂર્વક અમાનવીય વર્તન થઇ રહ્યું છે. તેમણે તેમના જીવન સંઘર્ષ વિષે લખવાનો બહુ પ્રયત્ન કર્યો પણ પહેલા તો માનસિક રીતે તકલીફો આવવા લાગી અને તેમાં જીવના જોખમો પણ આવવા લાગ્યા, ઘણા લોકોને માન્યામાં ન આવે તેવી દિલને હચમચાવી નાખે તેવી, ઓમ પ્રકાશ વાલ્મિકીની કહાણી છે. 'જૂઠન' જેવી તેમની રચનાઓ દ્વારા, તેમણે માત્ર જાતિવાદના ઊંડા કલંકને જ જગતની સામે રાખ્યો ન હતો, પરંતુ જાતિની ક્રૂર વ્યવસ્થાને કારણે દલિતને જે પીડા સહન કરવી પડે છે તેનું પણ વર્ણન કર્યું હતું. જેઓ કહે છે કે તેઓ જાતિ અને જાતિવાદને સમજતા નથી, તેઓએ ઓમ પ્રકાશ વાલ્મીકિની 'જૂઠન' એકવાર જરૂર વાંચવી જોઈએ. 3 વર્ષ પહેલા આવેલી ફિલ્મ 'આર્ટિકલ 15' ના અભિનેતા આયુષ્માન ખુરાનાએ જણાવેલ કે તેમણે ભૂમિકાની તૈયારી માટે ‘જૂઠન’ પુસ્તક વાંચ્યું અને ઘણી રાતો સુધી તે ઊંઘી શક્યો નહોતો. કલ્પના કરો મહાન લેખક ઓમ પ્રકાશ વાલ્મીકી વિશે, એમના અનુભવો વિશે જેમણે આવી સંઘર્ષમય જીવન જીવ્યું હતું. 

આ ઉપરાંત દલિત સાહિત્યનું સૌંદર્ય શાસ્ત્ર, મુખ્ય પ્રવાહ અને દલિત સાહિત્ય, સફાઈ દેવતા જેવી તેમની મુખ્ય કૃતિઓ. તેમના પુસ્તકો જોઈએ તો, 

सलाम, सफाई देवता, दलित साहित्य का सौंदर्यशास्त्र, जूठन (आत्मकथा), घूसपेठीए, अब और नहीं, मुख्यधारा और दलित साहित्य, अम्मा एन्ड अधर स्टोरी, दलित साहित्य - अनुभव, संघर्ष एवं यथार्थ। 

આ પણ વાંચો: દલિત રાજનીતિઃ અહીંથી જવાય રણ તરફ, અહીંથી નદી તરફ...

વંચિત, શોષિત, છેવાડાના સમુદાયોના સાહિત્યકારો, ઈતિહાસકારો, લેખકો, કવિઓ ઘણાય થઈ ગયા અને હાલ પણ કવિતાઓ કરે છે અને લખે પણ છે.. એમના કદરદાનોની પણ કોઇ કમી નથી. નામચીન પારિતોષિકથી પણ નવાજવામાં આવે છે. પરંતુ ઊંડે ઊંડે ક્યાંક એવી અસંતુષ્ટિ ઘર કરી ગઈ છે કે સાહિત્યિક સંસ્થાઓ, અકાદમી, પરિષદો જેવીમાં આ કલમના કસ્બીઓની કદર જોઈએ એવી થઈ નથી કે નથી એમના નામો જોવા મળતા.આવા સમાજોના સાહિત્યકારોને કેમ મહત્વ ઓછું અપાયું છે એ પણ યક્ષપ્રશ્ન છે. જયારે કોઈ આ સમાજમાંથી આવતા સાહિત્યકારે એમના સમાજ કે સમુદાયો વિશે લખવાનો પ્રયાસ કર્યો છે તો તેમને સંઘર્ષ કરવા સિવાય કોઈ રસ્તો મળ્યો નથી..તેમને ખુબ જ સહન કરવું પડતું જોવા મળ્યું કે મળે છે જેનો ઈતિહાસ ગવાહ છે.

मैंने बचपन से रोटी को बहुत मूल्यवान वस्तु माना है, इसे बर्बाद करने वाले लोग मुझे अपराधी लगते थे!
-------------
चिड़िया उदास है—
जंगल के खालीपन पर
बच्चे उदास हैं—
भव्य अट्टालिकाओं के
खिड़की-दरवाज़ों में कील की तरह
ठुकी चिड़िया की उदासी पर…

- ओमप्रकाश वाल्मीकि
-----------------
व्यवस्था के प्रति गहरा आक्रोश, कथा-विन्यास के अनुरूप तर्क और विचार, अनुभवजन्य ये कहानियाँ दलितों के सुख-दुःख, उनकी मुखरता और संघर्ष की कहानियाँ हैं।

- घुसपैठिए/ओमप्रकाश वाल्मीकि
--------------------
‘कुआँ ठाकुर का
पानी ठाकुर का
खेत-खलिहान ठाकुर के
गली-मुहल्लेु ठाकुर के
फिर अपना क्याठ?
गाँव?
शहर?
देश?’

-ओमप्रकाश वाल्मीकि
------------------

"छूना भी जिन्हें पाप
हिस्से में जिनके सिर्फ
उपेक्षा और उत्पीड़न
"जाति" कही जाए जिनकी नीच
आप बता सकते हैं
यह किस सभ्यता और संस्कृति की देन हैं?"

~ ओमप्रकाश वाल्मीकि जी (अब और नहीं)

હિદાયત પરમાર (લેખક વ્યવસાયે કમ્પ્યૂટર એન્જિનિયર, સ્વતંત્ર પત્રકાર અને જાગૃત નાગરિક છે.)

આ પણ વાંચો: એકસાથે 40 દલિત સર્જકોની કેફિયત રજૂ કરતું પુસ્તક પ્રકાશિત થયું

કોલ્હાપુરનરેશ છત્રપતિ શાહુ મહારાજ ( જન્મ -  ૨૬ જૂન ૧૮૭૪, અવસાન ૬ મે, ૧૯૨૦)ની આવરદા તો હતી માંડ અડતાળીસ વરસની. પરંતુ આટલા ટૂંકા જીવનકાળમાં એમણે સમાજ સુધારણાના એવા તો બેમિસાલ કામો કર્યા હતા કે  ભારતના સામાજિક આંદોલનના ઈતિહાસમાં તેઓનું માનભર્યું સ્થાન છે. ૧૮૯૦માં મહાત્મા ફુલેનું અવસાન થાય છે અને ૧૯૧૯માં ડો. આંબેડકર જાહેરજીવનમાં પ્રવેશે છે તે ગાળામાં શાહુ મહારાજે કરેલા કામો ફુલે-આંબેડકર વચ્ચે અવકાશપૂરક નહોતા પરંતુ તેની આગવી અને અમીટ છાપ છે. 

છત્રપતિ શિવાજીના ત્રીજી પેઢીના વંશજ  અને તેમણે સ્થાપેલ મરાઠા સામ્રાજ્યના પાંચમા છત્રપતિ શાહુ મહારાજ રાજકુળમાં જન્મ્યા નહોતા. શિવાજીની જેમ તેઓ પણ જન્મે શૂદ્ર હતા. કોલ્હાપુરના રાજવી શિવાજી ચોથાની હત્યાથી તેમના સંતાનવિહોણા વિધવા આનંદીબાઈએ જાગીરદાર જયસિંહરાવ ઘાટગેના દસ વરસના પુત્ર યશવંતરાવને ૧૮૮૪માં દત્તક લીધા હતા. આનંદીબાઈના આ દત્તક પુત્ર એ જ કોલ્હાપુરનરેશ શાહુ મહારાજ. ગુજરાત સાથે શાહુ મહારાજનો મહત્વનો નાતો રહ્યો છે. રાજકોટની રાજકુમાર કોલેજમાં તેમણે અભ્યાસ કર્યો હતો. વડોદરાનાં મરાઠા સરદારનાં પુત્રી લક્ષ્મીબાઈ સાથે તેમના લગ્ન થયાં હતાં.

વીસ વરસની વયે ૧૮૯૪માં જ્યારે શાહુ મહારાજે રાજ્યની શાસન ધુરા સંભાળી ત્યારનો સમાજ રૂઢિદાસ્ય, ભીષણ વર્ણવાદ અને આભડછેટ,  મહિલાઓની બદતર હાલત, નિરક્ષરતા, ગરીબી અને ગુલામીમાં સબડતો હતો. યુવાન રાજવી શાહુ પણ તે માંહેલા જ હતા. તેમની કેફિયત પ્રમાણે તેઓ કન્જર્વેટિવ કે પુરાણપંથી હતા.જ્ઞાતિભેદ ટકવો જોઈએ અને તેનું પાલન થવું જોઈએ તેવું માનનારા હતા. આ પ્રકારના જ્ઞાતિગુમાનથી અન્યનો વિકાસ રૂંધાય છે તેનું પણ તેમને ભાન નહોતું એમ પણ તેમણે લખ્યું છે. 

કોલ્હાપુર રાજ્યની પ્રજાની વચ્ચે રહેતા-ફરતાં અને પુરોહિત વર્ગના પોતાના પ્રત્યેના વર્તનના જાત અનુભવથી તેમને વાસ્તવિકતાનો ખ્યાલ આવ્યો અને વિચારો બદલાયા. તેમના સામાજિક સુધારણાના કામોનો રાજ્યના કથિત ઉચ્ચ વર્ણના લોકોએ ભારે વિરોધ કર્યો ત્યારે એમણે કહ્યું કે રાજગાદી છોડીશ પરંતુ સામાજિક પ્રતિબધ્ધતાના કાર્યોમાં પીછેહઠ નહીં જ કરું. ડો.આંબેડકર સાથેનો તેમનો સંબંધ તો અઢીએક વરસનો (૧૯૧૯ થી ૧૯૨૨)  રહ્યો. પરંતુ બાબાસાહેબે તેમને સામાજિક લોકતંત્રના આધારસ્તંભ કહી બિરદાવ્યા એ કક્ષાના તેમના  કામો હતા. 

આ પણ વાંચોઃ કોલ્હાપુરમાં ત્યારે બ્રાહ્મણોની વસ્તી 4 ટકા હતી, પણ નોકરીઓમાં 80 ટકા બ્રાહ્મણો હતા

કોલ્હાપુરના રાજવહીવટમાં એક જ્ઞાતિવિશેષનું કે બ્રાહ્મણોનું પ્રભુત્વ છે અને વહીવટ સર્વસમાવેશી નથી તેવું શાહુ મહારાજના ધ્યાનમાં આવ્યું. સ્વતંત્ર ભારતમાં આજે પણ શક્ય નથી તે જ્ઞાતિ આધારિત વસ્તી ગણતરી તેમણે ૧૯૦૧માં કરાવી હતી. રાજ્યવહીવટના મહત્વના ૭૧ અધિકારીઓમાં ૬૦ અને ૫૦૦ કારકુનોમાં ૪૯૦ બ્રાહ્મણો હતા. એટલે ૨૬મી જુલાઈ ૧૯૦૨ના રોજ તેમણે અભિનવ પહેલ કરીને  કથિત અસ્પૃશ્યો અને પછાતો માટે ૫૦ ટકા અનામત દાખલ કરી હતી. તેથી આજે પણ તેઓનું અનામતના જનક તરીકે સ્મરણ કરવામાં આવે છે.

તેઓ રાજ્યના વહીવટમાં તમામ જ્ઞાતિઓની સમાન ભાગીદારી અને પ્રતિનિધિત્વ ઈચ્છતા હતા. અનામત દ્વારા સામાજિક ન્યાયનું તેમનુ કદમ  સફળ થયું હતું. અમલના દસ જ વરસમાં, ૧૯૧૨માં, કોલ્હાપુર રાજ્યમાં ૯૫માંથી ૬૦ અધિકારીઓ બિનબ્રાહ્મણો હતા. શાહુ મહારાજ તેથી અટક્યા નહીં. તેમણે કોલ્હાપુર નગરપાલિકામાં પણ કથિત અછૂતો માટે અનામત બેઠકો મુકરર કરી. તેના લીધે જ તેમની રાજવટ દરમિયાન એક દલિત કોલ્હાપુર નગરપાલિકાના પ્રમુખ તરીકે ચૂંટાયા હતા.

સમાજ સુધારણાના કોઈ કામો શાહુ મહારાજે બાકી રાખ્યા નહોતા. મહાત્મા ફૂલેના કાર્યોનો તેમના પર જબ્બર પ્રભાવ હતો. તેમની સંસ્થા સત્ય શોધક સમાજની તેમણે પોતાના રાજ્યમાં રચના કરી અને ફુલેના કાર્યો આગળ ધપાવ્યા. ફુલે-આંબેડકરની જેમ શાહુ પણ વંચિતોના વિકાસમાં શિક્ષણને પ્રાથમિકતા આપતા હતા. ૧૯૧૨માં તેમણે રાજ્યમાં પ્રાથમિક શિક્ષણ ફરજિયાત કર્યુ અને પાંચ વરસ પછી ૧૯૧૭માં નિ:શુલ્ક કર્યું હતુ. ૫૦૦ થી ૧૦૦૦ની વસ્તીના ગામોમાં પ્રાથમિક શાળા ખોલી.  

શાળાઓમાં દલિતો-પછાતો પ્રત્યે કોઈ ભેદભાવ આચરવામાં ના આવે તે માટેનું ફરમાન જારી કર્યું.  તેમના ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે રાજ્યે આર્થિક મદદ કરી. જ્ઞાતિના વિરોધી હોવા છતાં તત્કાલીન સમયની સ્થિતિ પારખીને બ્રાહ્મણ, મરાઠા, મહાર, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય માટે જ નહીં ખ્રિસ્તી, મુસલમાન અને જૈનો માટે પણ અલગ હોસ્ટેલ્સ શરૂ કરી હતી.  હાયર એજ્યુકેશન માટે કોલ્હાપુર શહેરમાં જ ૨૨ હોસ્ટેલનું નિર્માણ કર્યું હતું. 

રાજર્ષિ શાહુ ડો.આંબેડકરના સાથી, સમર્થક અને સહાયક હતા. ૧૯૧૯માં તેઓ સામે ચાલીને નવ યુવાન આંબેડકરને મળવા મુંબઈ ગયા હતા. ૧૯૧૯માં માણગાંવ પરિષદના અધ્યક્ષ તરીકે તેમણે આંબેડકરની પ્રતિભા અને પ્રતિબધ્ધતા પારખીને દલિતોને તેનો સાચો નેતા મળી ગયો છે અને તે તેમનો ઉધ્ધારક બની રહેશે તેવી ભવિષ્યવાણી કરી હતી. બાબાસાહેબને એમના અધૂરા વિદેશ અભ્યાસ માટે તો એમણે આર્થિક સહાય કરી તેમના વિદેશવાસ દરમિયાન પત્ની અને બાળકોને સાચવ્યા. જે જમાનામાં સોનુ તેર રૂપિયે તોલો હતું ત્યારે તેમણે આંબેડકરના પ્રથમ સામયિક ‘મૂકનાયક’ ને રૂ. ૨૫૦૦ની માતબર સહાય કરી હતી.

રાજ્યના વહીવટ, શિક્ષણ અને દવાખાનાઓમાં આભડછેટનું આચરણ ના થાય તે માટે તેમણે નિયમો ઘડ્યા હતા. જ્ઞાતિને તેઓ સમાજના સર્વાંગીણ  વિકાસના માર્ગનું રોડું માનતા હતા. એટલે તેનું સંપૂર્ણ નિર્મૂલન થાય તે માટેના તેમના પ્રયાસો હતા. જ્ઞાતિભેદનો વિરોધ કરનારા પણ જ્યારે જ્ઞાતિદ્વેષ ના રખાવો જોઈએ એમ કહેતા ત્યારે શાહુ મહારાજનો જવાબ રહેતો કે જ્ઞાતિને કારણે જ બેઉ છે એટલે એક સારું ને બીજું નહીં સારું એવું ન ચાલે.

આ પણ વાંચોઃ સાવિત્રીબાઈ ફૂલેઃ બેટી બચાવો અભિયાનના અસલી આઈકોન

મહિલાઓની સ્થિતિ સુધારવા તેમણે રાજ્યમાં મહિલાઓ પરના પ્રતિબંધો ઉઠાવી લીધા. દીકરીઓને પિતાની સંપત્તિની વારસ  ઠેરવતા કાયદા ઘડ્યા. બાળલગ્નને પ્રતિબંધિત કર્યા તો વિધવા વિવાહનું સમર્થન કર્યું હતું. દલિત મહિલાઓના જાતીય શોષણની ધાર્મિક પ્રથા દેવદાસી પર પ્રતિબંધ લાદ્યો. આંતરજ્ઞાતિય લગ્નોને પણ મંજૂરી અને પ્રોત્સાહન આપ્યા હતા. બાળમજૂરી જ નહીં વેઠપ્રથા પણ બંધ કરાવી હતી.

થોડી જમીનના ટુકડા માટે આખા કુટુંબે ગામની મફત સેવા કરવાની બલુંતદારી પ્રથામાંથી અછૂતોની મુક્ત કરાવી આર્થિક પરાધિનતામાંથી છોડાવ્યા હતા. ખેડૂતો માટે સહકારી ધોરણે મંડળીઓ બનાવી બજાર પૂરું પાડ્યું. તેમને ખેતીમાં પ્રયોગો કરવા કે ખેતી સુધારવા વિદેશથી નિષ્ણાતો બોલાવી માર્ગદર્શન અપાવ્યું. આધુનિક કૃષિના સાધનો ખરીદવા નાણાંકીય મદદ કરી.
બ્રિટિશકાલિન ભારતના દસ પ્રભાવશાળી રાજ્યો પૈકીના એક કોલ્હાપુરમાં શાહુજીએ ધર્મસ્થળોની સંપત્તિ અને દાનને લોકહિતના કાર્યોમાં વાપરવાનો ક્રાંતિકારી નિર્ણય કર્યો હતો. સદી પૂર્વે મંદિરોના પૂજારી તરીકે મરાઠાઓની નિમણૂક કરવાનો નિર્ણય ભારે વિરોધ છતાં અમલી બનાવ્યો.  બિનબ્રાહ્મણ પૂજારીઓની સમયબધ્ધ તાલીમ માટે વ્યવસ્થા કરી. તમામ વિદ્યાર્થીઓને સમાન ધોરણે શાસ્ત્રોનું જ્ઞાન મળે તે માટે વૈદિક શાળાઓ સ્થાપી હતી. 

સમાજ સુધારક શાહુએ આધુનિક ભારતના નિર્માણનો પાયો નાંખ્યો હતો. ૧૯૦૬માં એમણે સ્પિનિંગ અને વિવિંગ મિલ સ્થાપી ઉદ્યોગો તરફ પ્રજાને વાળી. ૧૯૦૭માં ભોગાવતી નદી પર વિખ્યાત ઈજનેર વિશ્વેશ્વસરૈયાના માર્ગદર્શનમાં રાધાનગરી બંધ બંધાવવો શરૂ કર્યો હતો. બંધને કારણે નદીનું પાણી રોકી પુર અને દુકાળથી લોકોને બચાવ્યા, તો પીવાના અને સિંચાઈના પાણી ઉપરાંત બંધને લીધે જળવિદ્યુત ઉત્પન્ન કરવાનું ગોઠવ્યું. આજે પણ રાધાનગરી બંધ શાહુ મહારાજના સ્મૃતિ થાનક તરીકે હયાત છે.

ચૂંટણી ટાણે ગરીબો કે દલિતોના વોટ મેળવવા કે તેમની વોટબેન્ક્નું સમર્થન હાંસલ કરવા આજના રાજનેતાઓ તેમના ઘરે વાળુપાણી કરવા પહોંચી જાય છે. પરંતુ શાહુ મહારાજનો આભડછેટ નાબૂદી અને દીનદુખિયા પ્રત્યેની સંવેદનાનો અભિગમ સાચા દિલનો અને નોખો હતો. અસ્પ્રુશ્યતાનો ભોગ બનેલા રાજમહેલના દલિત કર્મચારી ગંગારામ કાંબળેને નોકરી છોડાવી મહારાજે મદદ કરી ચાની લારી ચાલુ કરાવી. અછૂત ગંગારામની ચા કોઈ પીવે નહીં એટલે લોકસંપર્ક કે શિકારે જતા શાહુ મહારાજ રોજ અચૂક ગંગારામની લારીએ જતા અને તેની ચા પીતા. સાથે આવેલા સૌને પીવડાવતા. આ રીતે મહારાજે કોઈ દબાણ કે ધાકધમકી સિવાય ખુદના આચરણથી દલિતની ચા સૌને પીતા કર્યા. અને આભડછેટ અંશત દૂર કરી.  મહારાષ્ટ્ર અને ભારતના આવા અનન્ય સમાજ સુધારક શાહુ મહારાજને હાલના તેમના દોઢસોમા જન્મદિન પર્વે આદરભેર સલામ. 
maheriyachandu@gmail.com

(લેખક વરિષ્ઠ પત્રકાર, રાજકીય વિશ્લેષક અને બહુજન ઈતિહાસના તલસ્પર્શી અભ્યાસુ છે.)

આ પણ વાંચોઃ આપણી શાળાઓમાં માતા સાવિત્રીબાઈ ફૂલેનો પાઠ કેમ ભણાવાતો નથી?

૫૦૦ રૂપિયાની ગ્રાન્ટમાં વધારો કર્યો કે કેમ? એ જાણકારી નથી મળી. છતાં પહેલા ધોરણમાં પ્રવેશ કરતા બાળકો માટે દફ્તર, કંપાસ, પેન, સ્લેટ, દેશી હિસાબ, નોટ જેવી કીટ તૈયારી, કાર્યક્રમનું યોગ્ય આયોજન કરાયું છે. કેમ કે અધિકારીઓ અને સત્તાપક્ષના નેતાઓની હાજરી તો હોવાની જ, તેની જવાબદારી શાળા,એસએમએસી અને ગામલોકોના શિરે આવશે. ત્રણ દિવસ સુધી ફ્રન્ટ પેજ પર વાહવાહીની જાહેરાતો આવશે. શિક્ષણને ત્રણ દિવસ પુરતું ખુબ પ્રોત્સાહન આપવાનું પરસેપ્શન બનાવવામાં આવશે અને તેની ચિંતા કરવામાં આવશે.

આ વખતે પ્રવેશોત્સવની ઊજવણી દરમિયાન ફીડબેક લેવામાં આવશે અને મૂળભૂત જરૂરિયાત જણાય તો ૬ મહિનામાં પુરી કરવામાં આવશે એવા દાવા કરવામાં આવ્યા છે. ખુબ જ સારી અને સરાહનીય પહેલ છે. સાથે આવી રાજ્યની કેટલી સરકારી શાળાઓ હશે જેમાં શિક્ષકોની ઘટ, ઓરડાની ઘટ, જર્જરિત ઓરડાઓ અને મૂળભૂત જરૂરિયાતો જ નથી, જેને લઈને અવારનવાર એ શાળાઓ, વિસ્તારના લોકોની રજૂઆતો સાથે સમાચારો બન્યાં, વર્ષો થઈ ગયા હોવા છતાં હજી સુધી કોઈ જ નિરાકરણ લાવવાની શરુઆત સુદ્ધાં નથી થઈ.

શિક્ષણ વ્યવસ્થાને લઈને મુખ્યમંત્રીની હાજરીમાં ત્રિ-દિવસીય ચિંતન શિબિરમાં કૃષિ મંત્રી રાઘવજી પટેલ ખુદ સ્વિકારતાં કહે છે કે "કરોડો ખર્ચ છતાં સરકારી શિક્ષણ સુધરતું કેમ નથી?" આપણે ત્યાં વર્ષોથી પ્રવેશોત્સવ અને ગુણોત્સવોની ધૂમ છે. પાઠ્યપુસ્તકોમાં છબરડા એ પણ વર્ષો પછી ખબર પડે, બજેટમાં શિક્ષણ માટે ન બરાબર જોગવાઈ, ડ્રોપ આઉટ રેશિયો ખુબ જ ઊંચો, શું કારણ છે કે દિવસે ને દિવસે સરકારી શિક્ષણ કથળતું જાય છે? (૨૦૨૨માં ગુજરાતમાં સ્કૂલ ડ્રોપઆઉટ રેશિયો ૨૩.૩% નેશનલ એવરેજથી પણ વધુ હતો. ૨૦૨૩માં ગુજરાતનો ડ્રોપ આઉટ રેશિયો નેશનલ એવરેજથી ૫.૩% વધુ - ધો.૬ થી ૮નો રેશિયો ૫. ધોરણ-૬ થી ૮માં સૌથી વધુ વિદ્યાર્થિનીઓ અને ધો.૯ થી ૧૦માં ૧૭.૯% વિદ્યાર્થીઓ શાળા છોડી દે છે. સેકન્ડરીમાં ડ્રોપ આઉટ રેશિયોમાં ગુજરાત દેશમાં છઠ્ઠા ક્રમે છે. ધોરણ ૧ થી ૭માં કન્યાઓનો ડ્રોપ આઉટ રેશિયો  ૩૩.૧૭% થી ઘટીને ૩.૦૧% સુધી આવી ગયો છે. જ્યારે રિટેન્શન રેટ ૬૬.૮૩% થી વધીને ૯૩.૧૨% ટકા સુધી પહોંચી ગયો છે. જે ખુબ જ સારી બાબત છે. સાક્ષરતા દર વધે અને શૌચાલય જેવી પ્રાથમિક સુવિધાઓના અભાવે શાળા છોડી જતી કન્યાઓની સંખ્યા ઘટે તેવા પ્રયાસો સરાહનીય છે.) 

૨૦૨૩ના કેટલાક સમાચાર પત્રોના સમાચારો મુજબ જોઈએ તો..

- અમદાવાદ જિલ્લાના દસ હજારથી વધુ વિદ્યાર્થીઓએ ડ્રોપ આઉટ લીધો હતો. વિનોદ રાવ સાહેબના આદેશથી DEO એ શાળાઓને વોઇસ મેસેજ મોકલ્યો હતો કે તે વિદ્યાર્થીઓને શોધીને, ઘરે જઈને, રજીસ્ટર કરીને ડ્રોપ આઉટ રેશિયો ઘટાડો. એનું શું થયું? એકાદ આંકડો તો બહાર પાડો તુલનાત્મક ચાર્ટ સાથે.

-ગુજરાતમાં ૨૫ વર્ષમાં વોકેશનલ કોર્સના શિક્ષકોની ભરતી નથી કરી. 

- ગુજરાતી માધ્યમની શાળાઓ મરણપથારીએ પહોંચી છે. છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં ૨૦૭ કરતાં વધારે ગ્રાન્ટેડ શાળાઓ બંધ થઈ. 

- ૧૨૦થી વધારે ઉચ્ચત્તર-માધ્યમિક શાળાઓને તાળા લાગ્યા છે. આ ઉપરાંત ૭૦૦થી વધુ પ્રાથમિક શાળાઓ બંધ થઈ ગઈ છે.

- અમદાવાદ જિલ્લામાં વધુ ૧૨ જેટલી સરકારી શાળાઓને તાળા વાગવા જઈ રહ્યા છે.

૨૦૨૩-૨૪ ના વિધાનસભાના આંકડા જોઈએ તો, રાજ્યની શાળાઓમાં ૩૨ હજારથી વધુ શિક્ષકો ૩૫૦૦ આચાર્યની જગ્યાઓ ખાલી પડી છે. સૌથી વધુ ખાલી જગ્યા દાહોદ અને કચ્છમાં, જે શિક્ષણની ગુણવતા સામે સવાલો ઉભા કરે છે.

- ૭૧ શાળાઓમાં શિક્ષકોની ઘટ

- ૧૬૦૬ શાળાઓમાં માત્ર એક જ શિક્ષક

- ૨૦ શાળાઓ જ્યાં પાંચથી ઓછા શિક્ષકો. 

- ૮૬ શાળાઓમાં ૫ થી ૧૦ જ વિદ્યાર્થીઓ. 

- ૪૧૯ શાળાઓ ૨૧ થી ૩૦ જ વિદ્યાર્થીઓ. 

- ૬૦૦ શાળાઓ જેમાં ૩૧ થી ૬૦ શિક્ષકો. 

- રાજ્યની ૧૦૨૮ પ્રાથમિક શાળા અને ૨૫૪૯ સરકારી તેમજ ગ્રાન્ટેડ હાઈસ્કૂલોમાં આચાર્ય જ નથી.

૨૦૨૨ના વર્ષના આંકડા જોઇએ તો વિધાનસભાના આંકડા મુજબ ૮૬ શાળાઓ બંધ કરાઈ, ૪૯૧ મર્જ કરી.

- ૧૦,૦૦૦ ઉપર શિક્ષકોની ઘટ.

- ૧૯,૧૨૮ વર્ગખંડોની ઘટ. બનાસકાંઠા બીજા નંબરે ૧૫૦૦ની ઘટ. ૧૪ જિલ્લાઓમાં એક પણ ઓરડો બનાવવામાં આવ્યો નથી. ૨૦૧૫ની સ્થિતિએ પ્રાથમિક શાળામાં ૮૩૮૮ ઓરડાની ઘટ  જોવા મળી હતી. સામે ૨૦૧૭માં ૧૬ હજાર ૦૮ ઓરડાની ઘટ સામે આવી હતી. ૨૦૨૧માં પ્રાથમિક શાળામાં ઓરડાઓની ઘટ ૧૮ હજાર ૫૩૭ પર પહોચી હતી.

- લગભગ ૭૦૦ જેવી શાળાઓમાં એક જ શિક્ષક છે. (ભરતી કરવામાં વિલંબ) 

- ૪૦૦૦ થી વધુ શાળાઓમાં મેદાન નથી

- ૨૦૦૭-૦૮ બાદ વ્યાયામ શિક્ષકની ભરતી જ નહીં, સરકારી માધ્યમિક અને ઉચ્ચતર માધ્યમિક શાળાઓમાં વ્યાયામ શિક્ષકની ભરતી છેલ્લે નવેમ્બર ૨૦૧૯માં જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. 

- શિક્ષણને લગતા ન હોય એવા ન કરવાના કામો શિક્ષકોને સોપવામાં આવે છે. 

- શિક્ષણનું વ્યાપારીકરણ કરી ધીકતો ધંધો બનાવવાનું કારસ્તાન ચાલી રહ્યું છે. અંગ્રેજી માધ્યમોનો ક્રેઝ વધવાથી માતૃભાષાની શાળાઓને થઈ રહ્યું છે નુકસાન. 

RTE હેઠળ ઓછા બાળકોને પ્રવેશ અપાય છે. રાજ્ય સરકાર RTE હેઠળ પ્રવેશમાં ઉદાસીનતા દાખવે છે. RTE હેઠળ રાજ્યમાં ૨૦૨૦-૨૧માં ૯૮,૩૧૨ બાળકો સામે ૭૮,૯૮૯ને જ પ્રવેશ અપાયો તો વર્ષ  ૨૦૨૧-૨૨માં ૭૫,૫૦૩ બાળકો સામે ૬૪,૧૭૫ બાળકોને જ પ્રવેશ અપાયો. સરકારે બે વર્ષમાં ૧,૪૩,૧૬૪ બાળકોને RTE હેઠળ પ્રવેશ આપ્યો હતો. આ દરમિયાન  ૩૦,૬૫૧ ઓછા બાળકોને પ્રવેશ અપાયો. ૨૦૨૪-૨૫ માં પ્રવેશ પ્રક્રિયા ચાલુ છે ત્યાં સુધી ૨.૩૫ લાખથી વધુ ફોર્મ ભરાયા, જેમાંથી ૧.૬૬ લાખથી વધુ ફોર્મ માન્ય થયા. ખાનગી શાળાઓમાં ૨૫% લેખે ૪૩,૮૯૬ બેઠકો RTE હેઠળ બાળકોને પ્રવેશ આપવાની જોગવાઇ કરવામાં આવી છે.

આ પણ વાંચો: ધોરણ 10-12ની પરીક્ષા ફીમાં 10 ટકાનો વધારો શિક્ષણ ઝંખતા બહુજન સમાજને નડશે

એજ રીતે બાળકોના આરોગ્ય બાબતે જોઈએ તો, પ્રવેશોત્સવ,ગુણોત્સવ,કન્યા કેળવણીની જેમ શાળા આરોગ્ય સપ્તાહ ચાલ્યું થોડા દિવસ. કૂપોષણ મુક્ત ગુજરાત પાછળ કરોડોનો ધુમાડો છતાંય સ્થિતિ એમની એમ જ શું વધારે કથળી છે. ગુજરાતે તો કુપોષણ સામે એક પોલીસી બનાવી પરંતુ આ પોલીસી બાળકોને કામ લાગતી નથી. પોલીસીમાં ત્રુટીઓ હોવાથી બાળકોની સમસ્યા દૂર થઇ શકતી નથી. બાળકોના કુપોષણની સ્થિતિ ખુબ જ ગંભીર દિવસે દિવસે બનતી ગઈ. ૩૧ ડિસેમ્બર ૨૦૨૩ની સ્થિતિએ રાજ્ય સરકારે પોતે કબૂલ્યું કે રાજ્યના ૩૧ જિલ્લામાં ૫.૭૦ લાખથી વધુ બાળકો કુપોષણનો શિકાર (૪૧,૬૩૨ ગંભીર કુપોષિત) છે. જે ૨૦૨૨માં ૧.૨૫ લાખ હતી. ચાર ગણો વધારો થયો.. ગુજરાતમાં ચાર લાખથી વધુ ઓછા વજનવાળા અને ૧.૭૦ લાખથી વધુ અતિ વધુ ઓછા વજનવાળા બાળકો છે. 

બનાસકાંઠા જિલ્લાની વાત કરીએ તો વર્ષ ૨૦૧૩ માં સરકારે કુપોષણ નાથવા બનાસકાંઠા કલેક્ટર કચેરી અને જિલ્લા પંચાયતનાના ૨૩૭ સરકારી કર્મચારીઓએ બાળકો દત્તક લીધા હતા. એ વખતે જિલ્લામાં ૯૯૦૦ જેવા ૧૬ વર્ષ સુધી વયના બાળકો કુપોષિત હતા.૩૭૬૦ અતિ કુપોષિત હતા.તે વર્ષે પણ ૨૧ કરોડ જેટલુ બજેટ ફાળવ્યું હતું..૨૦૧૮ માં બનાસકાંઠામાં ૬૫૩૯ બાળકો કુપોષિત હતા. ૨૦૨૨ માં ૪૮૩૮ અને ૨૦૨૩ માં આ આંકડો ૪૮,૮૬૬ અને ૨૦૨૪ માં ૨,૨૫,૮૦૫ બાળકોમાંથી ૨૦% એટલે ૪૪,૯૫૩ ની સંખ્યા છે. આદિવાસી વિસ્તાર દાંતા તાલુકામાં સૌથી વધું ૬૭૫૩ બાળકોની સંખ્યા છે. 

કુપોષણની સ્થિતિ નિયંત્રણમાં લેવા માટે ICDS હેઠળ આંગણવાડી કેન્દ્રોની સ્થાપના કરવાની હોય છે. ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૨ની સ્થિતિએ રાજ્યમાં ૭૫,૪૮૦ આંગણવાડી કેન્દ્રની આવશ્યક્તા સામે સરકારે ગ્રામીણ અને શહેરી વિસ્તારોમાં ૨૦૧૫-૧૬ સુધીમાં બનેલા ૫૩૦૨૯ આંગણવાડી કેન્દ્રો(૪૩,૧૬૩ પોતાના મકાનમાં અને ૯,૮૬૬ પાસે પોતાનું મકાન નથી, ૭૮૨ આંગણવાડીઓમાં પીવાના પાણીની વ્યવસ્થા પણ નથી.) હતા એટલે કે રાજ્યના ૩૪ લાખ લાભાર્થી બાળકોને આ કાર્યક્રમમાં આવરી લેવાયા નથી જેથી સ્થિતિ ગંભીર બની છે. છેલ્લા સાત વર્ષમાં એકેય નવી આંગણવાડી નથી બનાવી.૨૦૦૮-૦૯થી નવા મકાનો બનાવવાના પ્રયાસો હાથ ધરાઈ રહ્યાં છે. પરંતુ નાના ભૂલકાઓ માટે આંગણવાડી બનાવવા માટે ન તો સમય છે ના પૈસા! યુનિસેફ ચિલ્ડ્રન ફુડ પોવર્ટી રિપોર્ટ મુજબ ભારતમાં બાળકોની ખાદ્ય સુરક્ષાને મામલે વિશ્વનો આઠમો સૌથી ખરાબ દેશ છે. 

રાજ્ય સરકાર દ્વારા શિક્ષણને લઈને ખુબ સરસ અને સુંદર વાતો કરવામાં આવે છે. પરંતુ જમીની હકીકત કંઈક જુદી છે. મીડિયા રિપોર્ટમાં સામે આવેલા આંકડા પરથી ગુજરાતમાં શિક્ષણની સ્થિતિ દયનીય હોવાનું જણાય છે. ત્યારે આવી સ્થિતિમાં કેવી રીતે ભણશે ગુજરાત? આવતા વર્ષે યોજાનારા કન્યા કેળવણી - શાળા પ્રવેશોત્સવમાં શિક્ષણને લગતી સમસ્યાઓનું નિરાકરણ લાવી ફ્રંટ પેજ પર આના સુધારા વધારા સાથેના સાચા આંકડાઓ તુલનાત્મક રીતે રજૂ થાય એવી શુભકામનાઓ.

હિદાયત પરમાર (લેખક વ્યવસાયે કમ્પ્યૂટર એન્જિનિયર, સ્વતંત્ર પત્રકાર અને જાગૃત નાગરિક છે.)

આ પણ વાંચો: આંગણવાડીનું કામ ટલ્લે ચડતાં બાળકો 8 વર્ષથી કાર્યકરના ઘરમાં ભણે છે

.

શિક્ષાપત્રી સિવાયના સ્વામિનારાયણ સાહિત્યમાં વાહિયાત અને તદ્દન જૂઠાં પરચાઓ છે. બ્રહ્મા- વિષ્ણુ-મહેશને સહજાનંદ સ્વામીના દાસ બતાવ્યા છે. ટૂંકમાં સ્વામિનારાયણ સાહિત્ય એટલે જૂઠાણાંની  ફેક્ટરી.

કૂવામાં હોય તેવું હવાડામાં આવે! સવાલ એ છે કે શું સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના કોઈ સાધુ, સ્વામી, બાવાને સાંભળવાથી જ્ઞાન મળે ખરું? કોઈ મોટિવેશન મળે? મોક્ષ, અક્ષરધામ મળે? સદ્ગતિ થાય? 

BAPS-બોચાસણવાસી અક્ષરપુરુષોત્તમ સંસ્થાના સાધુ જ્ઞાનવત્સલ સ્વામીની વકૃત્વ શક્તિ સારી છે. અંગ્રેજી મિશ્રિત તેમના પ્રવચનોને હરિભક્તો તાળીઓથી વધાવી લે છે. તેમના પ્રવચનોમાં અંતે તો કાલ્પનિક ‘પ્રગટ બ્રહ્મસ્વરુપ’ આવે જ! આવું જ્ઞાન ભક્તોના ગળે ઊતરે, પરંતુ હાઈકોર્ટના વકીલો, ડોક્ટર્સ, CA, MBAની કોન્ફરન્સમાં આવા સ્વામીઓને શા માટે આમંત્રણ આપવું જોઈએ? એક ટ્રેન્ડ બની ગયો છે, CA, MBA, વકીલો વગેરેની કોન્ફરન્સમાં સ્વામીઓને આમંત્રણ આપવામાં આવે એટલે વટ પડી જાય! સ્વામીઓના ગોળગોળ, પોલાંપોલાં, અર્થહીન પ્રવચનો સાંભળી લોકો તાળીઓ પાડે ત્યારે અખા ભગત યાદ આવેઃ ‘ઊંઘ્યો કહે, ઊંઘ્યો સાંભળે, તેથી જડપણું બન્નેનું ન ટળે!’

આ પણ વાંચો:સ્વામી રામભદ્રાચાર્ય ‘રામને નહીં ભજનારને ચમાર’ કેમ કહે છે?

25 જૂન 2024ના રોજ, કોલકાતામાં CAના વિદ્યાર્થીઓ માટે આંતરરાષ્ટ્રીય કોન્ફરન્સ હતી, તેમાં મોટિવેશન માટે જ્ઞાનવત્સલ સ્વામીને આમંત્રણ આપેલું. સ્વામી મંચ પર આવે તે પહેલાં સ્ટેજ પરથી ઘૃણાસ્પદ ઘોષણામાં કરવામાં આવી કે “કોન્ફરન્સ હોલની પ્રથમ પાંચ હરોળમાં કોઈ મહિલાએ બેસવું નહીં, તેમણે પાછળ બેસવું!” આ જાહેરાતના કારણે ભારે ઉહાપોહ થયો.

ICAI-ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ્સ ઓફ ઈન્ડિયાએ જ્ઞાનવત્સલ સ્વામીને આમંત્રણ આપતા પહેલા શિક્ષાપત્રી વાંચી હશે ખરી? જો વાંચી હોય તો આ સંસ્થાને સમાનતા, લોકશાહી, માનવ ગૌરવની હાનિ દેખાઈ નહીં હોય? શું આ સંસ્થા ઊંચ-નીચના ભેદભાવમાં, વર્ણવ્યવસ્થામાં માનતી હશે? હાસ્યાસ્પદ બાબત તો એ હતી કે જ્ઞાનવત્સલ સ્વામીએ 2047 સુધીમાં ભારતને 'વિકાસિત' અને 'વિશ્વગુરુ' બનાવવાની વાત કરી હતી. શું શિક્ષાપત્રીના જૂનવાણી વિચારોનું અનુસરણ કરવાથી ‘વિશ્વગુરુ’ બનાશે? વિકસિત થવાશે?

કોઈ પણ સ્વામિનારાયણના બાવાને સાંભળવા એટલે ભૂતકાળ તરફ પાછા જવું! નવી સંસદના ઉદ્દઘાટન પ્રસંગે રાષ્ટ્રપતિને બોલાવવાના બદલે દેશભરમાંથી ‘સત્તાપક્ષની તરફેણ કરતા બાવાઓ’ને બોલાવવામાં આવેલ. આવનારા વર્ષોમાં આયાતુલ્લા ખોમૈનીનું ભારતીય સંસ્કરણ જોવા મળે તો આશ્ચર્ય પામવું નહીં! આપણે તાલિબાનની ઠેકડી ઉડાવીએ છીએ. તેઓ કટ્ટરપંથી છે, પરંતુ જ્યારે ભારતમાં જ્ઞાનવત્સલ સ્વામીના કારણે મહિલાઓને પાછળ બેસવું પડે તો આપણે વિશ્વગુરુ કઈ રીતે બનીશું? બાવાઓને આમંત્રણ આપનારાઓએ આત્મનિરીક્ષણ કરવાની જરુર નથી? તમામ વિદ્યાર્થીઓએ હોલની બહાર નીકળી જવાની જરૂર હતી. હોલમાં સ્વામીને એકલા રાખ્યા હોત તો તેમને બ્રહ્મજ્ઞાન મળત! ગમે તેવો સંત કે સેલિબ્રિટી હોય, પણ મહિલાઓ સાથે આવું શરમજનક વર્તન કઈ રીતે માન્ય થઈ શકે?

રમેશ સવાણી (લેખક નિવૃત્ત આઈપીએસ અધિકારી અને રેશનલ વિચારધારાના પક્ષધર છે.)

આ પણ વાંચો: સ્વામીએ કિશોરનું બ્રેઈનવોશ કર્યું, હવે તેને સાધુ બની જવું છે?

આ શબ્દો મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધીના છે. તેઓએ પોતાની આત્મકથા 'સત્યના પ્રયોગો'ના એક પ્રકરણ 'ધર્મની ઝાંખી'માં લખ્યા છે. આ શબ્દો અહીં મૂકવા પાછળનો આશય હાલમાં રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ 'મહારાજ'થી ચર્ચામાં આવેલા 'કરશનદાસ મૂળજી' અને ગુજરાતી પત્રકારત્વ વિશે વિચારો રજૂ કરવાનો છે. સાથે જ ગુજરાતી પત્રકારત્વની શરૂઆતની પહેલી સદી માત્ર સ્વજાતિના પત્રકારત્વમાં કેમ ખપી કેમ ગઈ? તે સવાલ વિશે પણ લખવું છે.

ગાંધીએ તેમના વર્તમાનપત્ર 'નવજીવન'માં તબક્કાવાર લેખો દ્વારા તેમની આત્મકથા લખી. આ આત્મકથા 1927ની સાલમાં પુસ્તક સ્વરૂપે પ્રસિદ્ધ થઈ. આ પુસ્તક  હાલમાં પણ બેસ્ટ સેલર છે, પરંતુ તેમાં ગાંધી હવેલીમાં ચાલતી અનીતિની વાતોનો સ્વીકાર કરે છે પણ શું અનીતિ ચાલતી હતી તેના વિશે વિસ્તારથી વાત કરવાનું ટાળે છે. ગાંધીની આત્મકથા પ્રસિદ્ધ થઈ તેના લગભગ 65 વર્ષ પહેલાં પત્રકાર કરસનદાસ મૂળજી સામે 1862ની સાલમાં બદનક્ષીનો કેસ થયો હતો. કરસનદાસ મુળજીએ તા.21-10-1860 ના રોજ સત્યપ્રકાશ નામના તેમના અખબારમાં 'હિંદુનો અસલ ધરમ અને હાલના પાખંડી મતો' નામના મથાળાથી લખેલા એક લેખની સામે વૈષ્ણવ સંપ્રદાયના જદુનાથ મહારાજે 50 હજારનો બદનક્ષીનો દાવો માડ્યો હતો. આ કેસનો ચુકાદો મહારાજ લાયબલ કેસ તરીકે જાણીતો છે. આ કેસમાં ચુકાદો કરસનદાસ મૂળજીની તરફેણમાં આવ્યો હતો. 1927ની સાલમાં ગાંધી પોતાની આત્મકથામાં જે બાબતો લખવાનું ટાળે છે તેના 65 વર્ષ પહેલાં આ હવેલીની અનીતિની બાબતો ઉપર કરસનદાસ મૂળજી લખે છે, એ હિંમતભર્યું કામ ખરું. એક પત્રકાર તરીકે નીડરતા ઉદાહરણ પણ છે.

અહીં એક બાબત સમજો, ગાંધી, કરશનદાસ મૂળજી અને જદુનાથ મહારાજ ત્રણેય વૈષ્ણવ સંપ્રદાયમાં માનનારા લોકો છે, ગાંધીએ ભણવા માટે દરિયો ઓળંગી દીધો ત્યારે તેઓને નાત બહાર મુકાયા હતા. કરશનદાસ મુલજીને પણ 1863ની સાલમાં નાત બહાર મુકાયા હતા. અહીં એક બાબતનો ઉલ્લેખ કરવો જરૂરી બને કે, ભારતમાં બે પ્રકારના સમાજ સુધારકો પેદા થયાઃએક સ્વજાતિ કે સ્વજ્ઞાતિ સુધારક બીજા સમાજ સુધારક.

કરશનદાસ મૂળજીને પણ સ્વજાતિ અને સ્વજ્ઞાતિ સમાજ સુધારક તરીકે બાહોશ પત્રકાર ગણી શકાય. તેઓને ગુજરાતી પત્રકારત્વમાં સત્તા સામેના નીડર પત્રકારત્વ બદ લ પહેલી હરોળમાં મૂકવાં પડે. સ્વજાતિ સમાજ સુધારણા એવો મત વ્યક્ત કરતા પહેલા બે મુખ્ય બાબતો ઉપર ધ્યાન આપવું અનિવાર્ય છે, એક તો ગુજરાતી પત્રકારત્વ અને બીજું સમાજ સુધારણા.

આ પણ વાંચો: બ્રાહ્મણોની સાંસ્કૃતિક ગુલામીમાંથી બહુજનોને કેવી રીતે બચાવી શકાય?

કરશનદાસ મૂળજીએ સૌથી પહેલાં લખવાનું શરૂ કર્યું એ અખબારનું નામ 'રાસ્ત ગોફ્તાર' અને બીજું અખબાર હતું 'સત્ય પ્રકાશ'. આ સિવાય પણ એક વર્તમાન પત્ર 'સ્ત્રીબોધ' હતું જેમાં, કરશનદાસ મૂળજી લખતા હતા. અહીં મુખ્ય બે મોટા અખબાર વિશે જાણીએ.

ડો. રતન રુસ્તમજી માર્શલ દ્વારા 'ગુજરાતી પત્રકારત્વના ઇતિહાસ' ઉપર પ્રથમ પુસ્તક લખવામાં આવ્યું હતું તે વખતે તેઓએ ગુજરાતી પત્રકારત્વના ઈતિહાસને ત્રણ તબક્કામાં વહેંચ્યો છે. વર્ષ 1822માં સૌ પ્રથમ ગુજરાતી અખબાર મુંબઇ સમાચાર શરુ થયું ત્યાંથી વર્ષ 1880 સુધીનો પ્રથમ તબક્કો છે. બીજો તબક્કો વર્ષ 1880માં ગુજરાતી સાપ્તાહિકનો ઉદભવ થયો તે સને વર્ષ 1919 સુધીનો ગણવામાં આવ્યો છે જ્યારે ત્રીજો તબક્કો વર્ષ 1919માં ગાંધીજીએ નવજીવનનું સુકાન સંભાળ્યું ત્યારથી 1950 સુધીનો ગણવામાં આવ્યો છે. ડો. રતન રુસ્તમજી માર્શલ દ્વારા લખાયેલા 'ગુજરાતી પત્રકારત્વના ઇતિહાસ'માં આપેલા સંદર્ભથી બે વર્તમાન પત્રો વિશે જાણીએ.

રાસ્ત ગોફ્તાર ( 1851 )

તા. 15મી નવેમ્બર 1851ના દિવસે 'રાસ્ત ગોફ્તાર'નો પ્રથમ અંક પ્રસિદ્ધ થયો હતો. 'રાસ્ત ગોફ્તાર' શરુ થયું તે પહેલાં 1850માં ગુજરાતી ભાષાના પાંચ અખબાર નીકળતાં હતા. મુંબઇમાં તે સમયે બેરામજી જમશેદજી ગાંધીના તંત્રીપદે 'ચિત્રજ્ઞાન દર્પણ' નામનું માસિક નીકળતું હતું. આ અખબારમાં એક ચિત્ર પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું હતું તે વખતે ભારે વિરોધ થયો હતો. આ બાબતે પારસી-મુસ્લિમ હુલ્લડ પણ થયા હતા. આ સમયે પારસી આગેવાનોએ સમાજ ઉપર થયેલા અત્યાચારનો અવાજ ઉઠાવ્યો ન હતો તેવો આરોપ હતો. જેથી દાદાભાઇ નવરોજીએ 'રાસ્ત ગોફ્તાર' શરુ કર્યું હતું. પછી પહેલા ત્રણ અંક તો હુલ્લડમાં પારસી કોમને થયેલા નુકશાન અંગે તંત્રી લેખ લખ્યા હતા. આ અખબાર પણ પારસી સમાજને લગતા પ્રશ્નો ચર્ચા કરવામાં અગ્રેસર રહ્યું હતું.

સત્ય પ્રકાશ( 1852 )

1852માં કરસનદાસ મુળજીએ 'સત્ય પ્રકાશ'નો આરંભ કર્યો હતો. મંગલદાસ નથ્થુભાઇની સહાયતાથી 'સત્ય પ્રકાશ' શરૂ થયું હતું. આ પહેલાં કરસનદાસ મુળજી 'રાસ્ત ગોફ્તાર' અને 'સ્ત્રીબોધ' માં લખતા હતા. પણ આ અખબારોનો મોટાભાગનો વાંચકવર્ગ પારસી હતો જેથી સુધારાવાદી વિચારો પારસી સિવાયના જ્ઞાતિબંધુઓ સુધી પહોંચાડવા માટે 'સત્ય પ્રકાશ'નો આરંભ થયો હતો. 'સત્ય પ્રકાશ' દ્વારા વૈષ્ણવ ધર્મના મહારાજોના વિવિધ પાંખડો ખુલ્લા પાડ્યા હતા. કરસનદાસ મુળજીએ તા.21-10-1860ના રોજ 'સત્ય પ્રકાશ' માં 'હિંદુનો અસલ ધરમ અને હાલના પાખંડી મતો' નામના મથાળાથી લખેલા એક લેખની સામે તેમની સામે જદુનાથ મહારાજે 50 હજારનો બદનક્ષીનો દાવો માડ્યો હતો. જેનો ચુકાદો 'મહારાજ લાયબલ કેસ' તરીકે જાણીતો છે. 'સત્ય પ્રકાશ' એ વૈષ્ણવ સંપ્રદાયમાં ફેલાયેલી બદીઓને ઉજાગર કરવા પોતાની કલમ ચલાવી હતી જેની સામે થયેલા બદનક્ષીના કેસમાં તેઓ જીત્યા હતા. 'સત્ય પ્રકાશ' એક સુધારાવાદી અખબાર તરીકે જાણીતું થયું હતુ. 1861માં 'રાસ્ત ગોફ્તાર' સાથે ભળી ગયું હતું.

આ પણ વાંચો: આજે દેશ પ્રેમનો પર્યાય મનાતી ક્રિકેટ ગુલામી કાળનું પ્રતીક કેમ કહેવાય છે?

આ બંને અખબાર મોટાભાગે સ્વજાતિ સુધારા માટે લખતા હતા, પણ 'રાસ્ત ગોફતાર' તો માત્ર પારસી સમાજના પ્રશ્નો વિશે લખતું હતું તે જગજાહેર છે. જો કે, એક બાબત નોંધાવી જરૂરી છે કે, આ વખતે ચાલતા વર્તમાન પત્રોમાં સ્વજાતિનું હીત સર્વોપરી હતું તેનો એક દાખલો નોંધવા જેવો છે.

1લી જુલાઇ 1822 અને સોમવારે 'શ્રી મુમબઇ શમાચાર' (મુંબઇ સમાચાર)નો પ્રથમ અંક બહાર પડ્યો. તંત્રી ફરદુનજી મર્ઝબાન હતા. શરુઆતમાં આ અખબાર દર અઠવાડિયે પ્રકાશિત થતું હતું અને તેની પૃષ્ઠ સંખ્યા પાંચ કે છ પાનાં રહેતી હતી. તા.2જી જાન્યુઆરી 1832થી સાપ્તાહિક બન્યું પછી તા. 3જી જાન્યુઆરી 1832થી દૈનિક તરીકે પ્રકાશિત થવા લાગ્યું હતું. તે વખતે માત્ર એક પાનાનું દૈનિક નીકળતું હતુ. દસ વર્ષ સુધી ફરજદુનજીએ 'મુંબઇ સમાચાર'નું સુકાન સંભાળ્યું પછી છુટા પડ્યાં. તા.13 ઓગસ્ટ 1832ના રોજ તેમણે નવા તંત્રીને શિખામણ આપતાં અહેવાલ લખ્યો હતો તે અખબારની પ્રથમ દાયકાની નીતિથી વાકેફ કરે છે. ફરદુનજી મર્ઝબાનએ લખ્યું હતું કે:

"પત્રકારે કોઈને વિના કારણ માઠું લખવું નહીં. પોતાના માટે કોઈ અયોગ્ય બોલ લખે તો સામો કડવો શબ્દ સંભળાવવો નહીં. બિનજરૂરી ભાંગજડમાં પડવું નહીં. ચર્ચાપત્રો નહીં પણ ટંટાપત્રોની ગરજ સારે એવા પત્રોને પોતાના છાપામાં સ્થાન આપવું નહીં. બને ત્યાં સુધી ધર્મની ચર્ચામાં પડવું નહીં અને તેમ કરવાની જરૂર જણાય તો તેમ કરતાં પહેલાં જે ધર્મ સંબધિત વિવાદ ઉભો થયો હોય તે ધર્મના વડાની આજ્ઞા મેળવવી."

આ મુંબઈ સમાચારના તંત્રી પણ ધર્મ સામે લખવામાં સંકોચ અનુભવતા હશે તેવો સ્પષ્ટ સંકેત આપે છે. આ એ સમયગાળો હતો કે, શિક્ષણ, વેપાર અને ધર્મ માત્ર ચોક્કસ જ્ઞાતિનો ઈજારો હતો. ગુજરાતી પત્રકારત્વની શરૂઆતના અરસામાં શરૂ થયેલા વર્તમાન પત્રોની સ્પર્ધા એવી તીવ્ર હતી કે, તંત્રીઓએ એકબીજા સામે ગાળો પણ લખ્યાના દાખલા છે.

નવરોજી દોરાબજી ચાનદારુ ઉર્ફે હલકારુએ તા.1લી સપ્ટેમ્બર 1830ના રોજ 'મુમબઇના વરતમાન' નામનું ગુજરાતી અઠવાડિક પ્રકાશિત કર્યું હતું. તા.8 નવેમ્બર 1831ના રોજ તેનું નામ બદલીને 'મુમબઇના હલકારુ અને વરતમાન' કરી નાંખ્યું હતું. આ પછી તા.5મી નવેમ્બર 1833થી પત્રનું નામ બદલીને 'મુમબઇના ચાબુક' (મુંબઇ ચાબુક) રાખ્યું હતું. આ પત્ર અઠવાડિયામાં બે વાર પ્રકાશિત થતું હતું.  'મુંબઇ ચાબુક' અને 'મુંબઇ સમાચાર' અને પછી 'મુંબઇ ચાબુક', 'જામે જમશેદ', 'રાસ્ત ગોફ્તાર' અને 'સત્યપ્રકાશ' અખબાર વચ્ચે યુદ્ધ જામ્યું હતું. 'મુંબઇ ચાબુક' અખબાર તેના પ્રતિસ્પર્ધી અખબાર વિશે લખતું હતું અને અન્ય બે અખબાર પણ તેની સામે લખતાં હતા. 'મુંબઇ ચાબુક' નામનું અખબાર પણ પારસી સમાજને લગતા સમાચાર પ્રકાશિત કરતું હતું. આ અખબાર પણ તત્કાલિન પારસી પંચાયતના આગેવાનોનું વિરોધી રહ્યું હતું.

આ પણ વાંચો: દેખાતો નહોતો પણ અમીન સાહેબ ની પીઠ પાછળ સાવરણી અને ગળામાં કુલડી વળગેલા હતા

આ સ્પષ્ટ કરે છે કે, ગુજરાતી પત્રકારત્વના ઇતિહાસમાં શરૂ થયેલા વર્તમાન પત્રો પોતાની જ્ઞાતિમાં વર્ચસ્વ ધરાવતી સંસ્થા કે આગેવાનોના સમર્થક કે પછી તેમના વિરોધી હતા. તેઓને આખા એટલે કે, તમામ જ્ઞાતિઓ (સમાજ) સાથે નિસબત હોય તેવા દાખલા નથી. પોતાની જ્ઞાતિના રિવાજો કે પરંપરાના સમર્થનમાં એક પત્રકારોનો વર્ગ હતો જ્યારે બીજો નાના મોટા સુધારા માટે મથતો વર્ગ હતો. તેઓને બાકી 90-95 ટકા સમાજથી કોઈ લેવા દેવા હોય તેવું લાગતું નથી.

'જામે જમશેદ' (1832) નામનું વર્તમાન પત્ર પારસી સમાજની જુનવાણી વિચારધારાને સમર્થન કરતું હતું, સાથે જ ધર્મ અને જૂની રુઢિઓનું પણ સમર્થન કરતું હતું. તેણે મુંબઇમાં પ્રથમ કોંગ્રેસની સરકારે જ્યારે દારુબંધી દાખલ કરી હતી તો તેનો આકરો વિરોધ નોંધાવ્યો હતો. આ અખબાર પણ પારસી સમાજને લગતા સવાલો ઉપર ભારપૂર્વક ચર્ચા કરતું હતું. તે વખતે પારસી સમાજનો બહુમતિ વર્ગ જુનવાણી વિચારને સમર્થન કરતો હતો.

1822થી ગુજરાતી પત્રકારત્વનો આરંભ થયો પણ 100 વર્ષ સુધી તેઓ સ્વજાતિનું પત્રકારત્વ કરતા રહ્યાં. એ પછી સ્થિતિમાં થોડો ફેર આવ્યો કેમ કે, બીજી ભાષાઓમાં શરૂ થયેલા વર્તમાન પત્રો સામાજીક બદ્દીઓ, સામાજિક સમસ્યાઓ, જાતિવાદ, અસ્પૃશ્યતા, મહિલા અત્યાચાર, અંધશ્રદ્ધા અને સામાજિક દૂષણો સામે લખવા માંડ્યા.

અહીં નોંધવું અનિવાર્ય છે કે, ડો. બાબાસાહેબ આંબેડકર તા.31 જાન્યુઆરી 1920ના દિવસે પબ્લિશ થયેલા 'મૂકનાયક'ના પ્રથમ લેખમાં લખે છે કે, "બહિષ્કૃત લોકો ઉપર આજે થઇ રહેલાં અને ભવિષ્યમાં થનારા અન્યાય ઉપર યોજનાબદ્ધ ઉપાય માટે વિચાર કરવો પડશે. તેની સાથે ભાવિ વિકાસ તથા તેને પ્રાપ્ત કરવા માટેના રસ્તાની સાચી જાણકારીના સંદર્ભમાં સાચી ચર્ચા કરવી પડશે. ચર્ચા કરવા માટે સમાચારપત્ર જેવી બીજી કોઇ જગ્યા નથી પરંતુ મુંબઇથી નીકળનારા સમાચારપત્રોને સુક્ષ્મ રીતે જોવામાં આવે તો ખબર પડે છે કે, તેમાંથી મોટાભાગના સમાચારપત્રો કોઈ વિશિષ્ટ જાતિના હીતનું સંરક્ષણ કરે છે. બીજી જાતિઓની તેઓને પરવાહ નથી. આટલું જ નથી, ક્યારેક ક્યારેક તેઓને જ નુકશાન પહોંચાડતી વાતો તે સમાચારપત્રોમાં જોવા મળે છે."

-જિગ્નેશ પરમાર (લેખક Ahmedabad Mirror ના ચીફ રિપોર્ટર અને બહુજન સમાજના પ્રશ્નોને વાચા આપતા જાગૃત નાગરિક છે.)

આ પણ વાંચો: 'પંચાયત' વેબ સિરીઝમાં મોટાભાગના પાત્રો બ્રાહ્મણ કેમ છે?

રમત અને રમતવીરો વિશે ડઝનબંધ ફિલ્મો બની છે. ભારતના પ્રખ્યાત ક્રિકેટરો મોહમ્મદ અઝહરુદ્દીન, મહેન્દ્રસિંહ ધોની અને મહિલા ક્રિકેટર મિતાલી રાજની બાયોપિક બની છે. પરંતુ લગભગ દોઢસો વરસ પહેલાં, ઓગણીસમી સદીની છેલ્લી પચીસીમાં જન્મેલા અને  સિત્તેરેક વરસો પૂર્વે અવસાન પામેલા દેશના પહેલા દલિત ક્રિકેટરની બાયોપિક બની રહ્યાનું જાણીએ તો કેવા ભાવ જન્મે? જાણીતા દિગ્દર્શક તિગ્માંશુ ધૂલિયા ૨૦૧૭થી ભારતના પહેલા દલિત ક્રિકેટર પી.બાલુ વિશે ફિલ્મ બનાવવા પ્રયત્નશીલ છે. આખરે તેમને અજય દેવગણ અને પ્રીતિ સિંહાનો નિર્માણ સહયોગ પ્રાપ્ત થયો છે.  એટલે આ વરસના અંત સુધીમાં ફિલ્માંકન શરૂ થશે. 

બાલુ બાબાજી પાલવણકરની એક સ્ટાર ક્રિકેટર બનવાની કહાની અને તે માટેની તેમની મહેનત તથા સંઘર્ષ આજે પણ વેદના અને પ્રેરણા જન્માવે છે. ક્રિકેટ જ્યારે રાજા-મહારાજાઓ, અમીરો અને કુલીન વર્ગની રમત હતી, નાતજાતના ભેદ બહુ તીવ્ર હતા ત્યારે એક ગરીબ –દલિતનો તેમાં પ્રવેશ જ અસંભવ જેવો હતો. એ સંજોગોમાં તેનું ક્રિકેટ સ્ટાર બનવું, દેશ-વિદેશમાં છવાઈ જવું અને આભડછેટ પાળતા લોકોને તેમની ગરજે પોતાને ટીમમાં સામેલ કરવા મજબૂર કરવા – આ સઘળી હકીકતો ભારે રોમાંચક છે. પી. બાલુની બાયોપિક જેના પર આધારિત છે તે ઈતિહાસકાર રામચંદ્ર ગુહાની કિતાબ A Corner of foreign field : The Indian history of a British sport માં બાલુનું ક્રિકેટર કેરિયર અને તે માટેનો સંઘર્ષ આલેખાયો છે. 

ઓગણીસમી માર્ચ ૧૮૭૬ના રોજ તત્કાલીન બ્રિટિશ ભારતના બોમ્બે પ્રેસિડેન્સીના ધારવાડમાં બાલુનો જન્મ. જોકે મૂળ વતન મહારાષ્ટ્રના રત્નાગિરિ જિલ્લાનું પલવાની. ગામના નામ પરથી તેમની અટક પલવંકર કે પાલવણકર. મહારાષ્ટ્રના ઘણા દલિતોની જેમ બાલુના પિતા પણ બ્રિટિશ સેનામાં હતા. પુણેની આર્મ્ડ ફેકટરીમાં તે કામદાર હતા. એટલે બાલુ ત્યાંની સૈનિક સ્કૂલમાં ભણતા હતા. તેમને ત્રણ ભાઈઓ હતા: શિવરામ, ગણપત અને વિઠ્ઠલ. પિતાએ ઘરની નબળી આર્થિક સ્થિતિને લીધે  મોટા દીકરા બાલુને સત્તરમા વરસે ભણવાનું છોડાવી કામે વળગાળ્યા.

માસિક ચાર રૂપિયાના પગારે પૂણેની ઈંગ્લીશ ક્રિકેટ કલબ પૂના જિમખાનામાં ગ્રાઉન્ડ સ્ટાફ તરીકે તેમનું કામ મેદાનની દેખભાળ, પિચ રોલ કરવી અને નેટ્સ લગાવવાનું હતું. છેક કિશોરાવસ્થાથી બાલુને બેટ-બોલની રમતનું ઘેલું હતું. મેદાનની બહાર બેઠાબેઠા સૈન્ય અફસરોને તેઓ ક્રિકેટ રમતા જોયા કરતા. ક્યારેક તેમનો બોલ લાવી આપતા. તે જે નકામા બેટ-બોલ ફેંકી દેતા તે લઈ લેતા અને ઘરે ભાઈઓ સાથે રમતા. એટલે ગ્રાઉન્ડમેન તરીકે તેમનો પ્રવેશ મેદાન પર થયો ત્યારે તો તે દોડીને બોલ લઈ આવતા. એક દિવસ નેટ પ્રેકટિસ કરતા એક જાણીતા પ્લેયરે બાલુને બોલિંગ કરવા કીધું. તેમણે પેલાના છક્કા છોડાવી નાંખતી બોલિંગ કરી અને એ જ દિવસથી તે મેદાન પર અને મેદાનની બહાર છવાઈ ગયા. 

હિંદુ, મુસ્લિમ, પારસી અને યુરોપિયન એમ ચાર ધર્મ આધારિત ટીમો (એ જમાનામાં આ સહજ હતું) વચ્ચે મુંબઈમાં ટુર્નામેન્ટ યોજાવાની હતી. ડેક્કન જિમખાના નામક હિંદુ ટીમમાં બધા કથિત ઉચ્ચ વર્ણના ખેલાડીઓ હતા. પરંતુ પૂનાની ધોળિયાઓની ટીમને હરાવવા તેમને બાલુ જેવા બોલરની જરૂર હતી. એટલે કેટલાક વિરોધ છતાં કથિત અસ્પૃશ્ય બાલુને ટીમમાં સામેલ કર્યા. ૧૯૦૫થી દોઢેક દાયકો તેઓ ઘરેલુ અને રાષ્ટ્રીય-આંતરરાષ્ટ્રીય મેચોમાં રમ્યા હતા.

પતિયાળા નરેશની આગેવાનીમાં ભારતના ચાર ધર્મોની મિશ્ર ટીમ ૧૯૧૧માં ઈંગ્લેન્ડના પ્રવાસે ગઈ હતી. આ પ્રવાસમાં ટીમ તો ખાસ કંઈ ઉકાળી ના શકી પરંતુ બાલુની કેરિયરમાં તે બહુ યાદગાર રહ્યો. ચૌદમાંથી બે જ મેચ ઓલ ઈન્ડિયન ટીમ જીતી પરંતુ લેફ્ટ આર્મ સ્પિનર બાલુએ ઈંગ્લેન્ડ પ્રવાસમાં ૧૮.૮૬ રનની સરેરાશથી ૧૧૪ વિકેટો લીધી હતી. ઈંગ્લીશ બેટ્સમેનોને બાલુની બોલિંગ બહુ ભારે પડી હતી. એટલે વિદેશી ક્રિકેટ સમીક્ષકોએ તેમના ભરપૂર વખાણ કર્યા હતા. 

આ પણ વાંચો: Palwankar Baloo: એ દલિત ક્રિકેટર, જેણે અસ્પૃશ્યતા વેઠીને પણ દેશનું નાક બચાવેલું

જે બાલુ ક્રિકેટના મેદાનમાં હીરો હતા તે જન્મે દલિત અને એટલે અછૂત હોવાથી ટીમના સાથીઓની ઉપેક્ષા અને ભેદભાવો સતત વેઠતા હતા. એમને જુદા ટેબલ પર જમવા બેસાડવામાં આવતા. ચા પણ ડિસ્પોઝેબલ કપમાં બધાથી અલગ પીવી પડતી. કોઈ સાથી ખેલાડી તેમની સાથે વાતચીત કરતો નહીં પછી ઉઠકબેઠક કે આત્મીયતાની વાત જ શાની? પોતાના વાસણ એમણે જાતે સાફ કરવા પડતા. મેદાન પર બાલુએ સ્પર્શ કરેલા દડાને બધા અડતા પણ મેદાનમાં કે અન્યત્ર તેમને માટે પાણી લાવનાર તેમનો જ્ઞાતિભાઈ હોય તેની કાળજી લેવાતી હતી. અનેક સિધ્ધિઓ અને લાયકાત છતાં એકમાત્ર દલિત હોવાના કારણે બાલુને કદી કેપ્ટન બનાવવામાં આવ્યા નહીં. 

જેમ ક્રિકેટમાં તેમ રાજનીતિમાં પણ બાલુએ પોતાનું સ્થાન બનાવ્યું હતુ. હોમરુલ જેવી આઝાદીની ચળવળમાં તે જોડાયા હતા. કોંગ્રેસના તેઓ સમર્થક જ નહીં સભ્ય પણ હતા. મુંબઈની મહાનગરપાલિકાના તે સભ્ય બન્યા હતા. બાલુ કરતાં ઉમરમાં પંદરેક વરસ નાના ડો.આંબેડકર બાલુને દલિત સમાજનો હીરો માનતા હતા. ઈંગ્લેન્ડમાં સફળ બોલર તરીકેની સિધ્ધિ મેળવી પરત આવેલા બાલુનું દલિતોએ ઠેરઠેર ઉમળકાભેર સ્વાગત કર્યું. રોહિદાસ વિધ્યાવર્ધક સમાજ તરફથી બાલુના સન્માનનો જે કાર્યક્રમ થયો તેમાં બાલુનું સન્માનપત્ર યુવાન આંબેડકરે લખ્યું હતું. કદાચ તે તેમના જાહેરજીવનનો આરંભ હતો.

ડો.આંબેડકરના આ હીરો જાહેર પ્રવૃતિઓમાં તેમનાથી અલગ રહ્યા. ૧૯૩૨ના પૂના કરાર વખતે તેઓ ગાંધીજી અને કોંગ્રેસની તરફેણમાં અને ડો. આંબેડકરની વિરુધ્ધમાં હતા. તેઓ બાબાસાહેબની અલગ મતાધિકારની માંગણીને બદલે અનામતની તરફેણમાં હતા. પૂના કરાર પર તેમની સહી પણ છે. એટલું જ નહીં ૧૯૩૭માં પ્રાંતિક ધારાસભાની ચૂંટણીમાં આંબેડકર સામે મધ્ય મુંબઈ મત વિસ્તારમાંથી કોંગ્રેસના ઉમેદવાર પી. બાલુ હતા.  જો કે આ ચૂંટણીમાં બાબાસાહેબ સામે બાલુ હારી ગયા હતા ડો. આંબેડકર અને પી.બાલુની પેટાજ્ઞાતિઓ અલગ હોવાથી દલિતોના પેટા જ્ઞાતિવાદને વટાવવા અને વકરાવવા કોંગ્રેસે બાલુને ઉમેદવાર બનાવ્યા હતા. તત્કાલીન રાજકીય વિશ્લેષકોએ તેનું શ્રેય સરદાર પટેલને આપ્યું હતું. 

૭૯ વરસની વયે ચોથી જુલાઈ ૧૯૫૫ના રોજ મુંબઈમાં બાલુનું અવસાન થયું ત્યારે તેઓ ઠીકઠીક ભૂલાઈ ગયા હતા. પોતાની પ્રતિભા અને લાયકાતના જોરે આઝાદી પહેલાંની હિંદુ ક્રિકેટ ટીમમાં બાલુ અને તેમના ચાર ભાઈઓ સામેલ થયેલ હતા. પણ  આજની વાસ્તવિકતા જુદી છે. ભારતના આશરે ૫૦૦ ક્રિકેટરોમાં ગણીને પાંચ જ દલિતો છે. ૨૦ કરોડની વસ્તીનું માંડ એક ટકો જ પ્રતિનિધિત્વ છે. ક્રિકેટ અને તેના વહીવટમાંથી દલિતોની બાદબાકી કડવું સત્ય છે. આવતા વરસના માર્ચથી પી.બાલુની સાર્ધ શતાબ્દી આરંભાશે. ગુમનામી અને ઉપેક્ષાના શિકાર દલિત નાયક બાલુને દોઢસોમા જન્મ વરસે તેમની બાયોપિક્થી વધુ સારી અંજલિ કઈ હોઈ શકે? 

maheriyachandu@gmail.com 

(લેખક વરિષ્ઠ પત્રકાર, રાજકીય વિશ્લેષક અને બહુજન સમાજના પ્રશ્નોના તલસ્પર્શી અભ્યાસુ છે)

આ પણ વાંચો: દેશના પ્રથમ દલિત ક્રિકેટર P. Baloo ની બાયોપિક બનશે, અજય દેવગણ નિભાવશે મુખ્ય ભૂમિકા?

પણ આપણે અહીં આ વેબ સિરીઝના મનોરંજન સિવાયના એંન્ગલની વાત કરવી છે. અને એ છે તેનો જાતિવાદી દ્રષ્ટિકોણ. તમને આ વેબ સિરીઝ જોતી વખતે એકવાર પણ એ સવાલ થયો ખરો કે તેમાં તમામ મહત્વના પાત્રો બ્રાહ્મણ કેમ છે? સરપંચ(હકીકતે તે સરપંચ મંજૂ દેવીનો પતિ છે.) બ્રિજભૂષણ દૂબે છે, ઉપ સરપંચ પ્રહલાદ પાંડે છે, સચિવજી ઉર્ફે તલાટી અભિષેક ત્રિપાઠી છે, સહાયક વિકાસ શુક્લા છે. એ તો ઠીક, તેમનો વિરોધી ભૂષણ શર્મા છે. વેબ સિરીઝમાં આવતા તમામ ઉચ્ચ અધિકારીઓ મિશ્રા, તિવારી, પાંડે, શુક્લા, દૂબે કે ગુપ્તાજી છે. વેબ સિરીઝના નિર્માતાઓ સહિતનો બહુમતી સ્ટાફ બ્રાહ્મણ છે એટલે તેમણે પોતાની જાતિની સર્વોપરિતાને જ અહીં રજૂ કરી છે.
 

પંચાયત સિરીઝની ત્રણેય સિઝન તમે ધ્યાનથી જોઈ હશે તો તમારા ધ્યાનમાં એ બાબત ચોક્કસ આવી હશે કે, વેબ સિરીઝની શરૂઆતમાં બતાવાતી સ્થાનિક સરકારી કચેરીઓની બહાર એક બોર્ડ ટીંગાડેલું દેખાય છે, જેમાં અધિકારીઓના નામ લખ્યા હોય છે અને તેમની અટક દૂબે, ત્રિપાઠી, શુક્લા અને મિશ્રા છે - જે બધાં બ્રાહ્મણ છે. દરેક એપિસોડમાં તરત એક નવો અધિકારી આવે છે જેની અટક પાંડે છે અને તે પણ બ્રાહ્મણ છે. એટલે સૂક્ષ્મ રીતે નહીં પરંતુ દ્રઢતાથી આ બોર્ડ સમગ્ર વેબ સિરીઝના સારને પણ દર્શાવે છે જેની કહાની એક બ્રાહ્મણથી બીજા બ્રાહ્મણ સુધી દર્શકોને દોરી જાય છે. એ રીતે આ વેબ સિરીઝે બ્રાહ્મણોનું પર્યાપ્ત પ્રતિનિધિત્વ કરવાનો પૂરેપૂરો પ્રયત્ન કર્યો છે.

પહેલી સિઝનમાં એ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું કે, 'પંચાયત' જાતિવાદના પ્રજનન સ્થળ એવા ઉત્તરપ્રદેશમાં આવેલી છે. જ્યાં સ્થાનિક કાર્યાલયો પર બ્રાહ્મણ પુરુષોનું અસમાન રીતે પ્રભુત્વ છે. એ ત્યાં સુધી કે સરકાર ગ્રામ પંચાયતમાં મહિલાઓ માટે અનામત સીટ જાહેર કરે છે તો બ્રાહ્મણ પુરૂષો તેમની મહિલાઓને કઠપૂતળી બનાવીને સત્તા હાંસલ કરી લે છે.

એ પછી પંચાયત ઓફિસમાં એક બહારની વ્યક્તિ તલાટી તરીકે નોકરી કરવા આવે છે, જેનું નામ 'અભિષેક ત્રિપાઠી' છે. ત્રિપાઠી તલાટી ગ્રામ્ય વિસ્તાર માટે એક બહારની વ્યક્તિ છે, પરંતુ બ્રાહ્મણ સમાજની અંદરની છે. આ ઘટના આખા શોના અસ્તિત્વ માટે સર્વોપરી હતી. જે દિવસે આ બ્રાહ્મણ અધિકારી ત્રિપાઠી ગામમાં આવે છે તેને ગામમાં ફેરવવા માટે લઈ જવામાં આવે છે. તેને સરપંચના ઘરે જમવા માટે આમંત્રિત કરાય છે અને સરપંચ પોતાની દીકરી સાથે તેના લગ્નની યોજના બનાવવા લાગે છે. - આ બધું માત્ર એટલા માટે શક્ય છે કેમ કે તલાટી અભિષેક ત્રિપાઠી એક બ્રાહ્મણ છે. 

આ પણ વાંચો: ફિલ્મ 12th Fail - વાત સંઘર્ષની નહીં બ્રાહ્મણોને મળતા વિશેષાધિકારોની છે

પહેલી સિઝનના પહેલા એપિસોડમાં બ્રાહ્મણ સરપંચ, વધુ સારી રીતે કહીએ તો સ્વઘોષિત સરપંચ પતિ ગ્રામ પંચાયતની ચાવી ખોઈ નાખે છે. તેને તેની બ્રાહ્મણ પત્ની મંજૂ દેવી કહે છે કે, તમારે ચાવી જનોઈ સાથે બાંધીને રાખવી જોઈએ. મંજૂ દેવીની આ સલાહ શારીરિક અને રૂપક બંને રીતે દર્શાવે છે કે, ગ્રામીણ ભારતની સરકારી કચેરીની ચાવી, પહોંચ અને તાકાત બધું આ જનોઈ સાથે બંધાયેલું છે, જેને આ કાર્યાલયમાં પ્રવેશ કરનારી દરેક વ્યક્તિ ધારણ કરે છે. આ મંજૂ દેવી પોતે સરપંચ છે પણ તેના વતી બધો વહીવટ તેનો પતિ કરે છે, જે આખો મામલો ઘોર મહિલા વિરોધી છે.

પહેલા દિવસથી જ બધાં બ્રાહ્મણ તલાટી અભિષેક ત્રિપાઠીને તેના કામમાં મદદ કરે છે અને જ્યારે પણ તેઓ નિરાશ થાય છે ત્યારે તેને પોતાની સાથે રહેવા માટે આમંત્રણ આપે છે. સવાલ એ થાય કે બ્રાહ્મણ સિવાયની કોઈ જાતિની વ્યક્તિ જો તલાટી પદે હોત તો શું થાત? શું તો પણ સરપંચ સહિતના સૌ તેને આ રીતે પોતાના ઘરે લઈ જઈને સાચવત ખરાં?

સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર વિજેતા લેખિકા યશિકા દત્તે પોતાના પુસ્તક 'કમિંગ આઉટ એઝ એ દલિત' માં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે કેવી રીતે ઉચ્ચ જાતિના લોકો જાણીજોઈને દલિત, આદિવાસી અને ઓબીસી ઉમેદવારોને ઈન્ટરવ્યૂમાં ઓછાં માર્ક્સ આપે છે, તેમને દંડ કરે છે, તેમની ફરજનિષ્ઠા પર સવાલ ઉઠાવે છે અને તેમને યોગ્ય પ્રમોશન ન આપીને હેરાન કરે છે. તેનું વધુ એક ઉદાહરણ મંડલ કમિશનના રિપોર્ટમાં જોવા મળે છે, જેમાં કહેવાયું છે કે, સૌથી ઓછું પ્રતિનિધિત્વ ઓબીસી સમાજનું છે.

તલાટી અભિષેક ત્રિપાઠી પોતાની નોકરીને નફરત કરે છે અને રૂ. 20 હજાર પ્રતિ મહિનાના પગારને પોતાના દરજ્જા કરતા નીચો માને છે. જો કે, કોઈપણ હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલા સમાજની વ્યક્તિ માટે, આ ઓછા પગારની નોકરી કદાચ વર્ષોના દમનમાંથી બહાર નીકળવાનો એક રસ્તો હોઈ શકે. 

'ભારતમાં ધન, અસમાનતા, વર્ગ અને જાતિ, 1961-2012' શીર્ષકના એક પેપરમાં કહેવાયું છે કે, એસસી, એસટી અને ઓબીસી સમાજ રાષ્ટ્રીય સરેરાશથી અનુક્રમે 21, 34 અને 08 ટકા ઓછું કમાય છે અને બ્રાહ્મણ રાષ્ટ્રીય સરેરાશથી 48 ટકા વધુ કમાય છે, જેની પાછળનું કારણ 'પંચાયત' વેબ સિરીઝમાં જે દર્શાવાયેલું બ્રાહ્મણોનું જાતિવાદનું ગઠબંધન છે.

કોરોનાએ તેને વધુ વકરાવી દીધું છે. સેન્ટર ફોર મોનિટરીંગ ઈન ઈન્ડિયન ઈકોનોમીના કન્ઝ્યૂમર પિરામીડ્સ હાઉસહોલ્ડ સર્વેના ડેટા પરથી ખ્યાલ આવે છે કે, ડિસેમ્બર 2019 અને એપ્રિલ 2020ની વચ્ચે નોકરી કરતા ઉચ્ચ જાતિઓના લોકોમાં 7 ટકાનો ઘટાડો નોંધાયો છે, અને આ જ આંકડાઓ એસસી, એસટી અને ઓબીસી માટે અનુક્રમે 20, 14 અને 15 ટકા જેવી ઉચ્ચ કક્ષાએ પહોંચી ગયા છે. એટલે અભિષેક ત્રિપાઠીને રૂ. 20 હજારની નોકરી તેના દરજ્જા કરતા નીચી લાગે છે.

ત્રણેય સિઝનમાં બ્રાહ્મણોને નોટિસ કરી શકાય છે. તેઓ દરેક જગ્યાએ છે. ડિરેક્ટર, એક્ઝિક્યૂટિવ પ્રોડ્યુસર, ક્રિયેટીવ ડિરેક્ટર, એસોસિએટ ક્રિયેટિવ પ્રોડ્યુસર, આસિસ્ટન્ટ ડિરેક્ટર તો ઠીક, તમે ધ્યાનથી જોશો તો ખ્યાલ આવશે કે એપિસોડમાં તેમને મદદ કરનારા અનામી લોકોને પણ તેમની બ્રાહ્મણ અટક સાથે ક્રેડિટ આપવામાં આવી છે.

ધ્યાનથી જોશો તો સમજાશે કે વેબ સિરીઝમાં ટોઈલેટને લઈને હાંસિયામાં ધકેલાયેલો વિનોદ, એક ગુંડો રાજકારણી, એક ડાન્સ કરનારી છોકરી - આ પાત્રોની અટક બ્રાહ્મણની નથી. મતલબ જ્યારે પણ શોમાં કશુંક નકારાત્મક, હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલું દર્શાવવું પડે ત્યારે મોટાભાગના પાત્રો બિનબ્રાહ્મણ અટકના દર્શાવાયા છે. માથાભારે રાજકારણીને ઠાકુર અટક આપી દેવાઈ છે, એક નિઃસહાય ઓટોરિક્ષાચાલક, જેની પથારી પર સુવામાં અભિષેક ત્રિપાઠી અસહજતા અનુભવે છે, તેને જાણીજોઈને ઓબીસી અટક આપવામાં આવી છે.

ઉત્તરપ્રદેશના સામાજિક, આર્થિક માહોલમાં નટ સમાજ, જે એક અનુસૂચિત જાતિમાં આવે છે, તેની મહિલાઓ કોઈપણ પ્રકારની સુરક્ષા વિના ઓછા પગારે મંચ પર પ્રદર્શન કરે છે અને ઘણીવાર ઉચ્ચ જાતિઓની હિંસા અને સતામણીનો ભોગ બને છે. અગાઉની સિઝનના એક એપિસોડમાં જ્યારે આવી જ એક નર્તકી બ્રાહ્મણો દ્વારા કરવામાં આવેલી ધમાલનો ભોગ બને છે ત્યારે તેને અભિષેક ત્રિપાઠી દવાખાને લઈ જાય છે અને એ દવાખાનાનું તો નામ જ ત્રિપાઠી અટક ધરાવતા અન્ય એક બ્રાહ્મણના નામ પર રાખવામાં આવ્યું છે. આખી વેબ સિરીઝમાં કોઈ બ્રાહ્મણ પાત્ર લઘુમતી સમાજની વ્યક્તિને નથી મળતું.

વેબ સિરીઝની ત્રણેય સિઝન બ્રાહ્મણોની 'પોતે સર્વોપરી છે' પ્રકારની આભાસી દુનિયા પર આધારિત છે અને ગ્રામીણ ભારતના એક બાલીશ, ખોટી માહિતી આપનારા, લિંગવાદી, જાતિવાદી અને ઉચ્ચ જાતિના શહેરી દ્રષ્ટિકોણને જાળવી રાખે છે. ગ્રામીણ ભારત પ્રત્યે તલાટી અભિષેક ત્રિપાઠીની ઘોર ઉદાસીનતા અને જવાબદેહીની ઉણપ તેના જેવા વિશેષાધિકાર પ્રાપ્ત અટકધારીઓની એક ખાસ વિશેષતા છે.

વેબ સિરીઝમાં બ્રાહ્મણ અધિકારી ગામડાની શાળા અને સરકારી ઓફિસોને ખોટી રીતે સજાવે છે અને પોતાના વ્યક્તિગત કામો માટે તેનો ઉપયોગ કરે છે. શોમાં આખું સરકારી તંત્ર બ્રાહ્મણ પાત્રોની હૂકુમત તળે ચાલે છે. પંચાયત ઓફિસનો તેઓ પોતાના છોકરા-છોકરીઓના લગ્નમાં ઉપયોગ કરે છે, અંદર બંદૂક રાખે છે, દારૂ રાખે છે અને પીવે છે, ઓફિસોની ખુરશીઓ પોતાના ઘરમાં વાપરે છે. એનો અર્થ એ કે ડિરેક્ટર બતાવવા માંગે છે કે બ્રાહ્મણ સરકારી સંપત્તિને પોતાની ખાનગી સંપત્તિ સમજે છે. આવી પરિસ્થિતિમાં એટલું તો નક્કી થઈ જાય છે કે, આવી પંચાયતમાં કોઈના પર જાતિ આધારિત ગુનાઓ થાય તો કોઈ રિપોર્ટ નહીં નોંધાય, સજા થવી તો બહુ દૂરની વાત છે.

આ પણ વાંચો: દક્ષિણ બજરંગે છારા નિર્દેશિત Documentary ફિલ્મ 'મ્હારા પિચર' Dharamshala ઈન્ટરનેશનલ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં રજૂ થશે

બધાં પાત્રો વચ્ચે જે સહજ બોન્ડિંગ છે, તે તેમની જાતિની સમાનતાને કારણે વધારે છે અને સ્થાનિક સરકારી ઓફિસના બંધારણીય કામકાજ પ્રત્યેના વિવેકને કારણે ઓછું છે. વિશ્વનાથ ચેટરજીએ સબ ઈન્સપેક્ટરનું પાત્ર ભજવ્યું છે, જયશંકર ત્રિપાઠી હેડ કોન્સ્ટેબલ છે. દીપક કુમાર મિશ્રાએ ઈલેક્ટ્રીશિયનનું પાત્ર ભજવ્યું છે, એટલું જ નહીં જે પિતા પોતાના દીકરાનું રજિસ્ટેશન કરાવવા માંગે છે તેનું નામ દીનબંધુ પાઠક છે અને જ્યોતિ દૂબેએ માંનું પાત્ર ભજવ્યું છે. જે અભિનેતાના નામે સરપંચ પતિની મજાક ઉડાવવામાં આવે છે તે મિથુન ચક્રવર્તી છે.

જેમ જેમ શો આગળ વધે છે તેમ બ્રાહ્મણ જાતિને વધુને વધુ પ્રોજેક્ટ કરવામાં આવે છે. ટીડીઓ જ્યારે પણ કોઈને ફોન કરે તો તે 'તિવારીજી'ને જ બોલાવે છે. પંચાયતની ઓફિસમાં ઉપસરપંચ પ્રહલાદ પાંડે છે અને સહાયક વિકાસ શુક્લા છે. આ જ લોકો જ્યારે રામધૂન માટે રસ્તા પર ઉભા રહીને દાન ઉઘરાવવા માટે બસો ઉભી રખાવે છે ત્યારે કંડક્ટરને ફક્ત તેનું નામ પૂછવામાં આવે છે અને તે જવાબમાં 'પ્રજેશ મિશ્રા' કહે છે. આ રીતે એપિસોડના અંત સુધીમાં ચક્રવર્તીથી લઈને તિવારી, શર્મા, ઝા અને ચેટર્જી સુધીના નામો આવે છે.

ખોટી નિષ્પક્ષતા અને મનઘડંત સાર્વભૌમિકતા થકી પંચાયત લૈંગિક ભેદભાવ પર હસે છે અને જાતિવાદને પ્રોત્સાહિત કરે છે. પ્રધાન બ્રિજભૂષણ દૂબેના ઘરમાં અને તેની આજુબાજુમાં રહેલા ઘરોમાં સ્પષ્ટ અંતર જોઈ શકાય છે. પરંતુ આ સામાજિક સ્થિતિનો આખી વેબસિરીઝમાં ક્યાંય ઉલ્લેખ નથી અને ન તો તેની પાછળના કારણો પર કોઈ વિચારવિમર્શ કરવામાં આવ્યો છે. બ્રાહ્મણ સરપંચ બ્રિજભૂષણ દુબેના ઘરમાં ગાય-ભેંસ, અનાજના કટ્ટા અને બીજું ઘણું બધું છે, જે તેના ત્રણ લોકોના પરિવારની જરૂરિયાત કરતા અનેકગણું વધારે છે. બીજી તરફ જગમોહન પાસે ઘરમાં ખાવાપીવાના પણ ફાંફા છે.

તલાટી અભિષેક ત્રિપાઠી ગ્રામીણ લહેકાની મજાક ઉડાવે છે અને ભ્રષ્ટ, જાતિવાદી વ્યવસ્થા સાથે વહે જાય છે અને પિતૃસત્તા વિશે બેધડક વાત કરે છે. કોઈપણ સંસ્કૃતિ કે વ્યક્તિની સામૂહિક ચેતના અને બુદ્ધિનો અંદાજ એ કળા પરથી લગાવી શકાય છે જેને તે મનોરંજક અને મનોરંજન માને છે. શહેરી ઉચ્ચ જાતિના દર્શકો આ વેબ સિરીઝને કોમેડી કહે છે, કેમ કે તેઓ તલાટી અભિષેક ત્રિપાઠીની જેમ જ બેદરકારી અને જાણીજોઈને કરવામાં આવેલી બેજવાબદારી સાથે સ્વયંને જોડે છે. પોતાના આખા જીવન દરમિયાન તેમણે ગામડાના લોકોના અસ્તિત્વનો સ્વીકાર કર્યા વિના તેમનું શોષણ કર્યું છે. એ રીતે આખી સિઝનનો શ્રેય ફરી ચટ્ટોપાધ્યાયથી લઈને રાવ, અય્યર, દેસાઈ, દેશમુખ અને દ્વિવેદીને જાય છે.

બીજી સિઝનમાં જ્યારે એક બ્રાહ્મણ કોન્ટ્રાક્ટર ગામમાંથી કાઢવામાં આવતી માટીને ભ્રષ્ટ રીતે વેચે છે, તો માટીના ભાવ મામલે 'ત્રિપાઠી' સાથે વાતચીત થાય છે અને પછી ઈંટના ભઠ્ઠાના માલિક પાસે કોઈ 'પંડિતજી'નો ફોન આવે છે, જેને તે ઈંટો વેચવાનો છે.

આખી સિરીઝમાં મહિલાઓનું પ્રતિનિધિત્વ માત્ર ઉચ્ચ જાતિ અને ઉચ્ચ વર્ગની મહિલાઓ દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે જે હાંસિયામાં પડેલા લોકોને કોઈ સન્માન નથી આપતી. સિરીઝ મહિલાઓનું ઘરકામ કરવું, રસોઈ બનાવવી અને પુરૂષોના આરામ કરવા જેવી બાબતોને આગળ કરીને સ્ત્રી-પુરુષ વચ્ચે પુરૂષપ્રધાન ખ્યાલોનું સામાન્યીકરણ કરે છે. જ્યારે સરપંચ પતિ અને તેનો પરિવાર પોતાની દીકરી રિંકી માટે એક દયનિય અને ભાવી વરરાજાને મળવા માટે જાય છે ત્યારે વરરાજાના પિતાને 'પાઠકજી' કહેવામાં આવે છે, જે પૂર્ણપણે પોતાની જાતિમાં જ લગ્ન કરવાના આગ્રહને દર્શાવે છે.

બીજી અને ત્રીજી સિઝનમાં જ્યારે બ્રાહ્મણ સરપંચ પતિ બ્રિજભૂષણ દૂબેને તેના પ્રતિસ્પર્ધીઓ તરફથી વિરોધનો સામનો કરવો પડે છે ત્યારે એ વિરોધ પણ બીજો બ્રાહ્મણ 'ભૂષણ શર્મા' કરે છે. શું એક સેકન્ડ માટે પણ સિરીઝના નિર્માતાઓને એ વિચાર નહીં આવ્યો હોય કે, હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલા લોકો પણ સિસ્ટમ પર સવાલ ઉઠાવી શકે છે? વિરોધ કરવો, કોઈને પડકાર ફેંકવો તે કંઈ બ્રાહ્મણોનો ઈજારો નથી.

આ પણ વાંચો: વિદ્યાઃ આઝાદ ભારતમાં જાતિને પડકાર આપનારી પહેલી ફિલ્મ

જ્યારે અભિષેક ત્રિપાઠીનો મિત્ર સિદ્ધાર્થ ગામમાં આવે છે, ત્યારે બ્રાહ્મણ સરપંચ પતિ બ્રિજભૂષણ દૂબે તેને સવાલ કરે છે કે, તારું આખું નામ શું છે? સરપંચ પતિની હતાશાની કોઈ સીમા નથી રહેતી જ્યારે તેને ખ્યાલ આવે છે કે, સિદ્ધાર્થના પ્રમાણપત્ર પર તેનું ફક્ત પહેલું નામ જ છે. એ પછી તે સિદ્ધાર્થના પિતાનું નામ પૂછે છે. જેના જવાબમાં પણ સિદ્ધાર્થ તેમનું ફક્ત નામ જણાવે છે. ત્યારે જ અભિષેક ત્રિપાઠી વચ્ચે પડે છે અને સિદ્ધાર્થની અટક 'ગુપ્તા'નો ઉલ્લેખ કરે છે. એ પછી બ્રિજભૂષણ શાંત થઈ જાય છે અને તરત તેને 'ગુપ્તાજી' કહેવા લાગે છે. એ રીતે દૂબે, પાંડ, શુક્લા, ત્રિપાઠી પોતાની સાથે ગુપ્તાજીને પણ સામેલ કરી લે છે.

કોઈપણ વ્યક્તિ સમજી શકે છે કે, જો સિદ્ધાર્થ કથિત ઉચ્ચ જાતિનો ન હોત તો શું થાત? શું તેને બીજી વાર ચા આપવામાં આવત? શું તેને રાત્રે બ્રાહ્મણ સરપંચના ઘરે સૂવા માટે કહેવામાં આવત? પણ આ તમામ સવાલોને ટાળી દેવામાં આવે છે અને તેના પર કોઈ ચર્ચા નથી થતી. આ કથિત ઉચ્ચ જાતિનું પ્રતિનિધિત્વ કરતી વેબ સિરીઝ એ બાબતની પરવા નથી કરતી કે દેશની 80 ટકા વસ્તીને કેવી રીતે જોવામાં આવે છે અને વર્ણવ્યવસ્થા તેમને દરરોજ કેવી રીતે જીવન જીવવા માટે મજબૂર કરે છે? એ પછીના એપિસોડમાં જ્યારે બીજા બ્રાહ્મણ સરપંચ પતિને સિદ્ધાર્થ વિશે યાદ કરાવે છે, તો તે યાદ નથી કરી શકતા. પણ અંતે જ્યારે તેને સિદ્ધાર્થ યાદ આવી જાય છે ત્યારે તે તેને 'ગુપ્તાજી' કહે છે. ટૂંકમાં, તેની જાતિ જ તેની ઓળખ છે.

પંચાયત વેબ સિરીઝ વિશેષાધિકાર પ્રાપ્ત લોકો માટે હાસ્યની ક્રૂર આડમાં જાતિવાદને મજબૂત કરે છે. રિંકીની બહેનપણી રવિનાનો રોલ 'આંચલ તિવારી'એ નિભાવ્યો છે. રાજકુમાર ભૈયાનો રોલ 'અનૂપ શર્મા'એ ભજવ્યો છે. વોર્ડના સભ્યની અટક 'ચક્રવર્તી' છે. ઉચ્ચ વર્ગના ક્રિટીક્સ, જેમની ભારતને લઈને સમજ જાણીજોઈને કથિત ઉચ્ચ વર્ગ અને અહંકારી સમૂહોના પોતાના અનુભવો સુધી મર્યાદિત છે, તેઓ આ સિરીઝના વખાણ કરી રહ્યાં છે. ઉચ્ચ જાતિના ક્રિટીક્સ દ્વારા આ શોના વખાણ જ એ વાતની સાબિતી છે કે હાસ્યનું મહોરું પહેરીને આ શો દ્વારા જાતિવાદને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવી રહ્યું છે.

'પંચાયત'ની પહેલી સિઝનના પહેલા જ સીનમાં અભિષેક ત્રિપાઠી જેવો ગામમાં પ્રવેશ કરે છે, બ્રાહ્મણ 'સરપંચ પતિ' બ્રિજભૂષણ દૂબે તેનું દિલથી સ્વાગત કરે છે અને પોતાની પત્ની મંજૂ દેવીને કહે છે, 'સૌથી ખાસ વાત, તેઓ આપણી જાતિના છે.' સવાલ એ થાય કે શું આખી વેબ સિરીઝનું નિર્માણ પણ આ જ તર્જ પર કરવામાં આવ્યું છે કે શું? તમારું શું માનવું છે? લેખની નીચે કોમેન્ટ કરીને ચોક્કસ જણાવજો.

આ પણ વાંચો: તમને ખબર છે વૈષ્ણવો શું કામ ‘મહારાજ’ ફિલ્મનો વિરોધ કરી રહ્યાં છે?

મૂળજીભાઈ ખુમાણ હવે દલિત સાહિત્યના વૈચારિક પરિવર્તનની ધાર કાઢનાર પુસ્તક "ગુજરાતી દલિત સર્જકોની કેફિયત" લઈને આવ્યા છે, જેનું પ્રકાશન ગુજરાતની પ્રતિષ્ઠિત પ્રકાશન સંસ્થા નવભારત સાહિત્ય મંદિર, અમદાવાદ તરફથી કરવામા આવ્યું છે.

આ પણ વાંચોઃ સવાયા દલિત સાહિત્યકાર પ્રવીણ ગઢવીનું નવું પુસ્તક 'ભારતીય સંસ્કૃતિનું સત્ય' પ્રકાશિત થયું

ગુજરાતી દલિત સર્જકોની કેફિયત
ગુજરાતી દલિત સાહિત્યની જનની મરાઠી દલિત સાહિત્ય રહ્યું છે. મરાઠી દલિત સર્જકોએ મરાઠી સાહિત્યજગતમાં પોતાનું વિશેષ સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું છે. આ સાહિત્યકારો કેવી રીતે લખતા થયા? એ વાત દલિત સર્જકો સમજી શકે તે માટે મૂળજીભાઈએ પોતાના "દિશા" પાક્ષિકમાં "મરાઠી દલિત સર્જકોની કેફિયત" નામની કોલમ લગભગ બે વર્ષ ચલાવી હતી. એ પછી નવભારત સાહિત્ય મંદિરે એનું પુસ્તક પ્રકાશિત કર્યું હતું  જે દલિત સાહિત્યની રેફરન્સ બુક થઈ શકે એમ છે. 

આ લેખ શ્રેણીથી પ્રભાવિત થઈ હવે તેમણે આ જ પ્રકારનો પ્રયોગ દલિત સાહિત્યમાં કર્યો છે. આ માટે તેમણે દલિત સાહિત્ય જગતના ધુરંધરોને "તેઓ શા માટે લખે છે અથવા શા માટે લખવા પ્રેરાયા" તેની એક પ્રશ્નોત્તરી તૈયાર કરીને મોકલી હતી. જેના આધારે દલિત સાહિત્ય જગતના 40થી વધુ સાહિત્યકારોએ પોતાના સમાજના દુઃખ,પીડા વ્યક્ત કરવા લેખની ઉપાડ્યાનું વિષદ રીતે જણાવ્યું હતું.

આ રીતે ગુજરાતી ભાષામાં લખતા 43 જેટલા દલિત સર્જકોની સૌ પ્રથમવાર એકી સાથે કેફિયતો લખાઈ અને આજે ગ્રંથસ્થ થઈને હવે પુસ્તકાકારે પ્રકાશિત થઈ છે. આ એક ઐતિહાસિક દસ્તાવેજ સમું પ્રકાશન પ્રગટ થઈ રહ્યું છે જે ગુજરાતી સાહિત્યમાં સીમાચિહ્નરૂપ બની રહેશે. આ પુસ્તકમાં જે ધુરંધર દલિત સાહિત્યકારોની કેફિયત રજૂ થયેલી છે તેમાં સર્વશ્રી પ્રવીણ ગઢવી, ભી.ન. વણકર, સાહિલ પરમાર, હરિશ મંગલમ, ડૉ. મોહન પરમાર, રમણ વાઘેલા, નટુભાઈ પરમાર, ડૉ. રતિલાલ રોહિત, દિવંગત શંકર પેન્ટર, નિલેશ કાથડ, એ. કે. ડોડિયા, નટુભાઈ પરમાર, શામત પરમાર, અરવિંદ વેગડા, ગોવિંદભાઈ ચૌહાણ, પ્રો. મંગળ રાઠોડ, ડૉ.નરસિંહ ઉજંબા, ડૉ.ભીખુભાઈ વેગડા, મહેબૂબ એ. સૈયદ, ધરમસિંહ પરમાર, એન. વી. ચાવડા, શ્રીપાલ એમ. વર્ધન, પી. કે. વાલેરા, ડૉ. પી. એ. પરમાર, ડૉ. પુષ્પાબેન વાઢેળ, ડૉ. મહેશ દાફડા, પૂનમચંદ પરમાર, ડૉ. ભાણજી સોમૈયા, દાન વાઘેલા, ભરત વાળા, મુકેશ બોરીચા, વારિજ લુહાર, બી.કેશરશિવમ, નરેન્દ્ર પરમાર અને કાંતિલાલ મકવાણાનો સમાવેશ થાય છે. આ એક ઐતિહાસિક ઘટના છે અને ટૂંક સમયમાં આ પુસ્તક આપણી વચ્ચે મળતું થઈ જશે. પુસ્તક ખરીદવા માટે આપ નવભારત સાહિત્ય મંદિરની વેબસાઈટ પર જઈ શકો છો, અથવા વધુ જાણકારી માટે શ્રી મૂળજીભાઈ ખુમાણનો સંપર્ક કરી શકો છો.

આ પણ વાંચોઃ વડોદરાના ઓટોરિક્ષા ચાલકોએ બહુજન વિચારધારાના વાહકો બનીને રંગ રાખ્યો

આ વૈચારિક લડાઈ છે, લોકશાહી અને માનવ અધિકારોનાં મૂલ્યોની લડાઈ છે અને તેમાં માત્ર બચાવનું જ કામ આ પરિણામોએ કર્યું છે, આ મૂલ્યોનું પુનર્વસન અને પુનર્સ્થાપન નથી થયું. જે હિંદુત્વ બ્રાન્ડ તાનાશાહી મોદી, ભાજપ અને NDA દ્વારા ઊભી કરવામાં આવી હતી તે સહેજે હારી નથી એ સમજવા માટે કેટલીક હકીકતો જોઈએ : [1] ભાજપને 23.6 કરોડ મતદાતાઓએ મત આપ્યા છે કે જે 2019 કરતાં આશરે 70 લાખ વધારે છે. આ દેશની 140 કરોડની વસ્તીના એ લગભગ 17 ટકા થયા. એટલે, હિંદુત્વ બ્રાન્ડ તાનાશાહીની જે રીતરસમ મોદીની સરકાર દ્વારા દસ વર્ષ અપનાવાઈ તે વધુ 70 લાખ નાગરિકોને ગમી છે. તેમને લોકશાહી મૂલ્યો સાથે કશી લેવાદેવા નથી. આ લોકોનું લોકશાહી મૂલ્યોમાં પુનર્વસન કેવી રીતે થઈ શકે? [2] દેશમાં જે પ્રાદેશિક પક્ષો છે તેમને તેમના પ્રદેશમાં સત્તા જોઈએ છે અને મળેલી સત્તા ટકાવવી છે. તેમને સમગ્ર દેશની લોકશાહીની ઝાઝી ચિંતા છે જ નહિ. એટલે તેઓ ભાજપ સાથે હાથ મિલાવે છે. [3] ઇન્દિરા ગાંધીએ 1975-77ના 19 મહિના દરમ્યાન કોંગ્રેસને તાનાશાહી પક્ષ બનાવી દીધો હતો. એ જ કોંગ્રેસ રાહુલ ગાંધીના નેતૃત્વ હેઠળ છેલ્લાં દસ વર્ષથી ભારે અવરોધો વચ્ચે લડે છે. તેને આ ચૂંટણીમાં 13.7 કરોડ મત મળ્યા છે કે જે 2019 કરતાં 1.8 કરોડ વધારે છે. આ મત દેશની વસ્તીના માત્ર 10 ટકા જ થયા. એટલે એમ કહી શકાય કે દેશની વસ્તીના માત્ર 10 ટકાને જ રાષ્ટ્રીય સ્તરે લોકશાહી પ્રકારની પરિસ્થિતિ ટકે તેમાં ખરો રસ છે.

આ પણ વાંચો: ધર્મની તાકાત શું છે?

[4] ભાજપને 2019માં 37.36 ટકા મત મળ્યા હતા. 2024માં તેને 36.56 ટકા મત મળ્યા છે. માત્ર 0.8 ટકાનો જ ઘટાડો તેમાં થયો છે. એટલે, જેમને 2014-19 દરમ્યાનની હિંદુત્વ બ્રાન્ડ તાનાશાહી 2019ની ચૂંટણી સમયે ગમી હતી તેમાં કોઈ જ મોટો ફેરફાર થયો નથી, ભલે ભાજપની બેઠકોની સંખ્યા 63 જેટલી ઘટી ગઈ હોય. ભાજપને 44.20 ટકા બેઠકો મળી છે અને તે સૌથી વધુ છે. એટલે મોદીને પરમાત્માએ મોકલ્યા છે એમ ભાજપને મત આપનારા લોકો માને જ છે. 2014માં ભાજપને 31 ટકા મત મળ્યા હતા. આમ, ભાજપને 2019માં જે વધુ 6.36 ટકા મત મળ્યા હતા તેમાં કોઈ જ મોટો તફાવત ઊભો થયો નથી. આ બધા વંડી પર બેઠેલા હતા પણ તેઓ ભાજપના ખેતરમાં આવી ગયા છે એમ પણ કહેવાય. [5] મધ્ય પ્રદેશ, હિમાચલ પ્રદેશ, અરુણાચલ પ્રદેશ, દિલ્હી, ત્રિપુરા અને ઉત્તરાખંડમાં ભાજપને બધી જ બેઠકો મળી છે. 

છત્તીસગઢ, ગુજરાત, બિહાર, ઝારખંડ, કર્ણાટક, ઓડિશા, રાજસ્થાન અને તેલંગણામાં ભાજપ બહુમતી બેઠકો જીત્યો છે. અને વળી, તે ઓડિશામાં એકલે હાથે વિધાનસભાની ચૂંટણી જીતી ગયો છે અને આંધ્ર પ્રદેશમાં TDP સાથે ગઠબંધનમાં વિધાનસભા જીત્યો છે. આ રાજ્યોમાં હવે લોકશાહી મૂલ્યો કેટલાં જળવાશે તે મોટો સવાલ છે. કારણ કે ગુજરાતનો તો 24 વર્ષનો અનુભવ એવો રહ્યો છે કે ભાજપે રાજ્યમાં લોકશાહી મૂલ્યોનું સત્યાનાશ કાઢી નાખ્યું છે. આ બધાં રાજ્યોની વસ્તી દેશની લગભગ 50 ટકા કરતાં પણ વધારે થાય છે. ત્યાંના લોકોને દેશની લોકશાહીની ઝાઝી ચિંતા નથી એમ જ અર્થ થાય. [6] જે તમિલનાડુમાં ભાજપને એક પણ બેઠક મળી નથી ત્યાં પણ તેને સાથી પક્ષો સાથે 18.27 ટકા મત મળ્યા છે. એટલે ત્યાં ભલે તાનાશાહીનો અનુભવ થયો ના હોય, પણ એટલા નાગરિકો હિંદુત્વ બ્રાન્ડ તાનાશાહીને આવકારે છે એમ કહેવાય. ત્યાં પણ સ્થાનિક રાજકારણને આધારે પ્રાદેશિક પક્ષો ભાજપ સાથે હાથ મિલાવવા તૈયાર થાય છે. એમના માટે સત્તા મહત્વની છે, લોકશાહી નહિ. આમ, રાજકીય હિંદુત્વ અને તાનાશાહી વલણોનું જે મિશ્રણ નરેન્દ્ર મોદીની સરકાર દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે તેને દેશના મતદાતાઓએ સદંતર નકારી કાઢ્યું છે એવું છે જ નહિ, પણ વધુ 70 લાખ લોકોએ તેને આવકાર્યું છે. હિંદુ ધર્મ અને RSS બ્રાન્ડ કે ભાજપિયું હિંદુત્વ એક જ છે અને દેશમાં હિંદુઓ અને હિંદુ ધર્મ ખતરામાં છે એવું જે ખોટું કથાનક ઊભું કરવામાં આવ્યું તેને દેશના બહુમતી મતદારોએ સ્વીકાર્યું છે એમ કહેવાય, કારણ કે ‘ઇન્ડિયા’ ગઠબંધનને પણ એટલા મત તો મળ્યા જ નથી જેટલા એનડીએને મળ્યા છે.

આ પણ વાંચો: લોકશાહીમાં રાજાશાહી: શહજાદા અને શહેનશાહ

બેકારી, મોંઘવારી, ગરીબી, ભૂખમરો અને અસમાનતા જેવા કોઈ વાસ્તવિક મુદ્દા આ ચૂંટણીમાં ઝાઝો પ્રભાવ પાડી શક્યા છે એવા ભ્રમમાં રહેવું જોઈએ નહિ. એ કોઈ સમગ્ર રાજ્યોમાં પણ નહિ, પણ કેટલાક પ્રદેશોમાં જ ચિંતાજનક મુદ્દા બન્યા હોઈ શકે છે. તમિલનાડુ સિવાય એક પણ મોટું રાજ્ય એવું નથી કે જ્યાં ભાજપ સાવ સાફ થઈ ગયો હોય. ઉપરાંત, જે 63.44 ટકા મતદારોએ ભાજપને મત આપ્યા નથી તેઓ બધાને લોકશાહી અને બંધારણ પ્રેરિત મૂલ્યોની ચિંતા છે એમ પણ સમજવાની જરૂર નથી. તેમાં ઘણા મતદારો એવા છે કે જેમણે ભાજપને નહિ પણ NDAને તો  મત આપ્યા જ છે. ‘ઇન્ડિયા’માં જે પક્ષો જોડાયા તેઓ પણ બેઠકોની ભાગીદારીમાં બધે જોડાયા છે એવું નથી. ‘ઇન્ડિયા’ના સાથી પક્ષોમાં સૌને જે રાજકીય રીતે પોતાને લાભદાયક લાગતું હતું તે જ કર્યું છે.

આ પણ વાંચો: શું બહુમતીના જોરે ભારતના બંધારણને બદલી શકાય ખરું?

આવા સંજોગોમાં જેમને ભારતમાં લોકશાહી, વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા, કાયદાનું શાસન અને માનવ અધિકારો ટકે તેની ખરેખર ચિંતા છે તેમણે મતદારોમાં વૈચારિક ક્રાંતિ માટે પ્રયાસ કરવાની જરૂર રહે છે. RSSની શાખા, બે જણા હોય તો પણ ઝંડો લઈને રોજ સવારે તેના નિયત સ્થાને મળે છે અને ભાજપે આ લોકસભાની ચૂંટણી વેળાએ આશરે 60 લાખ વોટ્સએપ ગ્રૂપ બનાવીને જુઠ્ઠાણું ફેલાવી પ્રચાર કર્યો હતો. ભાજપનો IT Cell અને કોર્પોરેટ ગોદી મીડિયા ભાજપિયા હિન્દુત્વથી આગળ લોકો વિચારે નહીં તેની ચીવટ રાખે છે. આ વાસ્તવિકતા પિછાણીને લોકશાહી અને માનવ અધિકારોનાં મૂલ્યોનું પ્રશિક્ષણ લોકોમાં થાય તેનો સતત પ્રયત્ન કરવામાં આવે તો જ લોકશાહી બચે, ટકે અને તેનું સંવર્ધન થાય. દેશની લોકશાહીનો બચાવ થયો છે એટલું જ, લોકશાહીનું પુનર્વસન અને પુનર્સ્થાપન બાકી છે, એ લાંબા ગાળાનો વૈચારિક પ્રોજેક્ટ છે.

રમેશ સવાણી (લેખક નિવૃત્ત આઈપીએસ અધિકારી અને રેશનલ વિચારધારાના પક્ષધર છે.)

આ પણ વાંચો: RSSની બંધારણ બદલવાની વાતે ચૂંટણીનું પાસું પલટી નાખ્યું?

દલિત રાજનીતિની દશા અને દિશા પર વાત કરીએ તે પહેલા આપણે તેના ભૂતકાળ પર નજર કરીએ. દલિત રાજકારણની શરૂઆત ડૉ. આંબેડકરે કરી હતી અને તે પણ ત્યારે, જ્યારે અંગ્રેજો આ દેશ પર રાજ કરતા હતા. ઈતિહાસ 1930-32 દરમિયાન લંડનમાં યોજાયેલી પ્રથમ અને બીજી ગોળમેજી પરિષદની નોંધ કરે છે, જેમાં ડૉ. આંબેડકરે અસ્પૃશ્ય તરીકે ઓળખાતા સમુદાયો માટે અલગ ચૂંટણીની માંગણી કરી હતી. આને દલિત રાજકારણની શરૂઆત ગણવી જોઈએ. જો કે ગાંધીજીએ યરવડા જેલમાં આમરણાંત ઉપવાસ કરીને આ માંગને ફગાવી દીધી હતી, પરંતુ તેઓ દલિત રાજકારણના વિસ્તારને રોકી શક્યા ન હતા.

આ પણ વાંચોઃ કોંગ્રેસ 100 બેઠકો જીતી શકી નથી, છતાં તેના ચહેરા પર જીતની ચમક કેમ છે?

 ડો. આંબેડકરે આ રાજકારણને શિડ્યૂલ કાસ્ટ ફેડરેશન દ્વારા વિસ્તાર્યું. આઝાદી પછી, બંધારણ સભાની ખરડા સમિતિના અધ્યક્ષ તરીકે ડૉ. આંબેડકરે સંસદ-વિધાનસભા તેમજ સરકારી નોકરીઓ અને ઉચ્ચ શિક્ષણમાં દલિત જાતિઓ માટે અનામતનો અધિકાર સુનિશ્ચિત કરીને દલિત રાજકારણનો પાયો મજબૂત કર્યો. તેઓ ચૂંટણીના રાજકારણમાં આને સાકાર થતું જોવા માંગતા હતા, તેથી તેમણે રિપબ્લિકન પાર્ટી ઓફ ઈન્ડિયા (RPI)ની રચના કરી. પરંતુ આરપીઆઈને આકાર આપે તે પહેલા જ 6 ડિસેમ્બર 1956ના રોજ તેમનું અવસાન થયું. જો કે આ પછી આરપીઆઈ અસ્તિત્વમાં તો આવી, પણ સમયની સાથે તેની ધાર ઓછી થતી ગઈ. પછી 1970માં દલિત પેન્થરનો સમય આવ્યો, જેણે દલિત રાજકારણને કોઈ ધાર ભલે ન આપી પરંતુ હિંમત ચોક્કસ આપી. તેની પ્રવૃત્તિ માત્ર મહારાષ્ટ્ર પુરતી મર્યાદિત રહી.

આ પણ વાંચોઃ RSS ની બંધારણ બદલવાની વાતે ચૂંટણી પાસું પલટી નાખ્યું?

દલિત રાજનીતિને નવી ઓળખ આપવાનો શ્રેય માન્યવર કાંશીરામને જાય છે, જેઓ હાલ બહુજન સમાજ પાર્ટીના રૂપમાં માયાવતીના અનુગામી છે. કાંશીરામની વિશેષતા એ હતી કે તેમણે દલિત રાજકારણને માત્ર દલિત જાતિઓ સુધી સીમિત ન રાખ્યું, પરંતુ તેમાં તમામ વંચિત સમુદાયોને સામેલ કર્યા. તેમની સાયકલ યાત્રા ભારતીય રાજનીતિમાં લાંબા સમય સુધી યાદ રહેશે અને એ પણ યાદ રહેશે કે બામસેફની રચના કરીને તેમણે દલિત સમાજના નોકરીયાત વર્ગને રાજકીય ચેતનાથી સજ્જ કર્યા. પરિણામ એ આવ્યું કે બસપા, પહેલા સમાજવાદી પાર્ટી અને બાદમાં ભાજપ સાથે મળીને ઉત્તર પ્રદેશમાં સરકાર બનાવવામાં સફળ રહી અને 2007માં આ પાર્ટી સફળતાના શિખરે પહોંચી અને રાજ્યમાં પોતાના દમ પર સરકાર બનાવવાનો માર્ગ મોકળો કર્યો.

આ પણ વાંચોઃ 'અબકી બાર ચારસો પાર'નો નારો અને ડૉ. આંબેડકરની ચેતવણી

પરંતુ આ વાત 2007ની હતી અને હવે આ ઘટનાને 16-17 વર્ષ વીતી ગયા છે. દરમિયાન બસપા દિવસેને દિવસે તેની શાખ ગુમાવતી જઈ રહી છે. આનો અંદાજ એ વાત પરથી લગાવી શકાય છે કે એક સમયે બહુજન રાજનીતિ કરતી બસપા હવે રાજકીય ગલિયારાઓમાં માત્ર જાટવ સમાજની રાજનીતિ કરતી પાર્ટી બની ગઈ છે. અને હવે આ ઓળખને પણ ફટકો પડ્યો છે. નગીના સીટ પોતાના દમ પર જીતીને ચંદ્રશેખરે સાબિત કરી દીધું છે કે જાટવ સમાજના લોકો પણ હવે બસપા પર વિશ્વાસ ગુમાવી રહ્યાં છે.

આંકડાઓની વાત કરીએ તો 2019માં જ્યારે લોકસભા ચૂંટણી યોજાઈ હતી ત્યારે બસપા અને સપા વચ્ચે ગઠબંધન હતું. આ ચૂંટણીમાં બસપાને કુલ 19.34 ટકા વોટ મળ્યા હતા અને સીટોની સંખ્યા 10 હતી. સમાજવાદી પાર્ટીને કુલ 18.11 ટકા વોટ મળ્યા હતા, પરંતુ સીટોની સંખ્યા માત્ર પાંચ હતી. આ વખતે BSP ભારત ગઠબંધનમાં જોડાઈ ન હતી અને ભાજપની 'B' પાર્ટીનું કલંક સહન કરવું પડ્યું હતું. પરિણામ એ આવ્યું કે તેની વોટ ટકાવારીમાં દસ ટકાથી વધુનો ઘટાડો થયો અને સફળતા શૂન્ય રહી.

પરંતુ એ નોંધવું જોઈએ કે આ દલિત રાજનીતિની નહીં પણ પાર્ટી તરીકે બસપાની નિષ્ફળતા છે. આજે દલિત રાજનીતિની સ્થિતિ એવી છે કે દેશના વંચિત સમુદાયોની તમામ ચળવળોના કેન્દ્રમાં આંબેડકરવાદ છે. આ ચૂંટણીમાં ડો. આંબેડકરનું લખેલું બંધારણ કેન્દ્રસ્થાને રહ્યું. જેણે પ્રચંડ બહુમતિના નશામાં ધૂત થયેલી ભાજપને 240 એ લાવીને પટકી દીધી. ફરક એટલો છે કે દલિત રાજકારણ જે નદીની જેમ વહેતું હતું, તેણે પોતાનો રસ્તો સ્વયં શોધી લીધો છે. હવે આ રાજકારણ પર કોઈ પોતાનું લેબલ લગાવી લે તેવી કોઈ શક્યતા દૂર દૂર સુધી જણાતી નથી. ચંદ્રશેખરનો ઉદય તેનું ઉદાહરણ છે. પણ તેમણે દલિત રાજકારણની કસોટી પર ખરા ઉતરવાનું હજુ બાકી છે. તેના માટે તેમણે પોતાની પાર્ટીની વિશ્વસનીયતા ઉભી કરવી પડશે.

આ પણ વાંચોઃ ડૉ. આંબેડકરના આ સવાલોનો RSS પાસે કોઈ જવાબ છે?

હાલ તો દલિત રાજકારણ જડતાનો શિકાર નથી. પરંતુ તેની સ્પર્ધા વર્ચસ્વવાદી રાજનીતિ સાથે છે, દલિત રાજકારણ કરનારા રાજકારણીઓએ પણ આ વાત સમજવી પડશે. હવે એ દિવસો ગયા જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ ડૉ. આંબેડકરનો ફોટો હાથમાં લઈને પોતાને દલિત રાજકારણી ગણાવતી હતી. રામવિલાસ પાસવાન આનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ બની રહ્યાં, જેઓ દલિત રાજકારણી તરીકે જાણીતા હતા પરંતુ તેઓ ક્યારેય દલિત રાજકારણના વાહક બની શક્યા નહીં. આ જ સ્થિતિ હાલ બસપાની છે. (શીર્ષક પંક્તિઃ કવિ કિસન સોસા)

આગળ વાંચોઃ રઘલા, મેતરના છોકરાને વરઘોડો ન હોય, આ બેનાળી જોઈ છે?

વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ તેમના ભાષણ દરમ્યાન વિપક્ષોને અને તેમના નેતાઓ માટે જે શબ્દપ્રયોગ કર્યા તેની માત્ર વિરોધ પક્ષના નેતાઓએ જ નહીં દેશના નાગરિકોએ પણ ટીકા કરી હતી. લોકો માનતા હતા કે દેશના વડાપ્રધાન આવા શબ્દપ્રયોગ સાથે હલકા વિચારો વ્યક્ત કરીને વિપક્ષો પર ઝેર ઓકે તે શોભાસ્પદ નથી. વડાપ્રધાન તો દેશના રોલ મોડેલ અને ફાધર ફિગર તરીકે જોવાતા હોય છે. તેથી તેમણે આ હદની નીચલી પાયરીએ જવું ન જોઈએ. એક કોંગ્રેસ નેતાએ તો એમ પણ પ્રતિક્રિયા આપી કે મોદી માનસિક બીમાર થઈ ગયા હોય તેમ લાગે છે. તેમને સારવારની જરૂર છે. મોદીના આવા ભાષણને લીધે મતદારો ભાજપથી દૂર થઈ ગયા હોવાનું માનનારો એક મોટો વર્ગ ભાજપમાં જ પેદા થયો છે.

મટન માછલીનું વિવાદસ્પદ ભાષણ

જમ્મુ કાશ્મીરની પ્રચાર સભામાં મોદીએ વાયરલ બનેલ એક વીડિયોનો સંદર્ભ આપીને કહ્યું હતું કે રાહુલ ગાંધી બિહારમાં લાલુ પ્રસાદને ઘેર ગયા હતા. અને કઈ રીતે મટનની વાનગી બને તેનું નિદર્શન તેના ઘરના સભ્યોને કર્યું હતું. મોદીએ તે પછી કહ્યું હતું કે કોર્ટે જેને સજા આપી છે અને જે જામીન પર છે (લાલુ યાદવ) એવા ગુનેગારને ઘેર જઈને રાહુલ ગાંધી મટન બનાવવાની મજા લઈ રહ્યા છે. આવા વીડિયો રાહુલ પોતે જ વાઈરલ બનાવીને દેશના નાગરિકોને ચીઢવવાનું કામ કરે છે.

મોદીએ એ જ સભામાં ટોણો મારતા કહ્યું હતું કે, રાષ્ટ્રીય જનતા દળના નેતા તેજસ્વી યાદવ માછલી ખાય છે, એટલું જ નહીં તે નવરાત્રિના પવિત્ર તહેવારમાં તેનો વીડિયો પણ વહેતો કરે છે. નવરાત્રિમાં નોનવેજ ખાવાનું બતાવીને તમે કોની ભાવનાને ઠેસ પહોંચાડો છો અને કોને ખુશ કરવાનો ખેલ ખેલી રહ્યા છો તે હું જાણું છું.

મોદીએ એમ પણ કહ્યું કે રાહુલ ગાંધી અને તેજસ્વી માંસાહાર કરીને તેઓની મુગલ વિચારસરણીને પ્રદર્શન કરે છે, પણ જનતા જયારે જવાબ આપશે ત્યારે શાહી ખાનદાનોના યુવરાજોને બેદખલ કરી દેતી હોય છે.

વિપક્ષના ચૂંટણી ઢંઢેરાને મુસ્લિમ લીગ સાથે સરખાવ્યો

ઉત્તર પ્રદેશના સરહાનપુરમાં ભાજપની વિશાળ રેલીને સંબોધતા મોદીએ કહ્યું હતું કે જે કોંગ્રેસે આઝાદીની લડાઈ લડી હતી તેની સાથે તો કેવા દિગ્ગજો જોડાયેલા હતા. આઝાદીની લડાઈ લડનારી કોંગ્રેસ તો દાયકાઓ પહેલા સમાપ્ત થઈ ગઈ, હવે જે કોંગ્રેસ બચી છે તેની પાસે દેશના હિત માટે કોઈ નીતિ નથી કે નથી રાષ્ટ્ર નિર્માણનું વિઝન. વર્તમાન કોંગ્રેસના ઘોષણાપત્ર પરથી મુસ્લિમ લીગ તરીકેની છાપ ઉપસી  આવે છે તેમ મોદીએ કહ્યું હતું.

આ પણ વાંચો: મોદીરાજના દાયકામાં કેવી રીતે બોલીવૂડ મનુવાદીઓના નિશાન પર રહ્યું

બિહારના પાટલીપુત્રમાં મોદીએ ભાષણ દરમ્યાન કહ્યું હતું કે ઈન્ડિયા ગઠબંધને  વોટ બેંકની ગુલામી કરવી હોય તો ભલે કરે, તેઓ તો તે માટે સ્વતંત્ર છે. તેઓ “મુજરા” કરે છે. હું એસસી, એસટી અને ઓબીસી અનામત માટે મક્કમતાથી ઉભો રહીશ. જો કે વાસ્તવિકતા એ છે કે, છેલ્લાં દસ વર્ષથી કેન્દ્રમાં ભાજપની સરકાર છે અને આ સમયગાળામાં અનામત પર જેટલા પ્રહારો થયા છે તેટલા અગાઉ ક્યારેય નથી થયા. દલિતો પર અત્યાચારો વધ્યા છે, ગૌરક્ષકો બેફામ બન્યા છે, એટ્રોસિટીના કાયદાને નબળો પાડવાનું કૃત્ય પણ મોદી સરકારના રાજમાં જ થયેલું. તેમ છતાં હું અનામતના રક્ષણ માટે ઉભો છું, તેવું જુઠ્ઠાણું ચલાવ્યું, પણ મતો મળ્યાં નહીં.

બંધારણ બદલી નાખવાની માનસિકતા

સત્તાના મદમાં અંધ બની ગયેલા ભાજપના નેતાઓએ અબકી બાર 400 પારનો નારો આપ્યો હતો. પણ જ્યારે લોકોએ સવાલ પૂછ્યો કે, શા માટે આટલી જંગી બહુમતી જોઈએ છે. તો અનંત હેગડેએ કહ્યું કે, બંધારણ બદલવા માટે જોઈએ. વડાપ્રધાનના આર્થિક સલાહકાર વિવેક દેબરોયે પણ એક લેખમાં આવી જ વાત કરી હતી. આ બાબતમાં પાછું વડાપ્રધાને તો સાવ વિચિત્ર નિવેદન આપી દીધું. તેમણે કહ્યું કે, બાબાસાહેબ આંબેડકર આવે તો પણ દેશનું બંધારણ બદલી નહીં શકે. બૌદ્ધિકોને આ નિવેદન અત્યંત બાલિશ લાગ્યું હતું. કેમ કે બાબાસાહેબે તો આ દેશનું બંધારણ ઘડ્યું હતું અને તેઓ તો બંધારણના મજબૂત તરફદાર હતા, તેઓ શા માટે બંધારણ બદલ? આ વિવાદે પીએમની છબિને વધુ ખરડી હતી.

મંગળસૂત્રનો વિવાદ

રાજસ્થાનમાં એક ચૂંટણી સભામાં મોદીએ બહેનોને ભડકાવતા કહ્યું કે કોંગ્રેસની નજર તમારા સોના પર છે. તેઓ તમારૂ મંગલસૂત્ર પણ છીનવી લેશે. કેમ કે દરેકની પ્રોપર્ટીનો તેઓ સર્વે કરશે. બહેનો પાસે કેટલુ સોનું છે તેની તપાસ થશે. આદિવાસીઓ પાસે ચાંદી હોય છે તેનો પણ કોંગ્રેસ હિસાબ લેશે. સોનું હશે તે બહેનો પાસે તેનો હિસાબ માંગશે.

ગાંધીજી અને ગાંધી ફિલ્મનો વિવાદ

મોદીએ એક ઈન્ટરવ્યૂમાં એવું કહ્યું કે મહાત્મા ગાંધીને ૧૯૮૨માં તેમના પર એક વિદેશીએ ફિલ્મ બનાવી તે પહેલા વિશ્વમાં તેની કોઈ ખાસ ઓળખ નહોતી. અગાઉના દાયકાઓમાં જેઓનું શાસન હતું તેની એવી જવાબદારી નહોતી કે પુરી દુનિયા મહાત્મા ગાંધીને જાણે. મોદીએ તે પછી ઉમેર્યું કે દુનિયા માર્ટિન લ્યૂથર કિંગ અને નેલ્સન મંડેલા વિશે જાણે છે. મહાત્મા ગાંધી કોઈથી કમ નહોતા. તે પછી તેમની સરકારે મહાત્મા ગાંધીજી માટે શું કર્યું તે જણાવ્યું હતું. મોદીએ એવા કેટલાયે તેમના સ્તરના નિવેદનો કર્યા જે વડાપ્રધાન જેવા ગરિમામય પદે રહેલી હસ્તીને ન શોભે. સરેરાશ ભારતીય મતદાર આ બધું જોતો હતો અને તેણે સમજી વિચારીને જ જાણે ભાજપ વિરુદ્ધ મતદાન કર્યું હતું. એક સમયે જે વડાપ્રધાનના ભાષણો તેમની સૌથી મોટી તાકાત ગણાતા હતા, તે જ ભાષણો આ વખતની લોકસભા ચૂંટણીમાં ભાજપ અને પીએમ માટે હારનું કારણ બની ગયા.

આ પણ વાંચો: મોદીના વડાપ્રધાન બનવાનો મદાર હવે નીતિશ-ચંદ્રાબાબુ પર નિર્ભર

આ પણ વાંચોઃ સ્વતંત્ર અને નિષ્પક્ષ ચૂંટણીમાં આદર્શ આચારસંહિતાની ભૂમિકા

વિપક્ષોને એક કર્યા

આ વખતે કોંગ્રેસે ચૂંટણીમાં અલગ રણનીતિ અપનાવી અને સૌથી પહેલા ભાજપનો મુકાબલો કરવા માટે વિપક્ષી દળોને એકત્ર કર્યા. આ કામ પણ અનેક રીતે મહત્ત્વનું હતું. રાજ્યોમાં મજબૂત પ્રાદેશિક પક્ષોએ તેમના અલગ મુદ્દાઓ અને વિચારધારાઓથી આગળ હાથ મિલાવ્યા. તેમની સાથે સીટ વહેંચણીની સમસ્યાને ઉકેલવા માટે ઘણી જહેમત ઉઠાવી હતી. પોતે મર્યાદિત રહી પ્રાદેશિક પક્ષોને વધુ બેઠકો પર ચૂંટણી લડવાની તક આપી. આ બધાં પ્રયત્નોમાં ઘણું બધું ગુમાવ્યું. દિગ્ગજ નેતાઓ ગુસ્સે થઈને ચાલ્યા ગયા. પરંતુ પાર્ટીએ તેના મિશનમાં કોઈ ફેરફાર કર્યો નહીં. દરમિયાન ભારત જોડો યાત્રા અને ભારત જોડો ન્યાય યાત્રા પણ કાઢવામાં આવી હતી. આનાથી એ સંદેશ પણ મળ્યો કે પાર્ટી ગ્રાઉન્ડ કનેક્ટમાં માને છે. ચૂંટણી પહેલા તેના બેંક ખાતાઓ ફ્રીઝ કરવાને કારણે પાર્ટીને આર્થિક સંકટનો પણ સામનો કરવો પડ્યો હતો. સામાન્ય ચૂંટણીના છ મહિના પહેલા, પાર્ટીએ હિન્દી હાર્ટલેન્ડ રાજ્યો રાજસ્થાન અને છત્તીસગઢમાં પણ સરકાર ગુમાવી દીધી હતી. ત્યારે ઈન્ડિયા બ્લોકના સાથીઓએ આરોપ લગાવ્યો કે કોંગ્રેસની મનમાનીને કારણે તેમને હારનો સામનો કરવો પડ્યો.

હારમાંથી બોધપાઠ લીધો 
નિષ્ણાતો કહે છે કે કોંગ્રેસે વિધાનસભા ચૂંટણીમાં તેની હારમાંથી બોધપાઠ લીધો હતો અને સામાન્ય ચૂંટણી માટે બેઠકોની વહેંચણીનો મુદ્દો, જે મહિનાઓથી ઉકેલાઈ રહ્યો ન હતો, તેને થોડા દિવસોની બેઠકો પછી અંતિમ સ્વરૂપ આપવામાં આવ્યું હતું. આ જ કારણ છે કે કોંગ્રેસે આ વખતે ચૂંટણીમાં સૌથી ઓછી ૩૨૭ બેઠકો પર ચૂંટણી લડી હતી. આ પ્રથમ વખત હતું જ્યારે સૌથી જૂની પાર્ટી ૪૦૦થી ઓછી બેઠકો પર સામાન્ય ચૂંટણી લડી હતી. કોંગ્રેસે અન્ય બેઠકો પર વિરોધ પક્ષોને સમર્થન આપ્યું હતું. પોતાના ઉમેદવારોને વિજયી બનાવવા જાહેર સભાઓ કરી. પ્રચાર માટે આવ્યા અને વિજય માટે પોતાની બેઠકો જતી કરી. ૪ જૂને પરિણામ આવ્યા ત્યારે પાર્ટી ભલે હારી ગઈ હોય, પરંતુ તેનાથી ચહેરા પર ખુશી જોવા મળી હતી. દેશે આ પરિણામોને ઈન્ડિયા ગઠબંધન માટે એક ચમત્કાર તરીકે જોયું. તેને ૧૦ વર્ષના સંઘર્ષનું પરિણામ પણ ગણાવ્યું હતું. કોંગ્રેસે ૨૦૨૪ની ચૂંટણીમાં ૩૨૭ બેઠકો પર ચૂંટણી લડી હતી અને ૯૯ બેઠકો જીતી હતી. આ વખતે કોંગ્રેસને ૨૧.૧૯ ટકા મત મળ્યા છે. બહુમતિ મેળવી સરકાર બનાવવાથી તે દૂર રહી ગઈ, પણ મોદીના અહંકારને તોડવામાં તે સફળ રહી તેના કારણે તેના ચહેરા પર ખુશી વર્તાઈ રહી છે.

આ પણ વાંચોઃ ખાનગીકરણ કઈ રીતે દેશ માટે સારું હોઈ શકે?

આમ પણ દલિતોએ પાણી માટે મોટા સંઘર્ષ કરવા પડ્યા છે તેના સબળ પુરાવા આપણે ઈતિહાસ ચકાસીએ તો જણાશે. સામાજિક ક્રાંતિના મહાનાયક ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરનો ચવદાર તળાવ સત્યાગ્રહ પાણી માટેનો એક ઐતિહાસિક સંઘર્ષ હતો, પાણીનો હક લેવામાં સનાતાનીઓ એ અનેક અડચણો ઊભી કરેલી. આ સત્યાગ્રહના આટલા વર્ષો બાદ પણ દલિતોને પીવાના પાણી માટે સંઘર્ષ કરવો પડે છે. 1982ની આસપાસ સુરેન્દ્રનગર જીલ્લાનાં મૂળી તાલુકાના રણમલપુર ગામે પાણી માટે મોટો હત્યાકાંડ થયેલો જેમાં બે દલિતોએ જાન ગુમાવી હતી. 1992ના  માર્ચ મહિનામાં અમદાવાદના 42 ગામના દલિતોએ સામૂહિક રીતે રેલી કાઢી પીવાના પાણીની થતી અસમાન વહેંચણીનો અને ગંદા પાણીનો પ્રશ્ન ઉભો કરેલો, રેલીમાં  કેટલીક બહેનો તો દલિતોને મળતું ગંદુ  પાણી બોટલોમાં સાથે લઈ આવી  હતી અને મામલતદારને આવેદનરૂપે ગંદા પાણીની બોટલો આપી કહેલું કે જો આપ આ પાણી પી શકતા હો તો અમારી આપ સમક્ષ કોઈ જ ફરિયાદ નથી, ત્યાર બાદ 2012માં અમદાવાદના કલેક્ટર રૂપવતસિંઘને  અમદાવાદ જિલ્લાની આજુબાજુના    20 ગામના 1200 જેટલા દલિત પરિવારોને નાતજાતના ભેદના કારણે પીવાનું પાણી મળી શકતું નથી એવું આવેદનપત્ર આપ્યું હતું. અમદાવાદ જિલ્લામાં ઘણાં બધાં ગામોમાં બોલતા પુરાવા જેવી હકીકતો સામાજિક નિસબત ધરાવતા નાગરિકો સમાજ સમક્ષ લાવેલા તેની કેટલીક હકીકતો આપ સમક્ષ મુકું છું.

આ પણ વાંચો: અર્વાચીન ઈતિહાસના બે સત્યાગ્રહો, જે માનવાધિકાર માટે લડાયા હોવા છતાં યાદ કરાતા નથી

1100ની વસ્તી ધરાવતા ઘોડી ગામમાં દલિતોની 135ની વસ્તી છે. તેમના માટે પીવાના પાણીની લાઈન 20 વર્ષ જૂની છે અને ચારથી પાંચ દિવસે પાણી આવે છે અને તે પણ અપૂરતું જેના કારણે દલિતો પાણી મળતું નથી. મહોલ્લાથી થોડેક દૂર અવાવરું જગ્યાએ પાણીનું ખુલ્લું કનેક્શન છે જયાં પાણી વહી જાય છે. 125ની વસ્તી ધરાવતા અરણેજ ગામમાં દલિત બહેનો એક કિલોમીટર દૂરથી પીવાલાયક ન હોય તેવું પાણી લાવે છે. 800ની વસ્તી ધરાવતા જવારજમાં જ્ઞાતિ પ્રમાણે અલગ અલગ કૂવા છે, ત્રણ વર્ષ પૂર્વે દલિતોને પાણી પૂરું પાડવા માટે અલગ સમ્પ બનાવવામાં આવેલ, પણ ત્યાં પાણી આવતું નથી. ભુરખી ગામે પણ પાણીની પાઈપલાઇનમાંથી પાણી મળતું નથી એટલે જ્ઞાતિવાર અલગ કૂવેથી પાણી ભરાય છે. પાણીનું કનેકશન ધરાવતા લોકોમાં દલિતોને છેલ્લે અને ઓછું પાણી મળે છે. પીસાવાડા ગામે દલિતો 20 રૂપિયા ખર્ચીને પાણી લાવે છે. બાવળાના ધનાવાડામાં  જ્ઞાતિ પ્રમાણે પાણી છોડવાનો સમય જાહેરમાં લખીને મુક્યો છે જેમાં દલિતો માટે પાણી છોડવાનો સમય છેલ્લે લખેલ છે. દહેગામડામાં પાઇપલાઇન હોવા છતાં દલિત ફળિયામાં કનેક્શન આપવામાં આવતું નથી. આ અંગે સરપંચ કહે છે કે તેનાથી કીચડ થશે. બગોદરામાં દલિત સમુદાયને વહેલી સવારે 04:00 05:00 વાગે પાણી આપવામાં આવે છે તેથી તકલીફ પડે છે. વિરમગામના છાશિયાણા ગામમાં 135 દલિત પરિવાર નજીકના સમ્પમાંથી ગંદુ પાણી મેળવીને પીવે છે, દલિતોનો અલગ કૂવો છે પણ પાણીનું સ્તર ખૂબ ઉંડુ હોવાના કારણે પાણી મળી શકતું નથી. સાણંદના લોહરીયાડામાં દલિતો પટેલોના નળથી પાણી મેળવે છે આમ ઉડીને આંખે વળગે એવી બોલતા પુરાવા જેવી હકીકતો સામે આવેલી છે. 

આ પણ વાંચો: તમને તો સંડાસ જવાના ડબલામાં પાણી આપવું જોઈએ, તો જ તમે નખરા ન કરો...

હમણાં તાજેતરમાં ખેડાના માલાવાડમાં પાણીના પ્રશ્ન લઇને દલિતો પર ગંભીર હુમલો થયેલો જેમાં સમગ્ર દલિત સમાજમાં ગામના લોકોએ આતંક મચાવેલો અને મકાનોમાં તોડફોડ તેમજ મારામારી કરેલી, આટલેથી તેમનું મન ન ભરતા દલિતોના કૂવાને ગંદો કરવામાં આવેલ. જામનગર જિલ્લાના ધ્રોલ તાલુકાના ખારવા ગામે દલિત બંધુઓએ પીવાના પાણી માટે આવેદન આપી સરકારી તંત્રને જગાડવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો. અહીં પણ માત્ર દલિત સમાજને પાણી મળતું નથી તેવો પ્રશ્ન સાથી મિત્ર જયસુખભાઈ ખારવા જેઓ મજૂરી કરી ગુજરાન ચલાવે છે, તેઓએ ઉભો કર્યો હતો. આ ગામ હાલના ભાજપના સિટીંગ ધારાસભ્યનું ગામ છે. જેઓનું નામ મેઘજી ચાવડા છે. હમણાં ગયા વર્ષે જ સાથી મિત્ર મહેશભાઈ તુરીએ મહેસાણા જિલ્લા વિકાસ અધિકારીને લેખિતમાં રજૂઆત કરેલ કે મહેસાણા જિલ્લાના બેચરાજી તાલુકાના કુડોલ ગામે અને મંડાલી ગામે પણ દલિતોને પાણી આપવામાં ભેદભાવ થાય છે, દલિત ફળિયામાં પીવાના પાણીની લાઈન પણ નાની રાખવામાં આવી છે અને પુરતા પ્રમાણમાં પાણી પણ આપવામાં આવતું નથી. મોરબીના આંબેડકરનગરમાં દલિતોને પૂરતું પાણી મળતું નથીની ફરિયાદો વારંવાર પ્રસાસનને આપવામાં આવી છે. 2014માં મહેસાણા જિલ્લાના કડી તાલુકાના લુણાસણ ગામે પાણી ભરવા જતી બે દલિત બહેનોએ અત્યાચારનો ભોગ બનવું પડેલું જેથી બહેનોએ ફરિયાદ કરી હતી. મહેમદાવાદના જાળિયામાં 2012માં ખુદ સરપંચે કુવામાંથી દલિતોને પાણી ભરવાની મનાઈ ફરમાવી હતી. જે તે સમયના મહેસાણા જિલ્લાના અને હાલના ગાંધીનગર જિલ્લાના કલોલ નગરપાલિકામાં પાણીની ફરિયાદ કરવા ગયેલા દલિતભાઈને જાતિ વિરુદ્ધ અપમાન  કરીને તેમની ઉપર હુમલો પણ કરવામાં આવેલો, જેમાં 17 લોકો આરોપી બન્યા હતા. તો આવી જ રીતે બનાસકાંઠાના ધાનેરામાં પણ પાણી ની ફરિયાદ કરવા ગયેલા દલિત ભાઈને જાતિગત અપમાનિત કરી કાઢી મુકાયેલા.

મહારાષ્ટ્રના બીડ જિલ્લાના સોના ખાટે ગામે અને જાલનાના ભુતેગાવમા ડંકીથી પાણી ભરવાનો પ્રયાસ કરનાર દૂધમલ દલિત યુવાનોની હત્યા થઈ હતી. સુશીલ કુમાર શિંદે જેવા દલિત મુખ્યમંત્રીના શાસનકાળના પ્રથમ છ માસમાં મરાઠાવાડા વિસ્તારમાં દલિત અત્યાચારના 46 બનાવો બનવા પામેલા, જેમાં 19 પાણીના પ્રશ્નને લગતા હતા. અરે મહાડ સત્યાગ્રહના સ્થળે 2003માં પાણીના હક સંબંધી દલિતોની અત્યાચાર વિરોધી પાણી હક સંબંધી પરિષદ યોજાઈ હતી. આ સઘળી હકીકતો દર્શાવે છે કે દલિતો માટે પાણી બહુ મોટી સમસ્યા છે. 

આ પણ વાંચો: ડીસાના રામપુરમાં દલિત બાળકે માટલામાંથી પાણી પીધું તો માર્યો

ગ્રામીણ ગુજરાતની ૭૦ ટકા ઉપરાંતની દલિત વસ્તી પીવાના પાણીના સહિયારા સ્રોતમાંથી પાણી મેળવી શકતી નથી, તેમને ગામના સવર્ણ લોકોની મરજીથી રેડામણા પાણીનો આધાર રાખવો પડતો હોય છે.(રેડામણું પાણી એટલે કે દલિતોના ઘડામાં પોતાની મરજીથી ઉપરથી પાણી રેડવું). ગ્રામીણ ગુજરાતમાં અસ્પૃશ્યતા આચરણ અંગેના સમાજવિજ્ઞાનીઓ આઈ. પી. દેસાઈ અને  ઘનશ્યામ શાહના અભ્યાસક્રમમાં દલિતોને પાણીના પ્રશ્ને ભોગવવી પડતી સ્થિતિનું ભયાનક ચિત્ર જોવા મળે છે. આઈ.પી.દેસાઈના અભ્યાસ સર્વેક્ષણ હેઠળના 69 ગામો પૈકી 44 ગામોમાં દલિતો માટે અલાયદા પાણીની વ્યવસ્થા ગોઠવવામાં આવી હતી. 

robert કેનેડી સેન્ટર ફોર જસ્ટિસ એન્ડ હ્યુમન રાઇટ્સ અને નવસર્જન દ્વારા 2010માં ગુજરાતના 56 તાલુકાના 1,589 ગામમાં આભડછેટ અંગેનો વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિથી અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો હતો તેમાં બિન દલિતોના વિસ્તારોમાં પાણીના નળ પર દલિતો સાથે 71.4 ટકા અને ગામના કુવેથી 66.3 ટકા આભડછેટ પળાતી હોવાનું જણાઈ આવ્યું હતું. હિન્દુ ધર્મ દ્વારા ઉભી કરાયેલી જાતિ વ્યવસ્થામાં ગુજરાતમાં પંચાયતોમાં પાણીની બાબતોમાં દલિત સભ્યો સાથે ૬૨.૭ ટકા આભડછેટ પાળવામાં આવે છે. જાહેર પાણીની પરબો પર 42.9 %, સ્કૂલોમાં ૪૨ ટકા પીવાના પાણી માટે દલિતો સાથે ભેદભાવ રાખવામાં આવે છે. આપણા સમાજમાં પીવાનું પાણી અને ઘર વપરાશનું પાણી લાવવાનું કામ સ્ત્રીઓના માથે મારવામાં આવ્યું છે. 

સ્ત્રી હોવું અને તેમાંય દલિત સ્ત્રી હોવું એ વારી વિપદા વધારનારૂ પરિબળ છે. પાણી માટે  ક્યારેક દરબદરની ઠોકરો ખાવી, અપમાનો સહન કરવા અને ક્યારેક તો જાતીય શોષણનો ભોગ પણ સ્ત્રીઓએ બનવું પડે છે. સ્ત્રીઓ સમગ્ર કુટુંબ માટે પાણી મેળવવા તનતોડ મહેનત કરતી હોવા છતાં ક્યારેક પાણીનો ન્યાયપૂર્ણ હિસ્સો સ્ત્રીઓના ભાગે આવતો નથી અને તેના કારણે સ્ત્રીઓના આરોગ્ય વિષયક પ્રશ્નો ઊભા થાય છે. ગુજરાતમાં પાણી મેળવવા માટે વર્ષે 330 લાખ માનવ દિન ગુમાવવા પડે છે. માટે તે દલિત સ્ત્રીઓ માટે આ ભેદભાવના કારણે વધુ આકરું બને છે જે દેશમાં વિદેશી કંપનીઓ વર્ષે ૮૫ કરોડ રૂપિયાના પાણીનો વેપલો કરતી હોય તે દેશમાં રાષ્ટ્રીય અનુસૂચિત જાતિ અનુસૂચિત જનજાતિ પંચના 1997/98 વર્ષના અહેવાલ મુજબ દલિત વિસ્તારમાં ૨૨.૪૬ ટકા જેટલી દલિત વસ્તી સુધી હજુ પીવાનું પાણી પહોંચી શક્યું નથી. આ સઘળી હકીકતો દર્શાવે છે કે આજે પણ દલિતો માટે પીવાનું પાણી હજુ પણ જોજન દૂર છે.

એડવોકેટ કૌશિક પરમાર, મહેસાણા(લેખક વ્યવસાયે એડવોકેટ અને દલિત-બહુજન સમાજના પ્રશ્નો માટે સતત ઝઝૂમતા સામાજિક કાર્યકર છે)

(મૂળ લેખ વર્ષ 2015માં લખાયો હતો, જે સામાન્ય સુધારા સાથે અહીં રજૂ કર્યો છે.)

આ પણ વાંચો: જે તળાવ સામે જોવાની પણ હિંમત નહોતી તેમાંથી જ્યારે દલિતોએ ખોબાં ભરીને પાણી પીધું

હકીકતે આ સમયગાળા દરમિયાન ભારતમાં સોફ્ટ પાવર કહેવાતી હિન્દી ફિલ્મ ઈન્ડસ્ટ્રીને સોફ્ટ ટાર્ગેટ કરવામાં આવી. એક સમયે દેવતાઓની જેમ પૂજાતા તેના સુપરસ્ટાર્સ નફરત અને બહિષ્કાર ઝુંબેશનો શિકાર બન્યા. ખાસ કરીને હિન્દી સિનેમાને હિંદુ-મુસ્લિમની સાંપ્રદાયિક ગંદકીમાં ધકેલી દેવામાં આવ્યું. દેશમાં અચાનક એવી ફિલ્મોનું પૂર આવ્યું જેમાં મુસ્લિમો, ડાબેરીઓ અને ઉદારવાદીઓને વિલન તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યા. એ સમજી શકાય તેવું છે કે આ બધાંનું કનેક્શન 2014ના ભગવા ઉભાર, બોલીવૂડમાં ખાન(શાહરૂખ, સલમાન, આમીર ખાન જેવા) સુપરસ્ટાર્સના વર્ચસ્વ અને ફિલ્મી દુનિયાના ધર્મનિરપેક્ષ મિજાજ સાથે છે, જે મનુવાદીઓને ક્યારેય ગમ્યું નથી.

સિનેમાના પડદે સાંસ્કૃતિક સર્વોપરિતાની લડાઈ

વાસ્તવમાં, છેલ્લાં દસ વર્ષમાં હિન્દી સિનેમાને સાંસ્કૃતિક વર્ચસ્વની લડાઈનું મેદાન બનાવવામાં આવ્યું છે. આ માટે ઘણાં કારણો જવાબદાર છે. એમાં કોઈ શંકા નથી કે ભારતીય સિનેમા આઝાદી પછીના દાયકાઓ સુધી નેહરુવાદી સમાજવાદ અને ડાબેરી વિચારધારાથી પ્રભાવિત હતું. તેની અસર સમાજમાં પણ વ્યાપકપણે જોવા મળી હતી. પરંતુ સત્તાના કેન્દ્રમાં આવ્યા પછી બ્રાહ્મણવાદી તાકાતો સિનેમાના આ સોફ્ટ પાવરને સીધો નિયંત્રિત કરવા અને તેનો પોતાની રીતે ઉપયોગ કરવા માંગે છે. રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS), જે પોતાને એક સાંસ્કૃતિક સંગઠન ગણાવે છે, તે બોલિવૂડને બિનસાંપ્રદાયિકતાનો ગઢ માને છે અને લાંબા સમયથી તેના આ મિજાજને બદલવાના મનસૂબા સેવે છે.

આ પણ વાંચો: દક્ષિણ બજરંગે છારા નિર્દેશિત Documentary ફિલ્મ 'મ્હારા પિચર' Dharamshala ઈન્ટરનેશનલ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં રજૂ થશે

બીજું કારણ બોલીવુડના ટોચના ત્રણ “ખાન” સુપરસ્ટાર્સ છે, જેઓ નેવુંના દાયકાથી બોલીવુડ અને દર્શકોના દિલો પર રાજ કરી રહ્યા છે અને તેમના ચાહકો ધાર્મિક સીમાઓથી પર છે. આ ત્રણેય સ્ટાર્સની અભૂતપૂર્વ લોકપ્રિયતા આશ્ચર્યજનક છે. આટલા વ્યાપક ધ્રુવીકરણના સમયમાં પણ હિન્દી સિનેમાની આ અનોખી પરિસ્થિતિ અંગે મનુવાદીઓની ચીડ સમજી શકાય તેવી છે. એટલા માટે છેલ્લા એક દાયકાથી ખાન સ્ટાર્સ સતત તેમના નિશાન પર છે. આ સમયગાળામાં તેમને સોશિયલ મીડિયા પર ટ્રોલ કરવા અથવા તેમની ફિલ્મોનો બહિષ્કાર કરવાની માંગ કરવી ખૂબ સામાન્ય રહી છે.

દિવંગત અભિનેતા સુશાંત સિંહ રાજપૂતની આત્મહત્યા પછી બોલિવૂડ સામે સુનિયોજિત બોયકોટ અભિયાન શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. જેમાં સમગ્ર ફિલ્મ ઉદ્યોગને ડ્રગ એડિક્ટ્સ અને ગુનેગારો વચ્ચેની સાંઠગાંઠ તરીકે રજૂ કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હતો. આ સંદર્ભમાં, બ્રિટિશ બ્રોડકાસ્ટિંગ કોર્પોરેશન (બીબીસી) દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલી તપાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે બોલિવૂડ અને તેના કલાકારો વિરુદ્ધ કોઈ યોજના અંતર્ગત નકારાત્મક ઝુંબેશ ચલાવવામાં આવી હતી અને આવું કરનારા બહુમતી લોકો જમણેરી વિચારધારાના હતા અને તેમનું જોડાણ સત્તાધારી પાર્ટી સાથે પણ હતું. સાંસ્કૃતિક વર્ચસ્વની આ લડાઈમાં આજે આપણા સમાજની જેમ બોલીવુડ પણ છાવણીઓમાં વહેંચાઈ ગયું છે. અહીં પણ હિન્દુ-મુસ્લિમનો પ્રશ્ન સામાન્ય બની ગયો છે અને સમગ્ર ઈન્ડસ્ટ્રી જબરદસ્ત વૈચારિક દબાણના સમયગાળામાંથી પસાર થઈ રહી છે.

સત્તાનો સચેત હસ્તક્ષેપ

તાજેતરમાં, 3 મેના રોજ કર્ણાટકમાં એક ચૂંટણી રેલીમાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ ફિલ્મ 'ધ કેરાલા સ્ટોરી'નો ઉલ્લેખ કરતા કહ્યું હતું કે આ ફિલ્મમાં કેરળમાં ચાલી રહેલા 'આતંકવાદી કાવતરા' (લવ જેહાદ)નો પર્દાફાશ કરવામાં આવ્યો છે. એ પહેલા ફેબ્રુઆરી 2024માં જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં એક સભામાં વડાપ્રધાને લોકોને 'આર્ટિકલ 370' ફિલ્મ જોવાની સલાહ આપી હતી અને કહ્યું હતું કે, "મેં સાંભળ્યું છે કે આ અઠવાડિયે 'આર્ટિકલ 370' પર એક ફિલ્મ રિલીઝ થવાની છે. આ સારું છે કારણ કે તેનાથી લોકોને સાચી માહિતી મેળવવામાં મદદ મળશે."

વાસ્તવમાં, છેલ્લા એક દાયકામાં બ્રાહ્મણવાદી એજન્ડા પર આધારિત ફિલ્મોનો ભાજપની કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો દ્વારા ભારે પ્રચાર કરવામાં આવ્યો છે, જેમાં વડાપ્રધાનથી લઈને મુખ્યમંત્રી પણ સામેલ રહે છે.

અહીં એ યાદ રાખવું રહ્યું કે, આ માત્ર એક, બે કે ત્રણ ફિલ્મોની વાત નથી. 2014માં કેન્દ્રમાં મોદી સરકાર આવ્યા બાદ હિન્દી ફિલ્મ ઉદ્યોગનો એક વર્ગ સંઘ અને ભાજપની વિચારધારા પર કેન્દ્રિત ફિલ્મોનું નિર્માણ કરી રહ્યો છે. આ ફિલ્મો રાજકીય પ્રોપેગેન્ડાની સાથે જ લઘુમતીઓ અને આદિવાસીઓ વિરુદ્ધના દ્રષ્ટિકોણને પ્રોત્સાહન આપે છે. આ ફિલ્મોની યાદીમાં 'બુદ્ધા ઇન ટ્રાફિક જામ', 'ધ એક્સિડેન્ટલ પ્રાઇમ મિનિસ્ટર', 'ધ કેરળ સ્ટોરી', 'ધ કાશ્મીર ફાઇલ્સ', 'પીએમ નરેન્દ્ર મોદી', '72 હુરેં, 'ધ વેક્સીન વોર', 'મેં અટલ હું', 'સ્વાતંત્ર્યવીર સાવરકર', 'આર્ટિકલ 370', 'બસ્તર-ધ નક્સલ સ્ટોરી' જેવી ફિલ્મોનો સમાવેશ થાય છે.

આ પણ વાંચો: વિદ્યાઃ આઝાદ ભારતમાં જાતિને પડકાર આપનારી પહેલી ફિલ્મ

આ માત્ર એક સંયોગ નથી પરંતુ એક સુનિયોજિત કાવતરું છે કે 'બસ્તર - ધ નક્સલ સ્ટોરી' 2024ની લોકસભા ચૂંટણી પહેલા રિલીઝ થઈ હતી, જેના વિશે એવો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે આ ફિલ્મ છેલ્લાં 60 વર્ષથી ભારતમાં સક્રિય ડાબેરી ઉગ્રવાદના ઊંડા મૂળને ઉજાગર કરશે. આ ફિલ્મના દિગ્દર્શક સુદીપ્તો સેન છે, જેમની અગાઉની ફિલ્મ 'ધ કેરાલા સ્ટોરી' પણ ઘણી વિવાદાસ્પદ રહી હતી. તેવી જ રીતે, 'JNU: જહાંગીર નેશનલ યુનિવર્સિટી' 5 એપ્રિલે સિનેમાઘરોમાં રિલીઝ થવાની હતી, જે પાછળથી મોકૂફ રાખવામાં આવી હતી. તેવી જ રીતે ગોધરાકાંડ પર આધારિત ફિલ્મ 'એક્સીડેન્ટ ઓર કોન્સ્પિરસી ગોધરા' જે આ વર્ષે માર્ચમાં રીલીઝ થવાની હતી પણ સેન્સર બોર્ડ તરફથી પ્રમાણપત્ર ન મળવાને કારણે સમયસર રિલીઝ થઈ શકી નથી. આ સિવાય પણ કેટલીક ફિલ્મો લાઈનમાં છે. જેમાં 'રઝાકરઃ સાયલન્ટ જેનોસાઈડ ઓફ હૈદરાબાદ' મુખ્ય છે. જેનું નિર્માણ તેલંગાણા રાજ્ય કાર્યકારી સમિતિના સભ્ય ગુડ્ડુર નારાયણ રેડ્ડી દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. આ સિવાય દીનદયાળ ઉપાધ્યાય, આરએસએસના સંસ્થાપક કેશવ બલિરામ હેડગેવારના જીવનચરિત્ર પર પણ ફિલ્મો બની રહી છે.

બોલિવૂડે હાર સ્વીકારી નથી 

જો કે આટલા પ્રયત્નો છતાં બોલિવૂડની જૂની તાસિર હજુ યથાવત છે. આ દિશામાં, વર્ષ 2023 ની શરૂઆતમાં રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ 'પઠાણ'એ બહિષ્કાર અભિયાનના ચક્રને તોડવાનું કામ કર્યું અને એક રીતે મુશ્કેલીમાં મૂકાયેલા બોલીવૂડની વાપસીમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી. એક રીતે આ ફિલ્મે બોલિવૂડ વિશે બ્રાહ્મણવાદીઓ દ્વારા બનાવવામાં આવેલા ખાસ નેરેટિવનો તોડી નાખ્યો હતો. કદાચ એટલે જ ફિલ્મ નિર્માતા અનુરાગ કશ્યપે 'પઠાણ'ની સફળતાને સોશિયો-પોલિટીકલ ઉલ્લાસ ગણાવી હતી.

હિન્દી ફિલ્મ ઈન્ડસ્ટ્રીએ 2013માં તેના સો વર્ષ પૂરા કર્યા હતા. પોતાની તમામ મર્યાદાઓ છતાં આખી દુનિયામાં તેની ઓળખ તેની ખાસ પ્રકારની ફિલ્મોને લઈને રહી છે. આ આપણા કેટલાક એવા વ્યવસાયો પૈકીનો એક છે જેના દરવાજા પ્રતિભાશાળી દરેક વર્ગના લોકો માટે ખૂલ્લાં છે. અને એ જ વાત બહુમતી દક્ષિણપંથીઓને કાયમ ખટકતી રહી છે. એટલે જ તેઓ બોલીવૂડને પણ પોતાના કુપ્રચારનું હથિયાર બનાવી લેવા માંગે છે અને તેના માટે તેઓ કોઈપણ ચાલાકી કરતા ખચકાતા નથી.

આ પણ વાંચો: દર્શકોને મતબેંકમાં ફેરવવા મથતી પ્રોપેગેન્ડા ફિલ્મો કેમ ફ્લોપ જાય છે?

ગુલામીના ઘણા પ્રકાર છે. જેમ કે - શારીરિક ગુલામી, માનસિક ગુલામી, આર્થિક ગુલામી, રાજકીય ગુલામી અને સાંસ્કૃતિક ગુલામી. હાલમાં બહુજન સમાજ ભૌતિક ગુલામી, આર્થિક ગુલામી અને રાજકીય ગુલામીમાંથી અમુક અંશે મુક્ત થયો છે. પરંતુ આજે પણ આપણે સંપૂર્ણ સાંસ્કૃતિક ગુલામી અને પરિણામે માનસિક ગુલામીમાં જીવી રહ્યા છીએ.

ડૉ. ભીમરાવ આંબેડકરે સાંસ્કૃતિક ગુલામીની એ પરિસ્થિતિનું વર્ણન કર્યું છે, જ્યારે કોઈ સમાજ અથવા સમૂહના લોકો પોતાની સ્વતંત્રતા અને સ્વાધીનતાને બદલે અન્ય સમાજ અથવા વ્યક્તિઓની સાંસ્કૃતિક માન્યતાઓ, મૂલ્યો અને નિયમોને અનુસરવા મજબૂર હોય છે. તેનો અર્થ એ છે કે તેઓ પોતાની સાંસ્કૃતિક વિવિધતા અને સ્વતંત્રતાને છોડીને અન્ય લોકોની સાંસ્કૃતિક માન્યતાઓને અનુસરે છે. ડૉ. આંબેડકરે તેને એક પ્રકારની ગુલામી અથવા જુલમ તરીકે જોયો, જે વ્યક્તિ અને સમાજની સ્વતંત્રતાને હાઇજેક કરે છે.

આ પણ વાંચો: બ્રાહ્મણોએ લખેલા હિંદુ ધર્મગ્રંથો અનૈતિકતાનો પહાડ છે - કૌશિક શરૂઆત

એ જાણીતું છે કે જ્યારે કોઈ શાસક સમાજ કોઈ સમાજને ગુલામ બનાવવાનો પ્રયાસ કરે છે ત્યારે તેનો પહેલો પ્રયાસ ધીમે ધીમે તેને સાંસ્કૃતિક ગુલામ બનાવવાનો હોય છે. તેથી જ તે ધાર્મિક પુસ્તકો લખે છે. મનુસ્મૃતિની જેમ વેદ, પુરાણ, રામાયણ, મહાભારત અને ગીતા લખાયા. બ્રાહ્મણ વર્ગ આ પુસ્તકોમાં બહુજન જાતિઓને હલકી કક્ષાની ગણાવે છે અને કહે છે કે આ પુસ્તકો ભગવાને લખ્યા છે. તે કહે છે કે તમે પગમાંથી જન્મ્યા છો એટલા માટે તમે શુદ્ર છો. આ પુસ્તકોમાં આવું એટલા માટે લાખવામાં આવ્યું છે જેથી એક મોટા સમાજને સાંસ્કૃતિક ગુલામ બનાવી શકાય. અને તેઓ આ કાર્યમાં લગભગ સફળ થયા છે. જો આવું ન થયું હોત તો એ કેવી રીતે શક્ય છે કે મહિલાઓ એ રામાયણના કાંડનું પઠન સ્વયં કરે છે, જેમાં કહેવાયું છે કે, "ઢોર, ગંવાર શુદ્ર પશુ ઔર નારી, યહ હૈ તાડન કે અધિકારી." આજે સાંસ્કૃતિક ગુલામીની સ્થિતિ એ છે કે દલિતો અને ઓબીસી પણ એ ભાગવત કથાનું આયોજન કરે છે જેમાં તેમને હલકી કક્ષાના ચીતરવામાં આવ્યા છે.

કહેવાની જરૂર નથી કે આજે બહુજન સમાજ કે કોઈપણ શ્રમજીવી સમાજ ભદ્ર સમાજની સંસ્કૃતિનું અનુકરણ કરી રહ્યો છે. જ્યારે પણ બહુજન સમાજનો કોઈ વ્યક્તિ બંધારણ દ્વારા આપવામાં આવેલ અનામતનો લાભ લઈને કોઈ મોટા હોદ્દા કે કોઈ મોટા વેપારમાં આવે છે ત્યારે તે પોતાની જાતને કથિત ઉચ્ચ વર્ણના બતાવવાનો પ્રયત્ન કરે છે. આ પ્રયત્નમાં તે કથિત સવર્ણ વર્ગના તહેવારો અને દેખાવને પણ અપનાવવાનું શરૂ કરે છે. તે પોતાના મહાન પૂર્વજો અને તેમના યોગદાનને યાદ કરવામાં શરમ અનુભવે છે. પોતાની સંસ્કૃતિને હલકી ગણે છે. એક રીતે જોવામાં આવે તો આ શિક્ષિત વ્યક્તિ વાસ્તવમાં બ્રાહ્મણ વર્ગનો સાંસ્કૃતિક ગુલામ છે. ભલે તેને આ ગુલામીની જાણ ન હોય. 

આ પણ વાંચો: ફિલ્મ 12th Fail - વાત સંઘર્ષની નહીં બ્રાહ્મણોને મળતા વિશેષાધિકારોની છે

ઘણી વખત બ્રાહ્મણ વર્ગ કે જે શાસક વર્ગ છે, તે બહુજન સમાજના તહેવારોને અપનાવે છે અને તેમાં ફેરફાર કરીને પીરસે છે. તેની પાછળ ભારતના પાક અને મોસમ આધારિત તહેવારોની જેમ મૂડી અને ગુલામીની વાર્તા જેવા કારણો છે. આ તહેવાર અહીંના બહુજન મૂળનિવાસીઓનો તહેવાર છે. તેને કાલ્પનિક, ધાર્મિક દેવતાઓના નામે વાર્તાઓ રચીને તેને પરિવર્તિત કરી દેવાયા છે. પાક અને ઋતુ આધારિત તહેવારો આજે ભેદભાવ અને ઊંચનીચના પ્રતિક બની ગયા છે. આ તહેવારો બ્રાહ્મણ વર્ગ માટે આવકનું સાધન બનીને રહી ગયા છે અને તેઓ તેના પર જ નિર્ભર છે. 

પ્રશ્ન એ છે કે સાંસ્કૃતિક આત્મનિર્ભરતા માટે કેવા પ્રકારના પ્રયત્નો જરૂરી છે? ઉદાહરણ તરીકે, સૌ પ્રથમ તેણે તેની ગુમાવેલી સંસ્કૃતિ પાછી મેળવવી જોઈએ. આ સમાજ પોતાના સાંસ્કૃતિક મૂલ્યોને ખુદ ઓળખે અને તેમાં બ્રાહ્મણ વર્ગ દ્વારા કરવામાં આવેલા ફેરફારોને ઉખાડી ફેંકે. જો બહુજન સમાજ આ કરી શકશે તો તે તેના ગુલામીવાળા દંભ, રીતિરિવાજો અને દેખાડાને જડમૂળથી ઉખાડીને ફેંકી શકશે. આ ઉપરાંત એવા તહેવારોનો બહિષ્કાર કરવો જોઈએ જેમાં બ્રાહ્મણો અથવા ચોક્કસ જાતિ વિશેષની જરૂર પડતી હોય. જોતિરાવ ફૂલે, ડૉ. આંબેડકર જેવા મહાપુરુષોએ જે નવા ઉત્સવોનું સૂચન કર્યું છે તે શરૂ કરો. અથવા એ મહાપુરુષો સાથે જોડાયેલી વિશેષ ઘટના જેમ કે તેમનો જન્મદિવસ, પરિનિર્વાણ દિવસ, મોટા આંદોલનના દિવસ વગેરે જેવી કોઈ વિશેષ ઘટનાની ઉજવણી કરો.

સાદા શબ્દોમાં કહીએ તો બ્રાહ્મણ વર્ગ આપણને કહે છે કે તમારે કોટ-પેન્ટ છોડીને ધોતી-કુર્તા પહેરવા જોઈએ, અંગ્રેજી છોડીને હિન્દી અપનાવવી જોઈએ, એલોપેથી અને આધુનિક દવાઓ છોડીને આયુર્વેદને અપાનવવું જોઈએ, વિજ્ઞાનને બદલે ધર્મ તરફ જવું જોઈએ. પરંતુ તેઓ પોતે તેનાથી વિપરીત કરે છે. તે આવું એટલા માટે કહે છે કારણ કે તે વિજ્ઞાન અને આધુનિકતાથી ડરે છે. તેને લાગે છે કે જો તેના ગુલામો વિજ્ઞાન અને આધુનિકતાથી સજ્જ હશે તો તેઓ તેમની ગુલામી છોડી દેશે અને તેમની સર્વોપરિતાને પડકારશે. 

આ પણ વાંચો: E. V. Ramasamy Periyar હિંદુ દેવી-દેવતાઓ અને ધર્મગ્રંથો વિશે શું માનતા હતા?

એક પ્રશ્ન એ પણ છે કે, બહુજન સમુદાયે સાંસ્કૃતિક સ્વાવલંબનનું લક્ષ્ય કેવી રીતે હાંસલ કરવું જોઈએ. તો બહુજન મહાપુરુષોએ આ વિશે પહેલેથી જ કહ્યું છે. ઉદાહરણ તરીકે, આંતરજાતિય, આંતર-ધાર્મિક લગ્નો કરીને આપણે સાંસ્કૃતિક ગુલામીને તોડી શકીએ છીએ. મૂડીવાદની પકડમાં આવી ગયેલા તહેવારોનો ત્યાગ કરીને આપણે આર્થિક ગુલામીની સાંકળ તોડી શકીએ છીએ. બ્રાહ્મણો પર આધારિત તહેવારોનો બહિષ્કાર કરીને આપણે સાંસ્કૃતિક ગુલામીની સાંકળો તોડી શકીએ છીએ. જો સરકારી સ્તરે વાત કરીએ તો અત્યંત પછાત જાતિઓને પ્રતિનિધિત્વનો અધિકાર (અનામત કે તક) આપીને એક નવી સંસ્કૃતિની શરૂઆત કરી શકાય છે. આપણે બહુજન સમાજમાં ઉંચા-નીચના તમામ ભેદને દૂર કરવા પડશે. આ સિવાય આપણા પૂર્વજોની શ્રમણ સંસ્કૃતિને અપનાવીને આપણે સાંસ્કૃતિક રીતે આત્મનિર્ભર બની શકીએ છીએ.

આ પણ વાંચો: બ્રાહ્મણવાદ સામેની લડાઈમાં કેવી રીતે ઉપયોગી છે પેરિયારનું ‘સાચી રામાયણ’ પુસ્તક?

માનનીય મુખ્યમંત્રીશ્રી,

ભારે દુઃખ સાથે જણાવવાનું  રાજકોટ ગેમ ઝોનમાં હત્યાકાંડ સર્જાયો એવા સમાચાર સાંભળીને  સૌ માનવતાવાદીઓનું હૈયું હચમચી ગયું છે. આખું ગુજરાત હીબકાં ભરી રહ્યું છે અને જ્યારે ચારેકોર હાહાકાર મચી ગયો હોય ત્યારે હત્યાકાંડના સ્થળ ઉપર ઉભા રહીને સવાલ પૂછાવા જોઈએ. ગુજરાત સરકારના તમારી પાર્ટીના રાજકોટના ધારાસભ્યે ચૂંટણી લડતી વખતે રાજકોટની પ્રજા ને મોટા મોટા વાયદા અને વચનો આપ્યા હતા. એ વખતે ખોબલે ને ખોબલે મત લેનાર તમારા ધારાસભ્યએ પ્રજાની સેવા અને સલામતીનું વચન તો પુરૂ ન કર્યું. ઉલટાનું પ્રજાના બની બેઠેલા, નામ પૂરતા સેવક એવા  શાપર-વેરાવળ ઈન્ડસ્ટ્રીયલ એસોસિયેશનના પ્રેસિડેન્ટ  રમેશભાઈ ટીલાળાને જ્યારે મીડિયા અને પત્રકારો ગેમ ઝોન હત્યાકાંડ બાબતે સવાલ કરતા હોય અને આપના રાજકોટના ધારાસભ્યના વળતા જવાબમાં ચેહરા પર શોક, દુઃખ-દર્દ, લાગણી અને ગમગીનીનો એક છાંટો પણ દેખાય નહીં અને મોતનો મલાજો જાળવવાની જગ્યાએ મલકાઈ રહ્યાં હોય એનો  અર્થ એટલો જ થાય કે એક ધારાસભ્ય તરીકે તો ઠીક પરંતુ આ વ્યક્તિની માણસ તરીકેની લાયકાત પણ ગેમ ઝોન હત્યાકાંડમાં બળી ને ખાખ થઈ ગઈ છે. આપની સરકારના સદર ધારાસભ્ય તો ઠીક પણ તેઓ સારા માણસ પણ બની શક્યાં નહીં અને દુઃખ પ્રગટ કરવાની દાનત પણ ના હોય તો આ ગરિમામય પદ પર રહેવાનો કોઈ અધિકાર નથી અને નૈતિક ધોરણે પ્રજાના ચરણોમાં પોતાનું રાજીનામું ધરી દેવું જોઈએ. અને હા, મને તો શંકા છે કે આપની સરકારના ધારાસભ્યશ્રી એટલા માટે તો આવું હાસ્ય નથી રેલાવી રહ્યાં ને કે  છાશવારે સર્જાતા હત્યાકાંડ બાદ આપના કમલમમાં ગોષ્ઠી  થતી હશે ત્યારે આવી રીતે હસવું એ સહજ બની ગયું હશે??

અમે જાણીએ છીએ કે જનતા માટે બનેલું ગાંધીનગરનું આખેઆખું બિલ્ડીંગ ઈંટો અને પથ્થરથી બનેલું છે પરંતુ એમાં એસી ઓફિસમાં બેસીને પ્રજાની સુખાકારી માટેના વહીવટ કરનારાના દિલ પણ આટલી હદે પથ્થરના બનેલા છે એ જાણીને સાહેબ પથ્થર પણ પીગળી ગયો હશે. આપના કુશાસનમાં ભ્રષ્ટાચારના રંગમાં રંગાઈ ગયેલા ભ્રષ્ટ અધિકારીઓને ના વાંકે, એમના પાપે અને ભ્રષ્ટ અધિકારીઓને  છાવરનાર  તમારી સરકારના હસ્તે, હસતી-રમતી ખેલતી 35 જિંદગીને કફન ભેટમાં મળ્યું છે. તેમ છતાં પણ જાણે કે કોઈપણ પ્રકારનો ફરક પડવાનો જ નથી એવું વારંવાર સર્જાતા હત્યાકાંડ પરથી જનતાને પણ સ્પષ્ટ દેખાઈ રહ્યું છે. ફરક માત્રને માત્ર જેણે પોતાના સ્વજનો ગુમાવ્યા છે એ પરિવારજનોને જ પડશે. જે પરિવારે પોતાના વહાલસોયા સ્વજનને ગુમાવ્યા છે એમને તો પરત હેમખેમ લઈ આવવાની કોઈ તાકાત નથી પરંતુ આવા હત્યાકાંડ રોકવાની તાકાત સને સત્તા બંને તમારી સરકારના હાથમાં હોવા છતાં પણ હત્યાકાંડનો સિલસિલો અવિરતપણે ચાલુ જ રહ્યો છે, અને દર વખતની જેમ આ વખતે પણ માણસની જિંદગીની કિંમત ચાર લાખ રૂપિયા ચૂકવીને આપની સરકારે તો આ વખતે પણ પોતાની નૈતિક જવાબદારીમાંથી જાણે હાથ ખંખેરી જ લીધા છે એવું લાગી રહ્યું છે. 

દેખાડો પણ ગજબનો કરવામાં આવી રહ્યો છે. દરેક ન્યૂઝ ચેનલમાં દાવાઓ કરવામાં આવી રહ્યા છે કે કોઈ પણ ચમરબંધીને  છોડવામાં નહીં આવે, તપાસના આદેશ આપી દીધાં છે, ટુકડીઓ બનાવીને ચેકિંગ હાથ ધરી દીધું છે, ફાયર સેફટીની મંજૂરી લીધી હતી કે કેમ એની પણ તપાસ થઈ રહી છે, આ વખતે તો દોષિતોને છોડવામાં નહીં જ આવે, આ વખતે તો કડક એક્શન લેવામાં આવશે, એજન્સીઓના માલિકોને તો જેલના સળિયા પાછળ ધકેલી દઈશું. સીટની રચના કરવામાં આવી છે વગેરે વાતોના ફીફાં ખાંડવામાં આવી રહ્યાં છે. થોડાં દિવસો ન્યૂઝ ચેનલોમાં પણ આ સમાચાર સતત ચાલશે અને પછી ફરી પરિસ્થિતિ જેમની તેમ થઈ જશે એવી ભીતિ સેવાઈ રહી છે.

તમારી સરકાર છાતી ઠોકીને સંવેદનશીલ હોવાના દાવાઓ કરતી હોય છે. પોસ્ટરો, બેનરો અને ભાષણોમાં તો ગુજરાત સરકારની સંવેદનશીલતાને વારંવાર પ્રોજેક્ટ કરાય છે. પણ વાસ્તવિકતા સૌ કોઈ જાણે છે, લોકો મૂરખ નથી. અમે જોઈ છે તમારી સંવેદનશીલતા, જ્યારે સુરતમાં તક્ષશીલા કાંડ સર્જાય છે ત્યારે થોડા સમય માટે પ્રગટ થાય છે. અને આગ ઠંડી થતાની સાથે જ તમારી સંવેદનશીલતા પણ બરફ જેવી ઠંડી થઈ જાય છે. તમારી સરકારની સંવેદનશીલતા અચાનક ત્યારે ઝૂલતી દેખાય છે, જ્યારે મોરબીના ઝૂલતા પૂલ પરથી 135 જિંદગીઓ નદીમાં ખાબકે છે અને ડૂબી મરે છે. જ્યારે ગુજરાતનું ભવિષ્ય એવા નાના ભૂલકાંઓ વડોદરાના હરણી બોટકાંડમાં જીવ ગુમાવે છે ત્યારે એમાં અમને તમારી સંવેદનશીલતા ડૂબતી દેખાય છે. 

આ પણ વાંચો: અર્થતંત્રને લમણે બંદૂક મૂકીને રાજકીય સત્તા તેને નચાવે છે!

પણ હવે અમને ખબર પડી ગઈ છે કે તમારા હૃદય પથ્થરના બની ચૂક્યા છે. તમે સૌ અબકી બાર 400 પારના નારાને સાર્થક કરવામાં વ્યસ્ત રહો છો. તમને અમારા માટે ફુરસદ ત્યારે જ મળે છે જ્યારે રાજકોટ, સુરત, મોરબી કે વડોદરા જેવો મોટો હત્યાકાંડ સર્જાય છે. ત્યારે તમે સૌ સંવેદનશીલતાનો અંચળો ઓઢીને નીકળી પડો છો અમને સાંત્વના પાઠવવાનો દેખાડો કરવા. પરિસ્થિતિ એવી છે કે તમારી છત્રછાયામાં ભ્રષ્ટાચારીઓ સલામતીનો અનુભવ કરતા હશે પણ નિર્દોષ જનતા સુરક્ષિત નથી. આ રહ્યાં તેના કેટલાક ઉદાહરણો,

૧) સુરત તક્ષશિલા અગ્નિકાંડ  - ૨૨ વિદ્યાર્થીઓના મોત  ૨) મોરબી ઝૂલતા પૂલ હોનારતમાં - ૫૫ બાળકો સહિત ૧૩૫ લોકોના મોત
૩) રંઘોળા અકસ્માત દુર્ઘટના - ૩૬ મોત 
4) કાંકરીયા રાઈડ કાંડ - ૨ બાળકો હોમાયા
5) ભરૂચ હોસ્પિટલ આગકાંડ - ૧૮ મોત
6) શ્રેય હોસ્પિટલ અગ્નિકાંડ - ૮ મોત
7) ઉદય હોસ્પિટલ અગ્નિકાંડ - ૬ મોત
8) અમદાવાદ-સુરત રાજકોટ BRTS અકસ્માત - ૭૦થી વધુના મોત,  નબિરાકાંડથી હિટ એન્ડ રનમાં થતા મોત તો જુદા.
(9) વિવિધ લઠ્ઠાકાંડ-  100 લોકોના મોત
૧૦) રખડતા કૂતરા અને ઢોરથી - ૧૦૦થી વધુ  લોકોએ જીવ ખોયા 
૧૧) સુરસાગર હત્યાકાંડ - 22 લોકોના મોત
 (12) વડોદરા  હરણી બોટકાંડ  - 16 મોત
 

આ સિવાય વડોદરા અમદાવાદ એક્સપ્રેસ હાઈવે પર અકસ્માતમાં અનેકના મોત અને ઓવરલોડ બેફામ સ્પીડથી ચાલતા વાહનોમાં અકસ્માતથી મોતનો આંકડો તો જુદો.

આવા તો અનેક દુઃખદ બનાવો બન્યાં છે. આ તમામ હત્યાકાંડ સર્જનારા જે તે જગ્યાના માલિકો, જવાબદાર અધિકારીઓને તેમની જવાબદારીનું ભાન કરાવી સજા અપાવો તેવી રજૂઆત કરી રહી છું. ગુજરાતમાં ફરી આવા હત્યાકાંડો નહીં સર્જાય એ માટે તમારી નૈતિક જવાબદારી અને ફરજ નિભાવી બતાવો તો અમે પણ તમારી સંવેદનશીલ સરકાર પર ગર્વ કરીશું. પણ જો જવાબદારી કે ફરજ નિભાવવામાં ઉણાં ઉતરતા રહેશો અને ફરી આ જ રીતના હત્યાકાંડોનું પુનરાવર્તન થતું રહેશે તો એટલું સમજી લો કે હવે ગુજરાતીઓની સહનશક્તિ ખૂટી છે.

લી. 

પીડા અનુભવનાર ગુજરાતીઓ વતી

ચંદ્રિકા સોલંકી

આ પણ વાંચો: તાકાત હોય તો પ્રજ્વલ રેવન્ના જેવા સામે લડો, ફેમિનિસ્ટો સામે નહીં

આ વર્ષના જાન્યુઆરી મહિનામાં રામ મંદિરના ઉદ્ઘાટન અથવા રામની પ્રતિમામાં કથિત પ્રાણ પ્રતિષ્ઠાથી વાતની શરૂઆત કરીએ. એ પછી જનનાયક કર્પૂરી ઠાકુર (બિહારના ભૂતપૂર્વ સીએમ) અને ચૌધરી ચરણ સિંહ(ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાન) જેવા અતિ પછાત અને ખેડૂત સમુદાયોના નેતાઓને મોદી સરકાર દ્વારા ભારત રત્ન આપવામાં આવ્યો હતો. ત્યારે ભાજપ અને નરેન્દ્ર મોદીની તરફેણમાં વાતાવરણ સર્જાઈ રહ્યું હતું. વિપક્ષી ગઠબંધનની એકતા તૂટવા લાગી હતી. નીતિશ કુમારે ફરીથી સાથી બદલ્યા અને મમતા બેનર્જીએ જાહેરાત કરી કે તેમની પાર્ટી તૃણમૂલ કોંગ્રેસ(TMC) પશ્ચિમ બંગાળમાં 'ઈન્ડિયા' ગઠબંધનનો ભાગ બનશે નહીં. આનાથી વિપક્ષી એકતા પર ફટકો પડ્યો. કેન્દ્ર સરકારે ટેક્નોલોજી વડે ક્રાઉડ ફંડિંગ થકી કોંગ્રેસ દ્વારા એકત્ર કરાયેલા દાનને પણ તાળા મારવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. કોંગ્રેસના ખાતા સીલ કરવામાં આવ્યા હતા. આનાથી એવું લાગવા માંડ્યું હતું કે એક તરફ ભાજપ પાસે વિપુલ પ્રમાણમાં સંસાધનો છે તો બીજી તરફ વિપક્ષો લગભગ ખાલી હાથ છે.

આ પણ વાંચો: 'અબકી બાર ચારસો પાર' નો નારો અને ડૉ.આંબેડકરની ચેતવણી

વિપક્ષી નેતાઓ પર એક પછી એક ED અને CBIના દરોડા શરૂ થયા. કોંગ્રેસ સહિત તમામ વિપક્ષી નેતાઓને ડરાવી ધમકાવીને ભાજપમાં જોડાવાની ફરજ પાડવામાં આવી. એટલું જ નહીં, હેમંત સોરેન જેવા ચૂંટાયેલા આદિવાસી મુખ્યમંત્રીને EDની સ્પેશ્યિલ કોર્ટે જેલમાં મોકલી દીધા હતા. એ પછી દિલ્હીના મુખ્યમંત્રી અરવિંદ કેજરીવાલને પણ તિહાર જેલમાં ધકેલી દેવામાં આવ્યા. વિપક્ષને ખતમ કરી નાખવા માટે એક પ્રકારનું ગેરિલા યુદ્ધ ચાલી રહ્યું હતું.

આ તમામ કારણોસર વિપક્ષમાં બહુ આશા દેખાતી નહોતી. સામે મોદી અને સત્તાધારી પક્ષનો ઉત્સાહ ચરમસીમાએ હતો. તેથી જ નરેન્દ્ર મોદીએ “અબ કી બાર 400 પાર”નું સૂત્ર આપ્યું હતું. પરંતુ જ્યારે પ્રશ્ન ઉભો થયો કે આટલી મોટી બહુમતી શા માટે જરૂરી છે, ત્યારે ભાજપના ઘણાં સાંસદો અને ઉમેદવારોએ જાહેર કર્યું કે બંધારણ બદલવા માટે બે તૃતીયાંશથી વધુ બહુમતી જરૂરી છે.

"ભાજપ બંધારણ બદલવા માંગે છે" - આ જાહેરાતની દલિત, આદિવાસી અને OBC સમાજ પર તેજાબી અસર થઈ છે. ડો. આંબેડકરે લખેલા બંધારણે દલિતો અને આદિવાસીઓને રાજકીય અને સરકારી વિભાગોમાં તેમનું પ્રતિનિધિત્વ સુનિશ્ચિત કરવા માટે અનામતનો અધિકાર આપ્યો અને ભવિષ્યમાં ઓબીસીની ઓળખ કરીને તેમના માટે અનામતની જોગવાઈઓ પણ કરી. બાબાસાહેબે દલિતોની ગુલામી અને વંચિતતાને નાબૂદ કરવા માટે જીવનભર સંઘર્ષ કર્યો. સ્વતંત્રતા ચળવળનું નેતૃત્વ કરનાર કોંગ્રેસ સાથે ઘણાં મતભેદો હોવા છતાં ડૉ. આંબેડકર ગાંધી અને નેહરુના આમંત્રણને માન આપીને બંધારણ સભામાં પહોંચ્યાં. ડૉ. આંબેડકરે સ્વીકાર્યું કે તેઓ દલિતોના હિતોની રક્ષા માટે બંધારણ સભામાં આવવા માગે છે. પરંતુ સભાએ તેમને ડ્રાફ્ટિંગ કમિટીના અધ્યક્ષ બનાવીને સૌથી મોટી જવાબદારી આપી. આ રીતે તેઓ બંધારણના નિર્માતા બન્યા અને બંધારણમાં દલિતો, લઘુમતીઓ અને પછાત લોકો માટે તમામ મૂળભૂત અને કાયદાકીય જોગવાઈઓ સુનિશ્ચિત કરી. 

આ પણ વાંચો: મોદી ફરી સત્તામાં આવશે તો બંધારણ બદલી નાખશે- પ્રકાશ આંબેડકર

દેખીતી રીતે, ભાજપની દેશનું બંધારણ બદલી નાખવાની જાહેરાત બાદ દેશનો જાગૃત દલિત અને આદિવાસી સમાજ સંગઠિત થઈ તેની સામે ઊભો થયો. ઘણાં પત્રકારો સમજી શકતા નથી કે અચાનક દલિત-બહુજન સમાજે પ્રચંડ રીતે ભાજપનો વિરોધ શા માટે શરૂ કર્યો? વાસ્તવમાં તેમના માટે બંધારણ બદલવાની વાત માત્ર અનામત પુરતી સીમિત નથી, પરંતુ તેઓ સદીઓ પછી મળેલા માણસ હોવાના અહેસાસને ગુમાવવા નથી માંગતા. દલિત-આદિવાસી સમાજને બંધારણ અને ડૉ. આંબેડકર પ્રત્યે જબરજસ્ત ભાવનાત્મક લગાવ છે, જેના કારણે તેઓ કોઈપણ કિંમતે બંધારણ પર ઉની આંચ પણ આવવા દેતો નથી. વંચિત અને શોષિત લોકોનો આ સમાજ તેની ભાવિ પેઢીઓને સ્મૃતિકાળ અને પેશવાઈ કાળની જેમ ગુલામ તરીકે જોઈ શકતો નથી. 

શું આ ચેતના દલિત-બહુજનોના મનમાં અચાનક આવી ગઈ? એવું બિલકુલ નથી. છેલ્લા 5 વર્ષથી સામાજિક જાગૃતિના કાર્યક્રમો અને સેમિનારોમાં સતત ચર્ચા થઈ રહી છે કે ભાજપ અને આરએસએસનો છુપો એજન્ડા ડો.આંબેડકરના બંધારણને બદલવાનો અને મનુસ્મૃતિમાં દર્શાવેલા કાયદાઓનો અમલ કરવાનો છે. સંઘ સાથે જોડાયેલા તમામ હિંદુત્વવાદી સંગઠનો ભારતને હિંદુ રાષ્ટ્ર બનાવવાની અને મનુસ્મૃતિના આધારે બંધારણને લાગુ કરવાની વાત સતત કરતા રહ્યા છે. તેથી જ બહુજન નાયકો પર યોજાતા સેમિનારોમાં બંધારણ બચાવવાના શપથ લેવાતા રહ્યાં. જે લોકોને લાગે છે કે, અચાનક બંધારણ કેવી રીતે મુદ્દો બની ગયું, તેઓ વાસ્તવમાં આ ચેતનાની પ્રક્રિયાથી અજાણ છે. આ જ કારણ છે કે દેશભરમાં લગભગ 70 ટકા દલિત-બહુજન સમુદાય આજે અચાનક વિપક્ષ સાથે આવેલો દેખાય છે. તે બંધારણ બદલનારાઓને જ બદલી નાખવા માટે વિપક્ષની સાથે આવી ગયો છે.

આ પણ વાંચો: ભારતના બંધારણનો આરંભ ‘અમે ભારતના લોકો’ શબ્દોથી થાય છે, એનો અર્થ એ કે ભારત ઈશ્વરે સર્જેલી ઘટના નથી

બંધારણ બચાવવાના મુદ્દા ઉપરાંત આ ચૂંટણીનો બીજો ટર્નિગ પોઈન્ટ કોંગ્રેસ પાર્ટીનો ચૂંટણી ઢંઢેરો રહ્યો. જેની શરૂઆતમાં જ સામાજિક ન્યાયને સ્થાન આપવામાં આવ્યું હતું. હકીકતમાં, નરેન્દ્ર મોદીના 10 વર્ષના શાસન દરમિયાન ટોચના ચૂનંદા અમીરો અને મૂડીવાદીઓ સિવાય દેશના દરેક વર્ગને આર્થિક નુકસાન થયું છે. પહેલા નોટબંધીએ નાના દુકાનદારો અને ગરીબ પરિવારોને બરબાદ કર્યા. કાળાં નાણાંને ખતમ કરવાના નામે કરવામાં આવેલી નોટબંધીથી દેશની અર્થવ્યવસ્થા ઠપ થઈ ગઈ. એ પછી ગુડ્સ એન્ડ સર્વિસ ટેક્સ (જીએસટી) એ નાના વેપારીઓને બરબાદ કરી દીધા. બાકીનું કામ કોરોનાના રોગચાળાએ પુરું કર્યું. લોકડાઉનને કારણે સૂક્ષ્મ, લઘુ અને મધ્યમ ઉદ્યોગો બંધ થઈ ગયા હતા. અસંગઠિત ક્ષેત્રમાં રોકાયેલા તમામ મજૂરો તેમના વતનમાં પરત ફર્યા. તેમને 5 કિલો અનાજ આપીને ભિખારી બનાવી દેવાયા. પણ તેને રોજગારી મળી નહોતી. આનાથી આ મજૂરોના સ્વાભિમાનને તો ઠેસ પહોંચી જ, પરંતુ તેમના બાળકોના શિક્ષણ અને ઉછેર પર પણ વિપરીત અસર પડી હતી. ડીઝલ, ખાતર અને બિયારણના ભાવમાં થયેલા કમરતોડ ભાવ વધારાએ ખેડૂતોને ગરીબીમાં હોમી દીધાં. દેવાના બોજથી દબાયેલા ખેડૂતોને આત્મહત્યા કરવાની ફરજ પડી હતી. જ્યારે તેમણે લઘુત્તમ ટેકાના ભાવ (એમએસપી)ની માગણી કરી ત્યારે કેન્દ્ર સરકારે તેમના પર લાઠીચાર્જ કર્યો. અદાણી જેવા મૂડીવાદીઓની નજર ખેડૂતોની જમીનો પર છે. મોદીનો ઉદ્દેશ્ય ખેડૂતોને તેમની જમીનમાંથી હાંકી કાઢી અદાણીનું સામ્રાજ્ય સ્થાપવાનો છે અને તેથી તેઓ તેમના મૂડીવાદી મિત્રો માટે ખેડૂતોને માત્ર ખેતમજૂર બનાવવા માંગે છે.

આ પણ વાંચો: દેશના અંતિમ જન સુધી બંધારણીય જોગવાઈઓ અને તેનો અમલ પહોંચે તે જ સાચું પ્રજાસત્તાક

આજે માત્ર ખેડૂતો અને મજૂરો જ નહીં પરંતુ દેશના યુવાનો પણ મોદી સરકારથી ખૂબ નારાજ છે. છેલ્લા દસ વર્ષમાં લગભગ કોઈ સરકારી નોકરી આપવામાં આવી નથી. 'અગ્નવીર' જેવી ચાર વર્ષની યોજના લાવીને નરેન્દ્ર મોદીએ યુવાનોનું સૈનિક બનવાનું સપનું છીનવી લીધું. સરકારી ભરતીની રાહ જોતા યુવાનોની આંખો આંસુથી ભરાઈ આવી હતી. તેમનું મનોબળ તૂટતું રહ્યું. આ સમયગાળા દરમિયાન સેંકડો યુવાનોએ આત્મહત્યા કરી લીધી. આ વાતની પુષ્ટિ નેશનલ ક્રાઈમ રેકોર્ડ બ્યૂરો દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલ 'ક્રાઈમ ઈન ઈન્ડિયા-2022'માં થઈ. જે અંતર્ગત વર્ષ 2022માં કુલ 1 લાખ 71 હજાર લોકોએ આત્મહત્યા કરી હતી, તેમાંથી 26 ટકા દહાડિયા મજૂરો હતા. એ પણ નોંધવું જોઈએ કે છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં દર વર્ષે દહાડિયા મજૂરો દ્વારા આત્મહત્યાના કેસમાં વધારો થયો છે. 

આ રીતે પ્રતીત થાય છે કે, જમીની લેવલે મોંઘવારી અને બેરોજગારી સામે લોકોનો ગુસ્સો અને બંધારણ બદલવાની ભાજપની જાહેરાતે તેની વિરુદ્ધ વાતાવરણ સર્જ્યું છે. ભાજપ અને હિન્દુત્વવાદીઓએ દસ વર્ષમાં જે ભયનો માહોલ પેદા કર્યો છે તેના કારણે લોકો ચૂપ છે. પરંતુ તેઓ પરિવર્તન માટે વોટ આપવા નીકળી રહ્યાં છે. સામે ભાજપનો કોર વોટર મોંઘવારી અને બેરોજગારીથી એટલો ત્રસ્ત છે કે મોદી વારંવાર મુસ્લિમોનો ડર બતાવતા હોવા છતાં તે નિષ્ક્રિય અને ચૂપ છે. તેથી જ આ વખતની ચૂંટણી એકદમ શાંત દેખાઈ રહી છે. પરંતુ આ આંતરિક વિરોધને કારણે ભાજપ સત્તામાંથી બહાર જતો જોવા મળી રહ્યો છે કે કેમ તે તો પરિણામો જ કહેશે.

આ પણ વાંચો: શું બહુમતીના જોરે ભારતના બંધારણને બદલી શકાય ખરું?

આ પણ વાંચોઃ શકોરાને મરાઠીમાં ગાડગં કહે છે એટલે તેને કાયમ સાથે રાખનાર ગાડગે બાબા કહેવાયા

કેટલીક મહિલાઓને શરીર પરનાં અનિચ્છનીય વાળનો સામનો કરવો પડે છે. ચહેરો, હાથ, પીઠ અને છાતી પર વાળ ઉગવાનું કારણ બાયોલોજિકલ, હોર્મોનલ ઈમ્બેલેન્સ કે અસંતુલિત હોર્મોન્સ છે. પ્રાચીના ચહેરા પર મૂછ જેવા જે વાળ ઉગ્યા છે તેને પ્રાચી, તેનો પરિવાર, શાળાના શિક્ષકો અને તેના સહાધ્યાયીઓએ કશું મહત્વ આપ્યું નથી. પરંતુ તે ટોપર બનતાં તેની તસવીરો અનેક માધ્યમોમાં પ્રગટ થતાં તે મજાક અને ટીકાનું પાત્ર બની છે. પ્રાચી કોઈ ગોખણશી છોકરી નથી. ઉચ્ચ મૂલ્યો અને સકારાત્મ્ક વિચારો સાથે તે ભણે છે. ટ્રોલિંગ જે હદે થયું તે હદની નહીં તો તેનાથી વધતી-ઘટતી સ્થિતિનો સામનો તેણે અગાઉ ઘણી વાર કર્યો છે. આગળ અભ્યાસ જારી રાખીને ઈજનેર બનવા માંગતી આ કિશોરી માટે તેનું ધ્યેય અગત્યનું છે નહીં કે શરીરની બનાવટ. તેણે ટ્રોલરિયાઓને રોકડું પરખાવતાં કહ્યું છે કે જ્યારે જરૂર જણાશે ત્યારે હું મારો ઈલાજ કરાવી લઈશ પણ હાલમાં તો મારું લક્ષ્ય મન દઈને ભણવાનું છે. વિષાક્ત સાઈબર સ્પેસ સંદર્ભે પ્રાચી માને છે કે ક્ષણિકનું મનાતું ટ્રોલિંગ પણ વ્યક્તિ પર નકારાત્મક અસર કરે જ છે તેથી આવા તત્વો પર કાર્યવાહી થવી જોઈએ.

પ્રાચીને ટીકાકારોની જેમ સમર્થકો પણ મળ્યા છે. તેની જ સ્કૂલના બે અન્ય ટોપર્સ હેમંત વર્મા અને જ્ઞાનેન્દુ વર્માએ #ડોન્ટટ્રોલપ્રાચી કેમ્પેન શરૂ કર્યું છે. તેને ઘણો હકારાત્મક પ્રતિસાદ મળ્યો છે. ઈન્સ્ટાગ્રામ પર પ્રાચી વિશેની સઘળી ટિપ્પણીઓનો આ સહપાઠીઓ જ જવાબ વાળે છે. શાળાના આચાર્ય, શિક્ષકો અને વિદ્યાર્થીઓ સતત પ્રાચીના પક્ષે રહ્યા છે. સુંદરતાને  સર્વોચ્ચ માનતા લોકોને સ્કૂલ પ્રિન્સિપાલ બહુ ગંદી ભાવના ધરાવનારા ગણાવે છે.

આ પણ વાંચોઃ ઐશ્વર્યા-સુસ્મિતા ને ટક્કર આપનારી અભિનેત્રીએ બૌદ્ધ ધર્મ અંગીકાર કરી લીધો

પ્રાચીના ટેકામાં બોમ્બે શેવિંગ કંપનીએ જાહેરખબર પ્રકાશિત કરી છે. જેમાં તેણે પ્રાચીનો બચાવ કર્યાનો દાવો કર્યો છે. કંપનીએ ડીયર પ્રાચીના સંબોધન સાથેની એડમાં લખ્યું છે કે જે લોકો આજે તારા ચહેરા પરના વાળને લીધે તને ટ્રોલ કરી રહ્યા છે તે કાલે પરીક્ષામાં શ્રેષ્ઠ દેખાવ માટે તારી પ્રસંશા કરશે. જોકે કંપની જાહેરખબરમાં તેનું તકવાદી માનસ પ્રગટ કરતાં ના રહી શકી. તેણે માર્કેટિંગ કરતાં લખ્યું, અમે આશા રાખી છીએ કે અમારું રેઝર ઉપયોગ કરતાં જ તને કોઈ પરેશાન નહીં કરે. કંપનીની આ એડ્નો વ્યાપક વિરોધ થયો છે. એડવર્ટાઈઝીંગ સ્ટાન્ડર્સ કાઉન્સિલ ઓફ ઈન્ડિયા (ASCI)એ લોકોના આક્રોશની નોંધ લઈને આ જાહેરખબરની તપાસ શરૂ કરી છે. સરકારના ઈશારે પોસ્ટ ગ્રેજ્યુએટ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિકલ સાયન્સિસ( PGI ) લખનૌએ પ્રાચીના મફત ઈલાજની ઓફર કરી છે.

આ પણ વાંચોઃ મણિપુર હિંસા, સોમા લૈશરામ, અને ફૂટબોલ: આઓ લકીરેં મિટાયેં

આખરે આ સુંદરતા એટલે શું અને તેના માપદંડો ક્યા? સુંદરતાને પરિભાષિત કરવી કઠિન છે. બાહ્ય સુંદરતા કે શરીરની સુંદરતા પિતૃસત્તાત્મક વિચારની પેદાશ છે. જેણે મહિલાઓના માથે તે થોપી છે. લગભગ તમામ વયની મહિલાઓને સુંદરતા વળગાડી છે. પણ કિશોર અને યુવાન વયમાં તે વિશેષ છે. લગ્ન વિષયક જાહેરાતોમાં ગોરી, નમણી, નાજુક, સમપ્રમાણ કદ કાઠી, કાળા લાંબા ભરાવદાર અને સીધા વાળ, નાનું નાક અને મોટી પાણીદાર આંખો  ધરાવતી મહિલાઓની માંગ સૌ કોઈ કરે છે. પુરુષોની સુંદરતાની સમજ જ નહીં સૌંદર્યના બજારની પણ આ માયાજાળ છે.

સૌંદર્યનું બજાર કદી મંદ પડતું નથી. સૌંદર્ય પ્રસાધનોની વિશ્વની ટોપ બ્રાન્ડ ભારતમાં પુષ્કળ કમાણી કરે છે. ભારતનો કોસ્મેટિક ઉદ્યોગ સૌથી વધુ કમાણી કરતો વિશ્વનો ચોથા નંબરનો ધંધો છે. શરીર સૌંદર્ય અને વ્યક્તિગત માવજતના સાધનોનું બજાર ૨૦૨૦માં એક લાખ કરોડ રૂપિયાનું હતું, જે આવતા વરસે બે લાખ કરોડનું થવાનું છે. સુંદરતાના બજાર અને સમાજે બનાવેલા વિચારજડ માપદંડોમાં મહિલાઓ જકડાયેલી છે. એટલે પોતાની નાની શી બદસૂરતી પણ તે બરદાસ્ત કરતી નથી અને પોતાના આવા શરીરને તે ખુદ જ સ્વીકારતી નથી. અભાવગ્રસ્ત જિંદગી અને તેની જદ્દોજહદ વચ્ચે શરીરની બહારની સુંદરતાની તેની સમજ બજાર પર આધારિત છે. સુંદરતાના બજારની સૌથી મોટી ગ્રાહક મહિલાઓ જ હોય છે. હવે તેમાં પુરુષો પણ ફસાયા છે.  ગોરા થવાની મેન્સ ફેરનેસ ક્રીમ અને સાબુ પણ ધૂમ વેચાય છે.  ભારતના કુલ સોંદર્ય બજારનો ચોથો ભાગ તો નાહવાના સાબુનો છે. ગોરી ચામડી માટેના પ્રસાધનો ૨૦ ટકા અને માથામાં નાંખવાના તેલનો  હિસ્સો ૧૫ ટકા છે. 

પ્રાચી નિગમના અપરલિપ્સ પરના વાળની મજાક કરતો સુંદરતાઘેલો સમાજ ખરેખર તો સુંદરતાના બજારથી ઘેરાયેલો છે. બોડી શેમિંગની નઠારી અસર બાળકોના મન પર પડે છે. તેઓ લઘુતાગ્રંથિ કે હીનભાવ અનુભવે છે. તેની અસર તેમના અત્મવિશ્વાસ અને અભ્યાસ પર પડે છે. ફિલ્મો, સૌંદર્ય પ્રસાધનના સાધનોની જાહેરાતો અને નટનટીના રૂપાળા દેખાવાના ખર્ચા અને નખરાંથી અછૂતા રહી શકતી પ્રાચી જેવી કોઈ વિરલ તેજસ્વી કન્યા પણ મજાક અને આલોચનાનો શિકાર બને છે. તો  સામાન્ય દેખાવના લોકોનું તેની સામે ટકવાનું શું ગજું? સોશિયલ મીડિયા અને દેખાવડા લોકોને ઈન્સ્ટાગ્રામ જેવા માધ્યમ પર મળતી પ્રાથમિકતા પણ બળતામાં ઘી હોમે છે. દરમિયાન હાલમાં તો દસમી ટોપર પ્રાચીને અભિનંદન અને સૌંદર્યઘેલછાની દેશવ્યાપી ચર્ચા માટે આભાર.

maheriyachandu@gmail.com

(લેખક વરિષ્ઠ પત્રકાર, રાજકીય વિશ્લેષક અને બહુજન સમાજના પ્રશ્નોના તલસ્પર્શી અભ્યાસુ છે.)

આગળ વાંચોઃ આદિવાસી અધિકારોનો સબળ અવાજ: જયપાલ સિંહ મુંડા

નાગરિકતાની જટિલ સમસ્યા અંગેનો ઠાકુરનો ડર સાચો ઠર્યો છે અથવા સાચો ઠરેલો દેખાઈ રહ્યો છે. એ કહે છે, “૨૦૦૩માં એન.ડી.એ. સરકાર ‘નાગરિકતા સુધારા બિલ’ લાવી ત્યારથી શરૂઆત થયેલી. ધારાસભ્યોને એની વિસ્તૃત અસરો અંગે સમજાવવામાં નિષ્ફળ રહ્યાં અને  કોઈ પણ અડચણ વગર બિલ પસાર થઈ ગયું.” આ “કાળા કાનૂન” વિરુદ્ધ ઠાકુરે અમુક સાથી કર્મશીલો સાથે મળીને મજબૂત વિરોધ નોંધાવ્યો. એમને અણસાર આવી ગયો હતો કે વિભાજનના લાખો પીડિતોને “ગેરકાનૂની બિનનિવાસી” જાહેર કરી દેવામાં આવશે.

પાંચ દાયકા ઉપરના સમયથી લેખક તરીકે ઠાકુર પછાત લોકોના જીવનની, ખાસ કરીને આઝાદી વખતે અને ત્યારબાદ પોતાના ઘરબાર છોડવાની ફરજ પડી હતી તેવાની ત્વારીખ નોંધતા આવ્યા છે. એમણે કાવ્યો, નવલકથાઓ, ટૂંકી વાર્તાઓ, નિબંધો લખ્યાં છે અને વિવિધ લઘુ સામયિકો પણ ચલાવ્યાં છે. ૧૯૮૦ના દાયકાની મધ્યમાં પાંગરેલી બંગાળી દલિત સાહિત્યિક ચળવળના અગ્રેસર એવા ઠાકુર કહે છે, “મારા માટે ઉચ્ચ જ્ઞાતિઓના દમનથી દલિતોને મુકિત અપાવવાનું હથિયાર સાહિત્ય છે.”

ઘણા નિષ્ફળ પ્રયત્નો બાદ હું ઠાકુર સાથે સેલ્દાહથી ૪૦ કિલોમીટરના અંતરે આવેલા બામગાચીમાં મુલાકાત કરી શક્યો. ‘નાગરિકતા સુધારા કાયદો’ના જાહેરનામાને કારણે એમની દિનચર્યામાં ભારે ઉત્પાત મચી ગયેલો છે. નાગરિકતા ગુમાવવાના ભયથી પીડાતા વધુ અને વધુ લોકોને એમણે મળવા અને સાંભળવા પડે  છે. 

ઠાકુરના વાંચનખંડમાંથી લીલીછમ કો-ઑપરૅટીવ સોસાયટીના સુંદર ઘર નજરે પડે છે. મોડી બપોર છે અને સૂરજના સોનેરી અજવાસથી પુસ્તકો અને મૅગૅઝીનો, ટ્રોફીઓ અને સર્ટીફિકૅટો ભરેલો ખંડ પ્રકાશિત છે. એમનો દીકરો ખંડમાં પ્રવેશીને ઑડિયો રૅકૉર્ડિંગ ફોન ઍપ ચાલુ કરી આપે છે. સવારથી હું બીજો પત્રકાર એમને મળવા આવેલો છું. ઠાકુર સમજાવે છે, “નવા કાયદાની સુક્ષ્મતાઓ ખાસ્સી જટિલ છે. લોકોમાં મૂંઝવણ પેદા કરવાનો અને ડર ઊભો કરવાનો આશય છે.”

ઠાકુરનો જન્મ ૧૯૫૬માં પૂર્વ પાકિસ્તાનના ફરિદપુર જીલ્લાના સાતપાર ગામમાં થયો હતો. એમના જન્મના પાંચ મહિના બાદ એમના માતાપિતાને આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદ પાર કરીને બર્દવાનના કન્સકા ટ્રાન્ઝીટ કૅમ્પમાં આશરો લેવાની ફરજ પડી હતી. થોડા સમય બાદ એમના મોટા ભાઈ અને માતા મૃત્યુ પામ્યા. દારુણ ગરીબીમાં એ ઉછર્યા. બાળપણમાં એ વિચરતા રહ્યાં, ઘર બદલતા, શાળા બદલતા, કોઈક વખત સરહદની આ તરફ તો કોઈ વખત સરહદની પેલી તરફ જીવતા રહ્યા—એ દિવસોમાં વચ્ચે કાંટાળી વાડ નહોતી.